महाभारत · अध्याय 1.33
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.33.1
जाम्बूनदमयो भूत्वा मरीचिनिकरोज्ज्वलः ।
प्रविवेश बलात्पक्षी वारिवेग इवार्णवम् ॥ १.३३.१ ॥
वह स्वर्णमय होकर किरणों के समूह से चमकता हुआ, जल के वेग के समान बलपूर्वक उस पक्षी ने प्रवेश किया।
1.33.2
स चक्रं क्षुरपर्यन्तमपश्यदमृतान्तिके ।
परिभ्रमन्तमनिशं तीक्ष्णधारमयस्मयम् ॥ १.३३.२ ॥
उसने अमृत के निकट एक चक्र देखा, जिसके किनारे छुरे जैसे तीखे थे, जो निरंतर घूम रहा था, तीखी धार वाला और लोहे का बना हुआ।
1.33.3
ज्वलनार्कप्रभं घोरं छेदनं सोमहारिणाम् ।
घोररूपं तदत्यर्थं यन्त्रं देवैः सुनिर्मितम् ॥ १.३३.३ ॥
अग्नि और सूर्य के समान प्रभा वाला, भयंकर, सोम हरने वालों को काटने वाला, अत्यंत भयानक रूप वाला वह यंत्र देवताओं ने भली प्रकार बनाया था।
1.33.4
तस्यान्तरं स दृष्ट्वै पर्यवर्तत खेचरः ।
अरान्तरेणाभ्यपतत्संक्षिप्याङ्गं क्षणेन ह ॥ १.३३.४ ॥
उसका अंतर देखकर वह खेचर घूम गया, और क्षण भर में अपने शरीर को सिकोड़कर अरों के बीच से झपट पड़ा।
1.33.5
अधश्चक्रस्य चैवात्र दीप्तानलसमद्व्युती ।
विद्युज्जिह्वौ महावीर्यौ दीप्तास्यौ दीप्तलोचनौ ॥ १.३३.५ ॥
यहाँ चक्र के नीचे ही जलती अग्नि के समान दीप्ति वाले, बिजली जैसी जीभ वाले, महा पराक्रमी, जलते मुख और जलती आँखों वाले (दो प्राणी थे)।
1.33.6
चक्षुर्विषौ महाघोरौ नित्यं क्रुद्धौ तरस्विनौ ।
अमृतस्यैव रक्षार्थं ददर्श भुजगोत्तमौ ॥ १.३३.६ ॥
नेत्रों में विष रखने वाले, अत्यंत भयंकर, सदा क्रुद्ध, वेगवान् उन दो श्रेष्ठ सर्पों को उसने अमृत की रक्षा के लिए देखा।
1.33.7
सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमिषेक्षणौ ।
तयोरेकोऽपि यं पश्येत्स तूर्णं भस्मसाद्भवेत् ॥ १.३३.७ ॥
उनकी आँखें सदा क्रोध से जलती रहती थीं और वे सदा अपलक देखते थे। उनमें से एक भी जिसे देख ले, वह तुरंत भस्म हो जाए।
1.33.8
तौ दृष्ट्वा सहसा खेदं जगाम विनतात्मजः ।
कथमेतौ महावीर्यौ जेतव्यौ हरिभोजिनौ ॥ १.३३.८ ॥
उन दोनों को देखकर विनता के पुत्र को सहसा खेद हुआ। ये महापराक्रमी, अमृत-भोगी दोनों कैसे जीते जा सकते हैं?
1.33.9
इति संचिन्त्य गरुडस्तयोस्तूर्णं निराकरः ।
तयोश्चक्षूंषि रजसा सुपर्णः सहसाऽऽवृणोत्।
ताभ्यामदृष्टरूपोऽसौ सर्वतः समताडयत् ॥ १.३३.९ ॥
यह सोचकर गरुड़ ने, जो शत्रुओं को भगाने वाले हैं, शीघ्र ही उन दोनों की आँखों को धूल से सहसा ढक दिया। उन दोनों से अदृष्टरूप होकर उसने चारों ओर से प्रहार किया।
1.33.10
तयोरङ्गे समाक्रम्य वैनतेयोऽन्तरिक्षगः ।
आच्छिनत्तरसा मध्ये सोममभ्यद्रवत्ततः ॥ १.३३.१० ॥
उन दोनों के शरीर पर चढ़कर, आकाश में विचरने वाले विनता के पुत्र ने बलपूर्वक बीच में से अमृत-कलश छीना, फिर उसकी ओर दौड़ा।
1.33.11
समुत्पाट्यामृतं तत्र वैनतेयस्ततो बली ।
उत्पपात जवेनैव यन्त्रमुन्मथ्य वीर्यवान् ॥ १.३३.११ ॥
वहाँ अमृत को उखाड़कर बलशाली विनता-पुत्र ने फिर वेग से ही उस यंत्र को तोड़कर, पराक्रमी होकर, उड़ान भरी।
1.33.12
अपीत्वैवामृतं पक्षी परिगृह्याशु निःसृतः ।
आगच्छदपरिश्रान्त आवार्यार्कप्रभां ततः ॥ १.३३.१२ ॥
अमृत को पीने का उपक्रम कर, पक्षी उसे ग्रहण कर शीघ्र ही निकल गया। बिना थके आते हुए उसने फिर सूर्य की प्रभा को ढक लिया।
1.33.13
विष्णुना च तदाकाशे वैनतेयः समेयिवान् ।
तस्य नारायणस्तुष्टस्तेनालौल्येन कर्मणा ॥ १.३३.१३ ॥
तब आकाश में विष्णु से वैनतेय (गरुड़) की भेंट हुई। उसके उस अलोलुपता से किए गए कर्म से नारायण प्रसन्न हो गए।
1.33.14
तमुवाचाव्ययो देवो वरदोऽस्मीति खेचरम् ।
स वव्रे तव तिष्ठेयमुपरीत्यन्तरिक्षगः ॥ १.३३.१४ ॥
उस अविनाशी देव ने आकाशगामी से कहा, "मैं वरदाता हूँ।" उसने वर माँगा, "मैं आपके ऊपर स्थित रहूँ, आकाश में विचरते हुए।"
1.33.15
उवाच चैनं भूयोऽपि नारायणमिदं वचः ।
अजरश्चामरश्च स्याममृतेन विनाऽप्यहम् ॥ १.३३.१५ ॥
फिर उसने नारायण से यह वचन कहा, "अमृत के बिना भी मैं अजर और अमर हो जाऊँ।"
1.33.16
एवमस्त्विति तं विष्णुरुवाच विनतासुतम् ।
प्रतिगृह्य वनौ तौ च गरुडो विष्णुमब्रवीत् ॥ १.३३.१६ ॥
"ऐसा ही हो" कहकर विष्णु ने विनता-पुत्र से कहा। दोनों वर स्वीकार कर गरुड़ ने विष्णु से कहा।
1.33.17
भवतेपि वरं दद्यां वृणोतु भगवानपि ।
तं वव्रे वाहनं विष्णुर्नरुत्मन्तं महाबलम् ॥ १.३३.१७ ॥
"आपको भी मैं वर दूँगा; भगवान भी वर माँगें।" विष्णु ने उस महाबली को अपना वाहन चुना।
1.33.18
ध्वजं च चक्रे भगवानुपरि स्थास्यसीति तम् ।
एवमस्त्विति तं देवमुक्त्वा नारायणं खगः ॥ १.३३.१८ ॥
भगवान ने उसे ध्वज बनाया और कहा, "तुम मेरे ऊपर स्थित रहोगे।" "ऐसा ही हो" कहकर पक्षी ने उस नारायण देव से कहा।
1.33.19
वव्राज तरसा वेगाद्वायुं स्पर्धन्महाजवः ।
तं व्रजन्तं खगश्रेष्ठं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यताडयत् ॥ १.३३.१९ ॥
वह तेज़ी से, वेग से, वायु से होड़ लेते हुए बड़े वेग से उड़ चला। उस उड़ते हुए पक्षिश्रेष्ठ को इन्द्र ने वज्र से प्रहार किया।
1.33.20
हरन्तममृतं रोषाद्गरुडं पक्षिणां वरम् ।
तमुवाचेन्द्रमाक्रन्दे गरुडः पततां वरः ॥ १.३३.२० ॥
अमृत हरते हुए, क्रोध से, पक्षियों में श्रेष्ठ गरुड़ से। पुकार में पतत्रियों में श्रेष्ठ गरुड़ ने इन्द्र से उसे कहा।
1.33.21
प्रहसञ्श्लक्ष्णया वाचा तथा वज्रसमाहतः ।
ऋषेर्मानं करिष्यामि वज्रं यस्यास्थिसंभवम् ॥ १.३३.२१ ॥
मुस्कराते हुए, मधुर वाणी में, वज्र से आहत होकर भी — "ऋषि के सम्मान की रक्षा करूँगा, उस वज्र का भी, जिसका जन्म अस्थि से हुआ है।"
1.33.22
वज्रस्य च करिष्यामि तवैव च शतक्रतो ।
एतत्पत्रं त्यजाम्येकं यस्यान्तं नोपलप्स्यसे ॥ १.३३.२२ ॥
"वज्र का भी और तुम्हारा भी मान रखूँगा, हे शतक्रतु! यह एक पंख मैं गिराता हूँ, जिसका अन्त तुम नहीं पा सकोगे।"
1.33.23
न च वज्रनिपातेन रुजा मेऽस्तीह काचन ।
एवमुक्त्वा ततः पुत्रमुत्ससर्ज स पक्षिराट् ॥ १.३३.२३ ॥
"वज्र के आघात से भी मुझे यहाँ कोई पीड़ा नहीं है।" ऐसा कहकर तब उस पक्षिराज ने अपना पुत्र (पंख) छोड़ दिया।
1.33.24
तदुत्सृष्टमभिप्रेक्ष्य तस्य पर्णमनुत्तमम् ।
हृष्टानि सर्धभूतानि नाम चक्रुर्गरुत्मतः ॥ १.३३.२४ ॥
उस उत्तम पंख को छोड़ा गया देखकर सभी प्राणी हर्षित हुए और गरुड़ के (उस पंख के) नाम रखे।
1.33.25
सुरूपं पत्रमालक्ष्य सुपर्णोऽयं भवत्विति ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं सहस्राक्षः पुरंदरः।
खगो महदिदं भूतमिति मत्वाऽभ्यभाषत ॥ १.३३.२५ ॥
सुंदर रूप वाले इस पंख को देखकर, 'यह सुपर्ण (गरुड़) हो,' ऐसा सोचकर, उस महान आश्चर्य को देखकर, सहस्राक्ष पुरंदर (इंद्र) ने, 'यह कोई महान प्राणी पक्षी है' ऐसा मानकर उससे बात की।
1.33.26
बलं विज्ञातुमिच्छामि यत्ते परमनुत्तमम् ।
सख्यं चानन्तमिच्छामि त्वया सह खगोत्तम ॥ १.३३.२६ ॥
मैं तुम्हारा वह परम और अनुत्तम बल जानना चाहता हूँ, और हे खगोत्तम, मैं तुम्हारे साथ अनंत मित्रता चाहता हूँ।