महाभारत · अध्याय 1.4

1.4.1

पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः स कृताञ्जलिस्तानुवाच। ॥ १.४.१ ॥

पुराणांमध्ये श्रम घेतलेला तो पौराणिक हात जोडून त्यांना म्हणाला.

मयोत्तङ्कस्य चरितमशेषमुक्तं जनमेजयस्य सार्पसत्रे निमित्तान्तरमिदमपि ।
किं भवन्तः श्रोतुमिच्छन्ति किमहं ब्रवाणीति ॥ १.४.२ ॥

जनमेजयाच्या सर्पसत्रात उत्तंकाचे चरित्र मी पूर्णपणे सांगितले आहे; हेही दुसरे निमित्त आहे. आपणांस काय ऐकायची इच्छा आहे? मी काय सांगू?

परं रौमहर्षणे प्रवक्ष्यामस्त्वां नः प्रतिवक्ष्यसि वचः शुश्रूषतां कथायोगं नः कथायोगे ॥ १.४.३ ॥

परंतु हे रोमहर्षणाच्या पुत्रा! आम्ही तुला सांगू, तू आम्हाला उत्तर देशील; ऐकण्याची इच्छा असलेल्या आमच्यासाठी कथायोग असो. त्याला ऋषी म्हणाले.

तत्र भगवान् कुलपतिस्तु शौनकोऽग्निशरणमध्यास्ते ।
दीर्घसत्रत्वात्सर्वाः कथाः श्रोतुं कालोस्ति ॥ १.४.४ ॥

तेथे भगवान कुलपती शौनक अग्निशालेत बसले आहेत; दीर्घसत्र असल्यामुळे सर्व कथा ऐकायला वेळ आहे. त्याला ऋषी म्हणाले.

यौऽसौ दिव्याः कथा वेद देवतासुरसंश्रिताः ।
मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वशः ॥ १.४.५ ॥

देव-असुरांशी संबंधित दिव्य कथा आणि मनुष्य, नाग, गंधर्वांच्या कथा तो सर्व प्रकारे जाणतो. त्याला ऋषी म्हणाले.

स चाप्यस्मिन्मशे सौते विद्वान्कुलपतिर्दिवजः ।
दक्षो धृतव्रतो धीमाञ्शास्त्रे चारण्यके गुरुः ॥ १.४.६ ॥

हे सौती! तो महान, विद्वान कुलपती, द्विज, दक्ष, व्रतनिष्ठ, बुद्धिमान आणि शास्त्रे व आरण्यकांचा गुरू आहे. त्याला ऋषी म्हणाले.

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः ।
सर्वेषामेव नो मान्यः स तावत्प्रतिपाल्यताम् ॥ १.४.७ ॥

तो सत्यवादी, शमात तत्पर, तपस्वी आणि नियत व्रत पाळणारा आहे; आपणा सर्वांसाठी तो आदरणीय आहे, म्हणून त्याचा सत्कार करावा.

तस्मिन्नध्यासति गुरावासनं परमार्चितम् ।
ततो वक्ष्यसि यत्त्वां स प्रक्ष्यति द्विजसत्तमः ॥ १.४.८ ॥

तो गुरू अत्यंत सन्मानित आसनावर बसल्यावर तुला जे सांगायचे आहे ते तू सांग; तेव्हा तो श्रेष्ठ द्विज तुला प्रश्न विचारेल.

एवमस्तु गुरौ तस्मिन्नुपविष्टे महात्मनि ।
तेन पृष्टः कथाः पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रयाः ॥ १.४.९ ॥

असेच होवो. त्या महात्मा गुरूंनी आसन ग्रहण केल्यावर, त्यांनी विचारल्यामुळे मी विविध आश्रयांनी युक्त पुण्यकथा सांगेन.

सोऽथ विप्रर्षभः सर्वं कृत्वा कार्यं यथाविधि ।
देवान्वाग्भिः पितॄनद्भिस्तर्पयित्वाऽऽजगाम ह ॥ १.४.१० ॥

मग त्या विप्रश्रेष्ठाने विधिपूर्वक सर्व कर्मे करून, वाणीने देवांना आणि उदकाने पितरांना तृप्त करून तेथे आगमन केले.

यत्र ब्रह्मर्षयः सिद्धाः सुखासीना धृतव्रताः ।
यज्ञायतनमाश्रित्य सूतपुत्रपुरस्पराः ॥ १.४.११ ॥

जेथे ब्रह्मर्षी, सिद्ध आणि व्रतधारी सुखाने बसले होते, यज्ञशाळेचा आश्रय घेऊन, सूतपुत्राला पुढे करून.

ऋत्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्तदा ।
उपविष्टेषूपविष्टः शौनकोऽथाब्रवीदिदम् ॥ १.४.१२ ॥

मग ऋत्विज आणि सदस्यांमध्ये सर्वजण बसलेले असताना, त्या गृहपती शौनकांनी बसल्या जागीच हे सांगितले.