महाभारत · अध्याय 1.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.49.1
यदपृच्छत्तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः ।
पितुः स्वर्गगतिं तन्मे विस्तरेण पुनर्वद ॥ १.४९.१ ॥
तेव्हा राजा जनमेजयाने मंत्र्यांना जे विचारले होते, आपल्या पित्याच्या स्वर्गगमनाचा तो वृत्तांत मला विस्ताराने पुन्हा सांगा.
1.49.2
शृणु ब्रह्मन्यथाऽपृच्छन्मन्त्रिणो नृपतिस्तदा ।
यथा चाख्यातवन्तस्ते निधनं तत्परिक्षितः ॥ १.४९.२ ॥
ऐका, हे ब्राह्मणा! तेव्हा राजाने मंत्र्यांना जसे विचारले होते आणि त्यांनी परीक्षिताच्या मृत्यूचे जसे वर्णन केले होते, ते ऐका.
1.49.3
जानन्ति स्म भवन्तस्तद्यथावृत्तं पितुर्मम ।
आसीद्यथा स निधनं गतः काले महायशाः ॥ १.४९.३ ॥
माझ्या पित्याचा तो वृत्तांत आपणांस यथावत् माहीत आहे, महायशस्वी काळ आल्यावर तो कसा मरण पावला.
1.49.4
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर्वृत्तमशेषतः ।
कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित् ॥ १.४९.४ ॥
आपल्याकडून माझ्या पित्याचा वृत्तांत पूर्णपणे ऐकून मला कल्याणच प्राप्त होईल, कधीही विपरीत नाही.
1.49.5
मन्त्रिणोऽथाब्रुवन्वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना ।
सर्वे धर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥ १.४९.५ ॥
तेव्हा त्या महात्म्याने विचारलेले, सर्व धर्मज्ञ व प्राज्ञ मंत्री राजा जनमेजयाला बोलले.
1.49.6
शृणु पार्थिव यद्ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः ।
चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः ॥ १.४९.६ ॥
हे राजा, ऐका! आपण आपल्या महात्मा पित्याच्या, राजाधिराजाच्या चरित्राविषयी जे सांगत आहात, आणि तो ज्या प्रकारे अंताला गेला.
1.49.7
धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव ।
आसीदिहायथा वृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥ १.४९.७ ॥
तुझे पिता धर्मात्मा, महात्मा आणि प्रजापालक होते. त्या महात्म्याचे येथील वर्तन कसे होते ते ऐक.
1.49.8
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत ।
धर्मतो धर्मविद्राजा धर्मो विग्रहवानिव ॥ १.४९.८ ॥
त्या राजाने चारही वर्णांना त्यांच्या स्वधर्मात स्थिर ठेवून चांगले रक्षण केले. धर्म जाणणारा तो राजा धर्मानुसार राज्य करीत असे; जणू देहधारी धर्मच.
1.49.9
ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमानतुलविक्रमः ।
द्वेष्टारस्तस्य नैवासन्स च द्वेष्टि न कंचन ॥ १.४९.९ ॥
अतुल पराक्रमी त्या श्रीमान राजाने देवी पृथ्वीचे रक्षण केले. त्याचे कोणी शत्रू नव्हते, आणि तो कुणाचाही द्वेष करीत नसे.
1.49.10
समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिरिवाभवत् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु ॥ १.४९.१० ॥
तो सर्व प्राण्यांप्रति प्रजापतीप्रमाणे समदृष्टी होता. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्रही आपापल्या कर्मात स्थित होते.
1.49.11
स्थितः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वधिष्ठिताः ।
विधवानाथविकलान्कृपणांश्च बभार सः ॥ १.४९.११ ॥
हे राजा, त्या राजाच्या राज्यात लोक प्रसन्न मनाने आपापल्या स्थानी स्थिर होते. तो विधवा, अनाथ, अपंग आणि दीन लोकांचे पालनपोषण करीत असे.
1.49.12
सुदर्शः सर्वभूतानामासीत्सोम इवापरः ।
तुष्टपुष्टजनः श्रीमान्सत्यवाग्दृढविक्रमः ॥ १.४९.१२ ॥
तो सर्व प्राण्यांना सहज दिसणारा होता, जणू दुसरा चंद्रच. त्याची प्रजा संतुष्ट आणि समृद्ध होती; तो तेजस्वी, सत्यवादी आणि दृढ पराक्रमी होता.
1.49.13
धनुर्वेदे तु शिष्योऽभून्नृपः शारद्वतस्य सः ।
गोविन्दस्य प्रियश्चासीत्पिता ते जनमेजय ॥ १.४९.१३ ॥
धनुर्वेदात तो शारद्वताचा (कृपाचा) शिष्य झाला; तो गोविंदाचा प्रियही होता. हे जनमेजया, तोच तुझा पिता.
1.49.14
लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन्महायशाः ।
परिक्षीणेषु कुरुषु सोत्तरायामजीजनत् ॥ १.४९.१४ ॥
तो सर्व लोकांना प्रिय आणि महायशस्वी होता. कुरू वंश क्षीण झाला असता त्याने उत्तरेच्या ठायी (एका पुत्राला) जन्म दिला.
1.49.15
परिक्षिदभवत्तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ।
राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर्वृतः ॥ १.४९.१५ ॥
त्याच्यापासून सुभद्रेचा (अभिमन्यूचा) बलवान पुत्र परिक्षित झाला; तो राजधर्म व राजकार्यात कुशल आणि सर्व गुणांनी युक्त होता.
1.49.16
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी धर्मसेविता ।
षड्वर्गजिन्महाबुद्धिर्नीतिशास्त्रविदुत्तमः ॥ १.४९.१६ ॥
तो इंद्रियजयी, आत्मसंयमी, मेधावी व धर्मसेवक होता; षड्विकारांवर विजय मिळवणारा, महाबुद्धिमान आणि नीतिशास्त्र जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ होता.
1.49.17
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिवर्षाण्यपालयत् ।
ततो दिष्टान्तमापन्नः सर्वेषां दुःखमावहन् ॥ १.४९.१७ ॥
तुझ्या पित्याने ही प्रजा साठ वर्षे पाळली. नंतर दैवाने ठरवलेल्या अंतास पोहोचून त्याने सर्वांना दुःख दिले.
1.49.18
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् ।
इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कुरुकुलागतम्।
बाल एवाभिषिक्तस्त्वं सर्वभूतानुपालकः ॥ १.४९.१८ ॥
मग हे पुरुषश्रेष्ठा, तू धर्माने कुरुकुलातून आलेले हे राज्य हजारो वर्षांसाठी मिळवलेस. बालपणीच तुझा राज्याभिषेक झाला; तू सर्व प्राण्यांचा पालक आहेस.
1.49.19
नास्मिन्कुले जातु बभूव राजा ।
यो न प्रजानां प्रियकृत्प्रियश्च।
विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां ।
वृत्तं महद्वृत्तपरायणानाम् ॥ १.४९.१९ ॥
या कुलात कधीही असा राजा झाला नाही जो प्रजेचे प्रिय करणारा व तिला प्रिय नव्हता; विशेषतः महान आचरणात तत्पर असलेल्या पितामहांचे आचरण पाहता.
1.49.20
कथं निधनमापन्नः पिता मम तथाविधः ।
आचक्षध्वं यथावन्मे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १.४९.२० ॥
असे माझे पिता कसे निधन पावले? ते यथायोग्य मला सांगा; खरेपणाने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
1.49.21
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् ।
ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहितैषिणः ॥ १.४९.२१ ॥
राजाने अशी प्रेरणा दिल्यावर राजाचे प्रिय व हित इच्छिणारे ते सर्व मंत्री जे घडले होते ते त्या नराधिपाला यथार्थ सांगू लागले.
1.49.22
स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
बभूव मृगयाशीलस्तव राजन्पिता सदा ॥ १.४९.२२ ॥
तो राजा, पृथ्वीचा पालक, सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ होता; हे राजा, तुमचे पिता सदैव शिकारीत आवड असलेले होते.
1.49.23
यथा पाण्डुर्महाबाहुर्धनुर्धरवरो युधि ।
अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः ॥ १.४९.२३ ॥
महाबाहू पांडू, युद्धात धनुर्धरांत श्रेष्ठ, ज्याप्रमाणे आमच्यावर सर्व राजकार्ये पूर्णपणे सोपवून.
1.49.24
स कदाचिद्वनगतो मृगं विव्याध पत्रिणा ।
विद्ध्वा चान्वसरत्तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥ १.४९.२४ ॥
ते एकदा वनात गेले, बाणाने एका हरिणाला विद्ध केले; आणि विद्ध झालेल्या त्या हरिणाचा घनदाट अरण्यात वेगाने पाठलाग केला.
1.49.25
पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् ।
न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥ १.४९.२५ ॥
पायी चालत, तलवार बांधून, भाथा व शस्त्रे धारण करून, घनदाट अरण्यात पळून गेलेल्या त्या हरिणाला तुमचे पिता गाठू शकले नाहीत.
1.49.26
परिश्रान्तो वयस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः ।
क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिसत्तमम् ॥ १.४९.२६ ॥
थकलेले, वृद्धावस्थेत, साठ वर्षांचे, जरेने ग्रासलेले व भुकेले ते राजे त्या महारण्यात श्रेष्ठ मुनींना पाहते झाले.
1.49.27
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रते स्थितम् ।
न च किंचिदुवाचेदं पृष्टोऽपि समुनिस्तदा ॥ १.४९.२७ ॥
त्या राजेंद्राने मौनव्रतात स्थिर असलेल्या त्या मुनींना विचारले; परंतु विचारूनही त्या मुनींनी तेव्हा काहीच उत्तर दिले नाही.
1.49.28
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत्स्थितम् ।
मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं गतः ॥ १.४९.२८ ॥
तेव्हा भूक व थकव्याने पीडित झालेला राजा, खांबासारखा उभा असलेल्या, मौनव्रत धारण केलेल्या, शांत त्या मुनींवर लगेच क्रोधाच्या अधीन झाला.
1.49.29
न बुबोध च तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् ।
स तं क्रोधसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता ॥ १.४९.२९ ॥
राजाने मौनव्रत धारण केलेल्या त्या मुनींना ओळखले नाही; क्रोधाने भरलेल्या त्याने, तुमच्या पित्याने, त्या मुनींचा अपमान केला.
1.49.30
मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् ।
तस्य शुद्धात्मनः प्रादात्स्कन्धे भरतसत्तम ॥ १.४९.३० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, धनुष्याच्या टोकाने जमिनीवरून एक मृत सर्प उचलून त्या शुद्धात्म्याच्या खांद्यावर ठेवला.
1.49.31
न चोवाच स मेधावी तमथो साध्वसाधु वा ।
तस्थौ तथैव चाक्रुद्धः सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥ १.४९.३१ ॥
तो बुद्धिमान मुनी त्याला चांगले किंवा वाईट काहीही बोलले नाहीत; रागावलेले नसताना तसेच उभे राहिले, खांद्यावर साप धरून.