महाभारत · अध्याय 1.36
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.36.1
आख्याता भुजगास्तात वीर्यवन्तो दुरासदाः ।
शापं तं तेऽभिविज्ञाय कृतवन्तः किमुत्तरम् ॥ १.३६.१ ॥
हे तात, पराक्रमी व दुर्धर्ष सर्पांची नावे सांगितली गेली. तो शाप जाणून त्यांनी काय उत्तर दिले?
1.36.2
तेषां तु भगवाञ्छेषः कद्रूं त्यक्त्वा महायशाः ।
उग्रं तपः समातस्थे वायुभक्षो यतव्रतः ॥ १.३६.२ ॥
त्यांच्यामध्ये महायशस्वी भगवान शेष मातेला, कद्रूला, सोडून वायूचाच आहार घेत, संयमी व्रताने उग्र तपश्चर्येला लागले.
1.36.3
गन्धमादनमासाद्य बदर्यां च तपोरतः ।
गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥ १.३६.३ ॥
गंधमादन पर्वतावर पोहोचून, बदरीत, गोकर्णात, पुष्करारण्यात आणि हिमालयाच्या तटावर तो तपश्चर्येत रमला.
1.36.4
तेषु तेषु च पुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च ।
एकान्तशीलो नियतः सततं विजितेन्द्रियः ॥ १.३६.४ ॥
त्या त्या पुण्य तीर्थांत आणि आयतनांत, एकांतप्रिय, नियमित, सतत, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला (तो होता).
1.36.5
तप्यमानं तपो घोरं तं ददर्श पितामहः ।
संशुष्कमांसत्वक्स्नायुं जटाचीरधरं मुनिम् ॥ १.३६.५ ॥
घोर तपश्चर्या करणाऱ्या त्याला पितामहांनी पाहिले — सुकलेले मांस, त्वचा व शिरा असलेला, जटा व वल्कले धारण केलेला मुनी.
1.36.6
तमब्रवीत्सत्यधृतिं तप्यमानं पितामहः ।
किमिदं कुरुषे शेष प्रजानां स्वस्ति वै कुरु ॥ १.३६.६ ॥
तप करणाऱ्या सत्यधृती त्याला पितामह म्हणाले — हे शेषा, तू हे काय करीत आहेस? प्रजांचे कल्याण कर.
1.36.7
त्वं हि तीव्रेण तपसा प्रजास्तापयसेऽनघ ।
ब्रूहि कामं च मे शेष यस्ते हृदि व्यवस्थितः ॥ १.३६.७ ॥
हे निष्पाप, तू कठोर तपाने प्रजांना तापवीत आहेस. हे शेषा, तुझ्या हृदयात जे आहे ते मला इच्छेनुसार सांग.
1.36.8
सोदर्या मम सर्वे हि भ्रातरो मन्दचेतसः ।
सह तैर्नोत्सहे वस्तुं तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १.३६.८ ॥
माझे सर्व सख्खे भाऊ मंदबुद्धी आहेत. त्यांच्यासोबत राहणे मला शक्य नाही; त्याला आपण संमती द्यावी.
1.36.9
अभ्यसूयन्ति सततं परस्परममित्रवत् ।
ततोऽहं तप आतिष्ठे नैतन्पश्येयमित्युत ॥ १.३६.९ ॥
ते सतत शत्रूंप्रमाणे एकमेकांचा द्वेष करतात. म्हणून हे न पाहावे म्हणून मी तप आरंभले.
1.36.10
न मर्षयन्ति ससुतां सततं विनतां च ते ।
अस्माकं चापरो भ्राता वैनतेयोऽन्तरिक्षगः ॥ १.३६.१० ॥
ते पुत्रासह असलेल्या विनतेला सतत सहन करत नाहीत. आणि आमचा दुसरा भाऊ वैनतेय (गरुड), जो आकाशात संचार करतो.
1.36.11
तं च द्विषन्ति सततं स चापि बलवत्तरः ।
वरप्रदानात्स पितुः कश्यपस्य महात्मनः ॥ १.३६.११ ॥
ते त्यालाही सतत द्वेष करतात. तोही अत्यंत बलवान आहे; महात्मा पिता कश्यपाच्या वरदानामुळे.
1.36.12
सोऽहं तपः समास्थाय मोक्ष्यामीदं कलेवरम् ।
कथं मे प्रेत्यभावेऽपि न तैः स्यात्सह सङ्गमः ॥ १.३६.१२ ॥
म्हणून मी तपाचा पूर्ण आश्रय घेऊन हा देह सोडीन. मृत्यूनंतरही त्यांच्याशी माझा संयोग कसा न व्हावा?
1.36.13
तमेवं वादिनं शेषं पितामह उवाच ह ।
जानामि शेष सर्वेषां भ्रातॄणां ते विचेष्टितम् ॥ १.३६.१३ ॥
असे बोलणाऱ्या शेषाला पितामह म्हणाले: हे शेषा, तुझ्या सर्व भावांचे वर्तन मला ठाऊक आहे.
1.36.14
मातुश्चाप्यपराधाद्वै भ्रातॄणां ते महद्भयम् ।
कृतोऽत्र परिहारश्च पूर्वमेव भुजङ्गम ॥ १.३६.१४ ॥
आईच्या अपराधामुळेही तुझ्या भावांना मोठे भय निर्माण झाले; परंतु हे भुजंगा, त्याचा उपाय आधीच केला आहे.
1.36.15
भ्रातॄणां तव सर्वेषां न शोकं कर्तुमर्हसि ।
वृणीष्व च वरं मत्तः शेष यत्तेऽभिकाङ्क्षितम् ॥ १.३६.१५ ॥
तुझ्या सर्व भावांसाठी तू शोक करू नयेस. हे शेषा, तुझी इच्छा असलेला वर माझ्याकडून माग.
1.36.16
दास्यामि हि वरं तेऽद्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ।
दिष्ट्या बुद्धिश्च ते धर्मे निविष्टा पन्नगोत्तम।
भूयो भूयश्च ते बुद्धिर्धर्मे भवतु सुस्थिरा ॥ १.३६.१६ ॥
आज मी तुला वर देईन; तुझ्यावर माझी परम प्रीती आहे. सुदैवाने तुझी बुद्धी धर्मात स्थिर झाली आहे. हे सर्पश्रेष्ठा, तुझी बुद्धी धर्मात पुन्हा पुन्हा अतिशय स्थिर राहो.
1.36.17
एष एव वरो देव काङ्क्षितो मे पितामह ।
धर्मे मे रमतां बुद्धिः शमे तपसि चेश्वर ॥ १.३६.१७ ॥
हे देवा, पितामहा, हाच माझा इच्छित वर आहे: माझी बुद्धी धर्मात रमावी; हे ईश्वरा, शम आणि तपातही ती रमावी.
1.36.18
प्रीतोऽस्म्यनेन ते शेष दमेन च शमेन च ।
त्वया त्विदं वचः कार्यं मन्नियोगात्प्रजाहितम् ॥ १.३६.१८ ॥
हे शेषा, तुझ्या दम आणि शमाने मी प्रसन्न झालो आहे. परंतु माझ्या आज्ञेने तू हे वचन पूर्ण करावे, जे प्रजांच्या हितासाठी आहे.
1.36.19
इमां महीं शैलवनोपपन्नां ।
ससागरग्रामविहारपत्तनाम्
त्वं शेष सम्यक् चलितां यथाव-
त्संगृह्य तिष्ठस्व यथाऽचला स्यात् ॥ १.३६.१९ ॥
हे शेषा, पर्वत आणि वनांनी युक्त, सागर, गावे, विहारस्थळे आणि नगरांनी समृद्ध ही पृथ्वी डळमळत आहे. तू तिला योग्य रीतीने धारण करून स्थिर राहा, म्हणजे ती अचल होईल.
1.36.20
यथाऽऽह देवो वरदः प्रजापति-
र्महीपतिर्भूतपतिर्जगत्पतिः।
तथा महीं धारयिताऽस्मि निश्चलां ।
प्रयच्छतां मे विवरं प्रजापते ॥ १.३६.२० ॥
वरदायक देव, प्रजापती, महीपती, भूतपती आणि जगत्पती यांनी सांगितल्याप्रमाणे मी ही पृथ्वी अचल धारण करीन. हे प्रजापते, मला एक विवर द्या.
1.36.21
अधो महीं गच्छ भुजङ्गमोत्तम ।
स्वयं तवैषा विवरं प्रदास्यति।
इमां धरां धारयता त्वया हि मे ।
महत्प्रियं शेष कृतं भविष्यति ॥ १.३६.२१ ॥
हे उत्तम नागा, खाली पृथ्वीत जा. ही पृथ्वीच स्वतः तुला एक विवर देईल. हे शेषा, ही धरा धारण करताना तू माझे मोठे प्रिय कार्य करशील.
1.36.22
तथैव कृत्वा विवरं प्रविश्य स ।
प्रभुर्भुवो भुजगवराग्रजः स्थितः।
बिभर्ति देवीं शिरसा महीमिमां ।
समुद्रनेमिं परिगृह्य सर्वतः ॥ १.३६.२२ ॥
असे करून विवर करून आत प्रवेश करून, सर्प-श्रेष्ठांमध्ये अग्रगण्य असलेला तो भुवनप्रभू तेथे उभा राहिला व समुद्र ज्याची कडा आहे अशा या देवी पृथ्वीला मस्तकावर सर्वत्रून धारण केले.
1.36.23
शेषोऽसि नागोत्तम धर्मदेवो ।
महीमिमां धारयसे यदेकः।
अनन्तभोगैः परिगृह्य सर्वां ।
यथाहमेवं बलभिद्यथा वा ॥ १.३६.२३ ॥
हे नागश्रेष्ठा शेषा, तू धर्मदेव आहेस, कारण तू एकटाच ही पृथ्वी धारण करतोस. तुझ्या अनंत वेटोळ्यांनी संपूर्ण पृथ्वी वेढून धरून, जसा मी धारण करतो व जसा इंद्र धारण करतो, तसा तू धारण कर.
1.36.24
अधो भूमौ वसत्येवं नागोऽनन्तः प्रतापवान् ।
धास्यन्वसुधामेकः शासनाद्ब्रह्मणो विभोः ॥ १.३६.२४ ॥
अशा प्रकारे पृथ्वीच्या खाली प्रतापी नाग अनंत वास करतो; सर्वसमर्थ ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने एकटाच तो ही पृथ्वी धारण करतो.
1.36.25
सुपर्णं च सहायं वै भगवानमरोत्तमः ।
प्रादादनन्ताय तदा वैनतेयं पितामहः ॥ १.३६.२५ ॥
तेव्हा देवांमध्ये श्रेष्ठ भगवान पितामहांनी अनंताला सहाय्यक म्हणून विनतेचा पुत्र सुपर्ण (गरुड) दिला.
1.36.26
अनन्तेऽभिप्रयाते तु वासुकिः स महाबलः ।
अभ्यषिच्यत नागैस्तु दैवतैरिव वासवः ॥ १.३६.२६ ॥
अनंत निघून गेल्यावर त्या महाबली वासुकीचा नागांनी देवांनी इंद्राचा अभिषेक करावा तसा अभिषेक केला.