महाभारत · अध्याय 1.41
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.41.1
एवमुक्तः स तेजस्वी शृङ्गी कोपसमन्वितः ।
मृतधारं गुरुं श्रुत्वा पर्यतप्यत मन्युना ॥ १.४१.१ ॥
असे सांगितले गेल्यावर तो तेजस्वी शृंगी क्रोधाने भरून गेला. आपले वडील मृतधार यांच्याविषयी ऐकून तो मन्युने संतप्त झाला.
1.41.2
स त कृशमक्षिप्रेक्ष्य सूनृतां वाचमुत्सृजन् ।
अपृच्छत्तं कथं तातः सर्वभूतहिते रतः ॥ १.४१.२ ॥
त्याने कृशाकडे पाहून गोड सत्यवाणी उच्चारत विचारले, सर्वभूतांच्या हितात रत असलेले माझे वडील कसे (मरण पावले)?
1.41.3
अनन्यचेताः सततं विष्णुं दवेमतोषयत् ।
वन्यान्नभोजी सततं मुनिर्मौनव्रते स्थितः।
एवंभूतः स तेजस्वी स मेऽद्य मृतधारकः ॥ १.४१.३ ॥
अनन्यचित्ताने सतत विष्णूला (देवाला) प्रसन्न करणारा, वनातील अन्न खाणारा, मौनव्रतात स्थिर असलेला मुनी — असा तो तेजस्वी आज माझ्या मृतधारकाचा जनक बनला आहे.
1.41.4
राज्ञा परिक्षिता तात मृगयां परिधावता ।
अवसक्तः पितुस्तेऽद्य मृतः स्कन्धे भुजङ्गमः ॥ १.४१.४ ॥
हे पुत्रा! शिकारीसाठी धावणाऱ्या राजा परीक्षिताने, आज तुझ्या वडिलांच्या खांद्यावर लटकलेल्या सापामुळे ते मृत झाले.
1.41.5
किं मे पित्रा कृतं तस्य राज्ञोऽनिष्टं दुरात्मनः ।
ब्रूहि तत्कृश तत्त्वेन पश्य मे तपसो बलम् ॥ १.४१.५ ॥
माझ्या वडिलांनी त्या दुरात्मा राजाचे काय अनिष्ट केले होते? हे कृशा, ते खरे सांग. माझ्या तपाचे बल पाहा.
1.41.6
स राजा मृगयां यातः परिक्षिदभिमन्युजः ।
ससार मृगमेकाकी विद्ध्वा बाणेन शीघ्रगम् ॥ १.४१.६ ॥
तो राजा, अभिमन्यूचा पुत्र परीक्षित, शिकारीसाठी गेला होता. वेगाने पळणाऱ्या हरणाला बाणाने विंधून तो एकटाच त्याच्या मागे धावत राहिला.
1.41.7
न चापश्यन्मृगं राजा चरंस्तस्मिन्महावने ।
पितरं ते स दृष्ट्वैव पप्रच्छानभिभाषिणम् ॥ १.४१.७ ॥
त्या महावनात फिरताना राजाला हरिण दिसले नाही. तुमच्या पित्याला पाहताच, न बोलणाऱ्या त्या मुनींना त्याने प्रश्न विचारला.
1.41.8
तं स्थाणुभूतं तिष्ठन्तं क्षुत्पिपासाश्रमातुरः ।
पुनःपुनर्मृगं नष्टं प्रपच्छ पितरं तव ॥ १.४१.८ ॥
भूक, तहान आणि श्रमाने व्याकुळ झालेल्या राजाने खांबासारख्या उभ्या असलेल्या त्या मुनीला, हरवलेल्या हरणाविषयी तुमच्या पित्याला वारंवार विचारले.
1.41.9
स च मौनव्रतोपेतो नैव तं प्रत्यभाषत ।
तस्य राजा धनुष्कोट्या सर्पं स्कन्धे समासजत् ॥ १.४१.९ ॥
पण मौनव्रत धारण केलेल्या त्यांनी त्याला उत्तर दिले नाही. तेव्हा राजाने आपल्या धनुष्याच्या टोकाने त्यांच्या खांद्यावर एक साप लटकवला.
1.41.10
शृङ्गिंस्तव पिता सोऽपि तथैवास्ते यतव्रतः ।
सोऽपि राजा स्वनगरं प्रस्थितो गजसाह्वयम् ॥ १.४१.१० ॥
हे शृंगी! तुमचे पितादेखील तसेच व्रतात स्थिर आहेत. तो राजाही आपल्या गजसाह्वय (हस्तिनापुर) नगराकडे निघून गेला.
1.41.11
श्रुत्वैवमृषिपुत्रस्तु शवं स्कन्धे प्रतिष्ठितम् ।
कोपसंरक्तनयनः प्रज्वलन्निव मन्युना ॥ १.४१.११ ॥
हे ऐकून, खांद्यावर प्रेत ठेवलेल्या ऋषिपुत्राचे डोळे रागाने लाल झाले; तो जणू मन्युने पेटत असल्यासारखा दिसला.
1.41.12
आविष्टः स हि कोपेन शशाप नृपतिं तदा ।
वार्युपस्पृश्य तेजस्वी क्रोधवेगबलात्कृतः ॥ १.४१.१२ ॥
रागाने व्याप्त झालेल्या त्या तेजस्वी मुनींनी तेव्हा पाण्याने आचमन करून, क्रोधाच्या वेगाच्या बळाने प्रेरित होऊन राजाला शाप दिला.
1.41.13
योऽसौ वृद्धस्य तातस्य तथा कृच्छ्रगतस्य ह ।
स्कन्धे मृतं समास्राक्षीत्पन्नगं राजकिल्विषी ॥ १.४१.१३ ॥
वृद्ध पित्याच्या संकटकाळी त्यांच्या खांद्यावर मेलेला साप ठेवणाऱ्या, राजाविरुद्ध अपराध करणाऱ्या त्या पाप्याला.
1.41.14
तं पापमतिसंक्रुद्धस्तक्षकः पन्नगेश्वरः ।
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ॥ १.४१.१४ ॥
त्या पाप्यावर अत्यंत संतप्त झालेला सर्पराज तक्षक, तीक्ष्ण तेजाचा विषारी सर्प, माझ्या शब्दांच्या बळाने प्रेरित होऊन.
1.41.15
सप्तरात्रादितो नेता यमस्य सदनं प्रति ।
द्विजानामवमन्तारं कुरूणामयशस्करम् ॥ १.४१.१५ ॥
आजपासून सात रात्रींच्या आत तो यमाच्या सदनाकडे नेला जाईल; तो ब्राह्मणांचा अपमान करणारा आणि कुरुकुलाला अपकीर्ती आणणारा आहे.
1.41.16
इति शप्त्वातिसंक्रुद्धः शृङ्गी पितरमभ्यगात् ।
आसीनं ग्रोव्रजे तस्मिन्वहन्तं शवपन्नगम् ॥ १.४१.१६ ॥
असा शाप देऊन अत्यंत संतप्त झालेला शृंगी, गोठ्यात बसून मेलेला साप वाहणाऱ्या आपल्या पित्याकडे गेला.
1.41.17
स तमलक्ष्य पितरं शृङ्गी स्कन्धगतेन वै ।
शवेन भुजगेनासीद्भूयः क्रोधसमाकुलः ॥ १.४१.१७ ॥
शृंगीने आपल्या पित्याला पाहिले; त्यांच्या खांद्यावर मेलेला साप होता. तो पुन्हा रागाने व्याकूळ झाला.
1.41.18
दुःखाच्चाश्रूणि मुमुचे पितरं चेदमब्रवीत् ।
श्रुत्वेमां धर्षणां तात तव तेन दुरात्मना ॥ १.४१.१८ ॥
दुःखाने त्यांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहिले; ते पित्याला म्हणाले: हे तात, त्या दुष्ट माणसाने तुमचा केलेला हा अपमान ऐकून.
1.41.19
राज्ञा परिक्षिता कोपादशपं तमहं नृपम् ।
यथार्हति स एवोग्रं शापं कुरुकुलाधमः।
सप्तमेऽहनि तं पापं तक्षकः पन्नगोत्तमः ॥ १.४१.१९ ॥
राजा परीक्षिताने क्रोधाने माझा अपमान केला; म्हणून मी त्या राजाला शाप दिला. कुरुकुलातील अधम तो त्या भयानक शापास पात्र आहे. सातव्या दिवशी त्या पापी माणसाला सर्पश्रेष्ठ तक्षक दंश करील.
1.41.20
वैवस्वतस्य सदनं नेता परमदारुणम् ।
तमब्रवीत्पिता ब्रह्मंस्तथा कोपसमन्वितम् ॥ १.४१.२० ॥
तो त्याला वैवस्वताच्या (यमाच्या) अत्यंत भयानक निवासाकडे नेईल. हे ब्राह्मणा, क्रोधाने भरलेल्या त्याला पित्याने असे सांगितले.
1.41.21
न मे प्रियं कृतं तात नैष धर्मस्तपस्विनाम् ।
वयं तस्य नरेन्द्रस्य विषये निवसामहे ॥ १.४१.२१ ॥
हे प्रिय पुत्रा, तू माझे प्रिय कार्य केले नाहीस. हा तपस्व्यांचा धर्म नाही. आम्ही तर त्या राजाच्या राज्यात राहतो.
1.41.22
न्यायतो रक्षितास्तेन तस्य पापं न रोचये ।
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञो ह्यस्मद्विधैः सदा ॥ १.४१.२२ ॥
त्याच्याकडून न्यायाने आमचे रक्षण झाले आहे. त्याचे हे पाप मला रुचत नाही. आमच्यासारख्यांसाठी सदैव सर्व प्रकारे वागणाऱ्या त्या राजाचे हे पाप मला पसंत नाही.
1.41.23
क्षन्तव्यं पुत्र धर्मो हि हतो हन्ति न संशयः ।
यदि राजा न संरक्षेत्पीडा नः परमा भवेत् ॥ १.४१.२३ ॥
हे पुत्रा, क्षमा करावी; नाश पावलेला धर्मच नाश करतो, यात संशय नाही. राजाने आमचे रक्षण न केल्यास आम्हाला मोठा त्रास होईल.
1.41.24
न शक्नुयाम चरितुं धर्मं पुत्र यथासुखम् ।
रक्षमाणा वयं तात राजभिर्धर्मदृष्टिभिः ॥ १.४१.२४ ॥
हे पुत्रा, आम्हाला धर्माचे आचरण सुखाने करता येत नाही. हे प्रिय पुत्रा, धर्मदृष्टी असलेल्या राजांनी रक्षण केल्यावरच आम्ही ते करू शकतो.
1.41.25
चरामो विपुलं धर्मं तेषां भागोऽस्ति धर्मतः ।
सर्वथा वर्तमानस्य राज्ञः क्षन्तव्यमेव हि ॥ १.४१.२५ ॥
आम्ही विपुल धर्माचरण करतो; धर्मानुसार त्यात त्यांचाही वाटा आहे. सर्वथा वागणाऱ्या राजाला क्षमा करणेच योग्य.
1.41.26
परिक्षित्तु विशेषेण यथाऽस्य प्रपितामहः ।
रक्षत्यस्मांस्तथा राज्ञा रक्षितव्याः प्रजा विभो ॥ १.४१.२६ ॥
परिक्षित तर विशेषतः, याच्या प्रपितामहांनी आमचे रक्षण केले तसे, हे विभो, राजाने प्रजेचे रक्षण केले पाहिजे.
1.41.27
अराजके जनपदे दोषा जायन्ति वै सदा ।
उद्वृत्तं सततं लोकं राजा दण्डेन शास्ति वै ॥ १.४१.२७ ॥
अराजक देशात सदैव दोष निर्माण होतात; राजा दंडाने उद्धट लोकांना सतत ताब्यात ठेवतो.
1.41.28
दण्डात्प्रतिभयं भूयः शान्तिरुत्पद्यते तदा ।
नोद्विग्नश्चरते धर्मं नोद्विग्नश्चरते क्रियाम् ॥ १.४१.२८ ॥
दंडामुळे पुन्हा भय निर्माण होते; तेव्हा शांती उत्पन्न होते. निर्भय होऊन धर्माचरण होते; निर्भय होऊन कर्म होते.
1.41.29
राज्ञा प्रतिष्ठितो धर्मो धर्मात्स्वर्गः प्रतिष्ठितः ।
राज्ञो यज्ञक्रियाः सर्वा यज्ञाद्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ १.४१.२९ ॥
राजाद्वारे धर्म प्रतिष्ठित होतो; धर्मामुळे स्वर्ग प्रतिष्ठित होतो. राजाची सर्व यज्ञकर्मे होतात; यज्ञामुळे देव प्रतिष्ठित होतात.
1.41.30
देवाद्वृष्टिः प्रवर्तेत वृष्टेरोषधयः स्मृताः ।
ओषधिभ्यो मनुष्याणां धारयन्सततं हितम् ॥ १.४१.३० ॥
देवापासून वृष्टी होते; वृष्टीपासून औषधी मानल्या जातात; औषधींमुळे माणसांचे सतत हित होते.
1.41.31
मनुष्याणां च यो धाता राजा राज्यकरः पुनः ।
दशश्रोत्रियसमो राजा इत्येवं मनुरब्रवीत् ॥ १.४१.३१ ॥
जो राजा मनुष्यांचा धारक आणि राज्यकर्ता आहे, तो दहा श्रोत्रिय ब्राह्मणांसमान आहे — असे मनूने सांगितले आहे.
1.41.32
तेनेह क्षुधितेनैत्य श्रान्तेन मृगलिप्सुना ।
अजानता कृतं मन्ये व्रतमेतदिदं मम ॥ १.४१.३२ ॥
येथे भुकेने व थकून हरिणाच्या शोधात आलेल्या त्याने नकळत माझे हे व्रत पाळले, असे मला वाटते.
1.41.33
कस्मादिदं त्वया बाल्यात्सहसा दुष्कृतं कृतम् ।
न ह्यर्हति नृपः शापमस्मत्तः पुत्र सर्वथा ॥ १.४१.३३ ॥
पुत्रा, बालपणामुळे तू हे दुष्कृत्य अविचाराने का केलेस? राजा कोणत्याही प्रकारे आमच्या शापाला पात्र नाही.