Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.32

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.32.1

ततस्तस्माद्गिरिवरात्समुदीर्णमहाबलः ।
गरुडः पक्षिराट् तूर्णं संप्राप्तो विबुधान्प्रति ॥ १.३२.१ ॥

तब उस श्रेष्ठ पर्वत से महाबली गरुड़, पक्षियों के राजा, शीघ्र ही देवताओं की ओर उठकर आ पहुँचे।

1.32.2

तं दृष्ट्वातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्ततः ।
परस्परं च प्रत्यघ्नन्सर्वप्रहरणान्युत ॥ १.३२.२ ॥

उसे अत्यंत बलशाली देखकर देवता काँप उठे, और फिर वे एक-दूसरे पर सभी प्रकार के शस्त्रों से प्रहार करने लगे।

1.32.3

तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभः ।
भौमनः सुमहावीर्यः सोमस्य परिरक्षिता ॥ १.३२.३ ॥

वहाँ अमित आत्मा वाले, बिजली और अग्नि के समान तेजस्वी, अत्यंत पराक्रमी भौम (नरक) थे, जो सोमरस (अमृत) के रक्षक थे।

1.32.4

स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखैः क्षतः ।
मुहूर्तमतुलं युद्धं कृत्वा विनिहतो युधि ॥ १.३२.४ ॥

उस पक्षिराज द्वारा पंख, चोंच और नखों से घायल होकर वह एक क्षण के लिए अतुलनीय युद्ध करके युद्ध में मारा गया।

1.32.5

रजश्चोद्धूय सुमहत्पक्षवातेन खेचरः ।
कृत्वा लोकान्निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत् ॥ १.३२.५ ॥

उस आकाशचारी ने अपने पंखों की वायु से अत्यधिक धूल उठाकर लोकों को प्रकाशहीन बना दिया और उससे देवताओं पर धूल बिखेर दी।

1.32.6

तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् ।
न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसाऽमृतरक्षिणः ॥ १.३२.६ ॥

उस धूल से ढके देवता मोह में पड़ गए, और धूल से आच्छादित अमृत के रक्षक इस प्रकार नहीं देख सके।

1.32.7

एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् ।
पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान्स विददार ह ॥ १.३२.७ ॥

इस प्रकार गरुड़ ने स्वर्ग के निवास को झकझोर दिया, और अपने पंखों और चोंच के प्रहारों से उसने देवताओं को चीर डाला।

1.32.8

ततो देवः सहस्राक्षस्तूर्णं वायुमचोदयत् ।
विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत ॥ १.३२.८ ॥

तब सहस्राक्ष देवेंद्र ने शीघ्र ही वायु को प्रेरित किया: 'हे मरुत, इस धूल की वर्षा को बिखेर दो; यह कार्य तुम्हारा ही है।'

1.32.9

अथ वायुरपोवाह तद्रजस्तरसा बली ।
ततो वितिमिरे जाते देवाः शकुनिमार्दयन् ॥ १.३२.९ ॥

तब बलवान वायु ने उस धूल को बलपूर्वक उड़ा दिया। फिर अंधकार छँट जाने पर देवताओं ने पक्षी (गरुड़) पर प्रहार किया।

1.32.10

ननादोच्चैः स बलवान्महामेघ इवाम्बरे ।
वध्यमानः सुरगणैः सर्वभूतानि भीषयन् ॥ १.३२.१० ॥

वह बलवान पक्षी आकाश में महामेघ की भाँति जोर से गरजा; देवगणों से पीटा जाता हुआ वह सब प्राणियों को भयभीत करता रहा।

1.32.11

उत्पपात महावीर्यः पक्षिराट् परवीरहा ।
समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम् ॥ १.३२.११ ॥

महापराक्रमी, शत्रुवीरों के संहारक, पक्षीराज (गरुड़) ऊपर उड़ गया; उड़कर वह आकाश में देवताओं के ऊपर जा खड़ा हुआ।

1.32.12

वर्मिमो विबुधाः सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् ।
पट्टिशैः परिधैः शूलैर्गदाभिश्च सवासवाः ॥ १.३२.१२ ॥

कवच धारण किए सभी देवताओं ने, इंद्र सहित, नाना प्रकार के शस्त्र — पट्टिश, परिघ, शूल और गदा — उस पर बरसाए।

1.32.13

क्षुरप्रैर्ज्वलितैश्चापि चक्रैरादित्यरूपिभिः ।
नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमानः समन्ततः ॥ १.३२.१३ ॥

जलते हुए क्षुरप्रों और सूर्य के समान चमकते चक्रों से, तथा नाना प्रकार के शस्त्रों की वर्षा से, वह चारों ओर से घायल किया जा रहा था।

1.32.14

कुर्वन्सुतुमुलं युद्धं पक्षिराण्ण व्यकम्पत ।
निर्दहन्निव चाकाशे वैनतेयः प्रतापवान्।
पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद्व्यक्षिपत्सुरान् ॥ १.३२.१४ ॥

अत्यंत भयंकर युद्ध करते हुए पक्षिराज नहीं काँपे। आकाश में मानो जलाते हुए, प्रतापी वैनतेय ने पंखों और छाती से चारों ओर से देवताओं को बिखेर दिया।

1.32.15

ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्रुवुर्गरुडार्दिताः ।
नखतुण्डक्षताश्चैव सुस्रुवुः शोणितं बहु ॥ १.३२.१५ ॥

तब वे देवता, गरुड़ से पीड़ित और बिखरे हुए, भाग गए। नख और चोंच से घायल होकर उनके शरीर से बहुत रक्त बहने लगा।

1.32.16

साध्याः प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् ।
प्रजग्मुः सहिता रुद्राः पतगेन्द्रप्रधर्षिताः ॥ १.३२.१६ ॥

साध्य देवता गंधर्वों सहित पूर्व दिशा की ओर गए, वसु दक्षिण दिशा की ओर गए, और रुद्र एक साथ, पक्षिराज द्वारा पराजित होकर, भाग गए।

1.32.17

दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् ।
मुहुर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमानं महौजसः ॥ १.३२.१७ ॥

आदित्य पश्चिम दिशा की ओर गए, और नासत्य (अश्विनीकुमार) उत्तर दिशा की ओर गए। महाबली देवता युद्ध करते हुए गरुड़ को बार-बार देखते रहे।

1.32.18

अश्वक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् ।
क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचरः ॥ १.३२.१८ ॥

वीर अश्वक्रंद, रेणुक, शूर क्रथन और तपन के साथ पक्षिराज आकाशचारी (गरुड़) ने युद्ध किया।

1.32.19

उलूकश्वसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् ।
प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च ॥ १.३२.१९ ॥

उलूक और श्वसन से, निमेष से भी, और पक्षिराज ने प्ररुज से और पुलिन से भी युद्ध किया।

1.32.20

तान्पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद्विनतासुतः ।
युगान्तकाले संक्रुद्धः पिनाकीव परंतप ॥ १.३२.२० ॥

विनता के पुत्र ने उन्हें पंखों, नाखूनों और चोंच की नोक से वैसे ही प्रहार किया जैसे युगान्त काल में क्रोधित पिनाकधारी शिव। हे परंतप!

1.32.21

महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षताः ।
रेजुरभ्रघनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥ १.३२.२१ ॥

महाबली और महान उत्साह वाले वे उसके द्वारा अनेक प्रकार से घायल हुए और रक्त की धारा बरसाते हुए घने बादलों के समान चमके।

1.32.22

तान्कृत्वा पतगश्रेष्ठः सर्वानुत्क्रान्तजीवितान् ।
अतिक्रान्तोऽमृतस्यार्थे सर्वतोऽग्निमपश्यत ॥ १.३२.२२ ॥

उन सबको मृत कर देने के बाद पक्षियों में श्रेष्ठ ने अमृत के लिए आगे बढ़कर चारों ओर अग्नि को देखा।

1.32.23

आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भिः सर्वतोऽम्बरम् ।
दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम् ॥ १.३२.२३ ॥

महान ज्वालाओं वाली अग्नि, जो अपनी लपटों से चारों ओर आकाश को ढक रही थी, प्रचण्ड वायु से प्रेरित तीक्ष्ण किरणों वाले सूर्य के समान जलाती हुई प्रतीत हुई।

1.32.24

सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन ॥ १.३२.२४ ॥

अत्यन्त शीघ्रता से पास आकर, फिर वेग से।

1.32.25

ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापनः ।
समास्तरत्पत्ररथो नदीभिः।
ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं ।
प्रवेष्टुकामोऽग्निमभिप्रशाम्य ॥ १.३२.२५ ॥

शत्रुओं को तपाने वाले उसने जलती हुई उस अग्नि को नदियों से पूरी तरह ढक दिया। फिर उसने एक दूसरा छोटा रूप धारण किया, अग्नि में प्रवेश करने की इच्छा से, उसे शांत करके।