महाभारत · अध्याय 1.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.40.1
जरत्कारुरिति ख्यातो यस्त्वया सूतनन्दन ।
इच्छामि तदहं श्रोतुं ऋषेस्तस्य महात्मनः ॥ १.४०.१ ॥
हे सूतनंदना! जरत्कारु नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्या महात्मा ऋषींविषयी तुमच्याकडून ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.40.2
किं कारणं जरत्कारोर्नामैतत्प्रथितं भुवि ।
जरत्कारुनिरुक्तिं त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १.४०.२ ॥
जरत्कारु हे नाव पृथ्वीवर प्रसिद्ध होण्याचे कारण काय? जरत्कारु या शब्दाची व्युत्पत्ती तुम्ही यथार्थपणे सांगावी.
1.40.3
जरेति क्षयमाहुर्वै दारुणं कारुसंज्ञितम् ।
शरीरं कारु तस्यासीत्तत्स धीमाञ्शनैःशनैः ॥ १.४०.३ ॥
जरा म्हणजे क्षय, जो भयंकर आहे; 'कारु' नावाचे त्याचे शरीर कारु होते. तो बुद्धिमान (ऋषी) हळूहळू (त्याचा क्षय करत गेला).
1.40.4
क्षपयामास तीव्रेण तपसेत्यत उच्यते ।
जरत्कारुरिति ब्रह्मन्वासुकेर्भगिनी तथा ॥ १.४०.४ ॥
त्याने कठोर तपाने (शरीर) क्षीण केले; म्हणून त्याला जरत्कारु म्हणतात. हे ब्राह्मणा! आणि वासुकीची बहीणही तशीच (जरत्कारु म्हणवली जाते).
1.40.5
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा शौनकः प्राहसत्तदा ।
उग्रश्रवसमामन्त्र्य उपपन्नमिति ब्रुवन् ॥ १.४०.५ ॥
असे सांगितल्यावर धर्मात्मा शौनक तेव्हा हसले; उग्रश्रवसाला संबोधून 'योग्यच आहे' असे म्हणाले.
1.40.6
उक्तं नाम यथा पूर्वं सर्वं तच्छ्रुतवानहम् ।
यथा तु जातो ह्यास्तीक एतदिच्छामि वेदितुम्।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सौतिः प्रोवाच शास्त्रतः ॥ १.४०.६ ॥
पूर्वी सांगितलेल्या नावाचा सर्व अर्थ मी ऐकला आहे. पण आस्तीक कसा जन्मला हे जाणण्याची माझी इच्छा आहे. त्याचे हे बोलणे ऐकून सौती शास्त्रानुसार बोलू लागला.
1.40.7
संदिश्य पन्नगान्सर्वान्वासुकिः सुसमाहितः ।
स्वसारमुद्यम्य तदा जरत्कारुमृषिं प्रति ॥ १.४०.७ ॥
वासुकीने सर्व नागांना सूचना देऊन, तेव्हा आपल्या भगिनीला जरत्कारू ऋषींसमोर पुढे केले.
1.40.8
अथ कालस्य महतः स मुनिः संशितव्रतः ।
तपस्यभिरतो धीमान्स दारान्नाभ्यकाङ्क्षत ॥ १.४०.८ ॥
नंतर दीर्घकाळ, दृढव्रती, तपात रमलेल्या त्या बुद्धिमान मुनींनी पत्नींची इच्छा केली नाही.
1.40.9
स तूर्ध्वरेतास्तपसि प्रसक्तः ।
स्वाध्यायवान्वीतभयः कृतात्मा।
चचार सर्वां पृथिवीं महात्मा ।
न चापि दारान्मनसाध्यकाङ्क्षत् ॥ १.४०.९ ॥
ऊर्ध्वरेता, तपात मग्न, स्वाध्यायरत, भयरहित, संयमी असे ते महात्मा सर्व पृथ्वीवर संचार करीत राहिले; मनानेही त्यांनी पत्नींची इच्छा केली नाही.
1.40.10
ततोऽपरस्मिन्संप्राप्ते काले कस्मिंश्चिदेव तु ।
परिक्षिन्नाम राजासीद्ब्रह्मन्कौरववंशजः ॥ १.४०.१० ॥
नंतर दुसऱ्या एखाद्या काळी, हे ब्राह्मणा, कौरव वंशात जन्मलेला परीक्षित नावाचा राजा होता.
1.40.11
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि ।
बभूव मृगयाशीलः पुरास्य प्रपितामहः ॥ १.४०.११ ॥
महाबाहू पाण्डू, युद्धातील श्रेष्ठ धनुर्धर, पूर्वी शिकारीची आवड असलेले होते, तसेच त्यांचे हे प्रपितामहही होते.
1.40.12
तथा विख्यातवाँल्लोके परीक्षिदभिमन्युजः ।
मृगान्विध्यन्वराहांश्च तरक्षून्महिषांस्तथा।
अन्यांश्च विविधान्वन्यांश्चचार पृथिवीपतिः ॥ १.४०.१२ ॥
तसेच जगात प्रसिद्ध असलेला अभिमन्यूचा पुत्र परीक्षित, हरिण, रानडुक्कर, तरक्षू, म्हशी आणि इतर विविध वन्य प्राण्यांची शिकार करीत पृथ्वीपती म्हणून संचार करीत असे.
1.40.13
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा ।
पृष्ठतो धनुरादाय ससार गहने वने ॥ १.४०.१३ ॥
एकदा वाकलेल्या पेराच्या बाणाने एका हरणाला विद्ध करून, धनुष्य घेऊन मागून घनदाट वनात त्याचा पाठलाग केला.
1.40.14
यथैव भगवान्रुद्रो विद्ध्वा यज्ञमृगं दिवि ।
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः पर्यन्वेष्टुमितस्ततः ॥ १.४०.१४ ॥
भगवान रुद्राने आकाशात यज्ञमृगाला विद्ध केल्यानंतर, हातात धनुष्य घेऊन त्याचा इकडेतिकडे शोध घेत पाठलाग केला त्याप्रमाणे.
1.40.15
न हि तेन मृगो विद्धो जीवन्गच्छति वै वने ।
पूर्वरूपं तु तत्तूर्णं तस्यासीत्स्वर्गतिं प्रति ॥ १.४०.१५ ॥
त्याने विद्ध केलेले हरिण जिवंत राहून वनात गेले नाही; त्याचे ते पूर्वरूप लगेच स्वर्गाकडे जाणारे होते.
1.40.16
परिक्षितो नरेन्द्रस्य विद्धो यन्नष्टवान्मृगः ।
दूरं चापहृतस्तेन मृगेण स महीपतिः ॥ १.४०.१६ ॥
नरेंद्र परिक्षिताचे विद्ध केलेले हरिण नाहीसे झाले; त्या हरणाने दूर नेलेला तो राजा.
1.40.17
परिश्रान्तः पिपासार्त आससाद मुनिं वने ।
गवां प्रचारेष्वासीनं वत्सानां मुखनिःसृतम् ॥ १.४०.१७ ॥
थकलेला आणि तहानेने व्याकूळ होऊन, वनात गायींच्या चरण्याच्या जागी बसलेल्या एका मुनीजवळ तो पोहोचला; वासरांच्या तोंडातून गळणारे दूध पाहत.
1.40.18
भूयिष्ठमुपयुञ्जानं फेनमापिबतां पयः ।
तमभिद्रुत्य वेगेन स राजा संशितव्रतम् ॥ १.४०.१८ ॥
दूध पिणाऱ्या वासरांचा फेस भरपूर सेवन करणाऱ्या, दृढव्रती त्या मुनीकडे राजा वेगाने धावत गेला.
1.40.19
अपृच्छद्धनुरुद्यम्य तं मुनिं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
भोभो ब्रह्मन्नहं राजा परीक्षिदभिमन्युजः ॥ १.४०.१९ ॥
भूक व थकव्याने त्रस्त झालेल्या त्या राजाने धनुष्य उचलून त्या मुनीला विचारले: हे ब्राह्मणा, मी अभिमन्यूचा पुत्र राजा परीक्षित आहे.
1.40.20
मया विद्धो मृगो नष्टः कच्चित्तं दृष्टवानसि ।
स मुनिस्तं तु नोवाच किंचिन्मौनव्रते स्थितः ॥ १.४०.२० ॥
माझ्याकडून जखमी झालेले हरिण पळून गेले; तू ते पाहिलेस का? पण मौनव्रतात असलेले ते मुनी त्याला काहीच बोलले नाहीत.
1.40.21
तस्य स्कन्धे मृतं सर्पं क्रुद्धो राजा समासजत् ।
समुत्क्षिप्य धनुष्कोट्या स चैनं समुपैक्षत ॥ १.४०.२१ ॥
संतप्त झालेल्या राजाने त्याच्या खांद्यावर मेलेला साप ठेवला. धनुष्याच्या टोकाने तो उचलून त्याने त्या मुनीकडे पाहिले.
1.40.22
न स किंचिदुवाचैनं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
स राजा क्रोधमुत्सृज्य व्यथितस्तं तथागतम्।
दृष्ट्वा जगाम नगरमृषिस्त्वासीत्तथैव सः ॥ १.४०.२२ ॥
त्याने त्याला काहीही, चांगले किंवा वाईट, सांगितले नाही. राजा क्रोध सोडून व्यथित होऊन त्याला त्या स्थितीत पाहून नगराकडे निघून गेला; ऋषी तसेच राहिले.
1.40.23
न हि तं राजशार्दूलं क्षमाशीलो महामुनिः ।
स्वधर्मनिरतं भूपं समाक्षिप्तोऽप्यधर्षयत् ॥ १.४०.२३ ॥
क्षमाशील त्या महामुनींनी, आपल्या धर्मात निरत असलेल्या त्या राजव्याघ्राचा, अपमानित होऊनही, अपमान केला नाही.
1.40.24
न हि तं राजशार्दूलस्तथा धर्मपरायणम् ।
जानाति भरतश्रेष्ठस्तत एनमधर्षयत् ॥ १.४०.२४ ॥
भरतश्रेष्ठ त्या राजव्याघ्राला तो तसा धर्मपरायण आहे हे माहीत नव्हते; म्हणून त्याने त्याचा अपमान केला.
1.40.25
तरुणस्तस्य पुत्रोऽभूत्तिग्मतेजा महातपाः ।
शृङ्गी नाम महाक्रोधो दुष्पसादोमहाव्रतः ॥ १.४०.२५ ॥
त्यांना एक तरुण पुत्र होता. तो तीक्ष्ण तेजस्वी आणि महातपस्वी होता. त्याचे नाव शृंगी होते; तो अत्यंत क्रोधी, सहज प्रसन्न न होणारा आणि महान व्रते पाळणारा होता.
1.40.26
स देवं परमासीनं सर्वभूतहिते रतम् ।
ब्रह्माणमुपतस्थे वै काले काले सुंसयतः ॥ १.४०.२६ ॥
तो परम आसनावर बसलेल्या, सर्वभूतहितात रत असलेल्या देव ब्रह्मदेवाची योग्य काळी, संयमाने सेवा करीत असे.
1.40.27
सतेन समनुज्ञातो ब्रह्मणा गृहमेयिवान् ।
सख्योक्तः क्रीडमानेन स तत्र हसता किल ॥ १.४०.२७ ॥
ब्रह्मदेवाची अनुज्ञा घेऊन तो घरी परतला. तेथे खेळत असलेल्या एका मित्राने हसत त्याला म्हटले.
1.40.28
संरम्भात्कोपनोऽतीव विषकल्पो मुनेः सुतः ।
उद्दिश्य पितरं तस्य यच्छ्रुत्वा रोषमाहरत्।
ऋषिपुत्रेण नर्मार्थे कृशेन द्विजसत्तम ॥ १.४०.२८ ॥
आवेगाने अत्यंत कुपित झालेला, विषासारखा मुनिपुत्र, त्याच्या पित्याला उद्देशून बोललेले ऐकून संतापला. हे द्विजश्रेष्ठा, एका ऋषिपुत्राने थट्टेसाठी कृशाला म्हटले होते.
1.40.29
तेजस्विनस्तव पिता तथैव च तपस्विनः ।
शवं स्कन्धेन वहति मा शृङ्गिन्गर्वितो भव ॥ १.४०.२९ ॥
तुझे वडील तेजस्वी आणि तपस्वीही आहेत; ते खांद्यावर प्रेत वाहतात. हे शृंगी, गर्विष्ठ होऊ नकोस.
1.40.30
व्याहरत्स्वृषिपुत्रेषु मा स्म किंचिद्वचो वद ।
अस्मद्विधेषु सिद्धेषु ब्रह्मवित्सु तपस्विषु ॥ १.४०.३० ॥
ऋषिपुत्रांमध्ये काहीही बोलू नकोस. आमच्यासारख्या सिद्ध, ब्रह्मज्ञानी, तपस्व्यांबद्दल काहीही बोलू नकोस.
1.40.31
क्व ते पुरुषमानित्वं क्व ते वाचस्तथाविधाः ।
दर्पजाः पितरं द्रष्टा यस्त्वं शवधरं तथा ॥ १.४०.३१ ॥
तुझा पुरुषाभिमान कुठे आहे, तुझे असे शब्द कुठे आहेत? गर्वातून जन्मलेल्या, वडिलांना पाहूनही तू असे प्रेत वाहत आहेस!
1.40.32
पित्रा च तव तत्कर्म नानुरूपमिवात्मनः ।
कृतं मुनिजनश्रेष्ठ येनाहं भृशदुःखितः ॥ १.४०.३२ ॥
हे मुनिजनश्रेष्ठा, तुझ्या वडिलांनीही स्वतःला न शोभेल असे ते कर्म केले; त्यामुळे मी अत्यंत दुःखी झालो आहे.