મહાભારત · અધ્યાય 1.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.50.1
ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम् ।
मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः ॥ १.५०.१ ॥
પછી તે રાજા, હે રાજેન્દ્ર, ભૂખથી કૃશ થઈ મુનિના ખભા પર એક સાપ લટકાવી પોતાના નગરે પાછો ગયો.
1.50.2
ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गति जातो महायशाः ।
शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः ॥ १.५०.२ ॥
તે ઋષિને એક પુત્ર થયો; તે મહાયશસ્વી હતો. શૃંગી નામનો તે મહાતેજસ્વી, તીવ્ર પરાક્રમી અને અતિ ક્રોધી હતો.
1.50.3
ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह ।
सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा ॥ १.५०.३ ॥
મુનિએ બ્રહ્મા પાસે જઈને પૂજા કરી. તેમની અનુમતિ મળ્યા પછી ત્યાં શૃંગીએ તે સાંભળ્યું.
1.50.4
सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा ।
मृतं सर्पं समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम् ॥ १.५०.४ ॥
મિત્ર પાસેથી તેણે જાણ્યું કે તમારા પિતાએ પહેલાં તેના પિતાનું અપમાન કર્યું હતું — થાંભલાની જેમ સ્થિર રહેલા એ મુનિ પર મૃત સાપ લટકાવીને.
1.50.5
वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् ।
तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप ॥ १.५०.५ ॥
હે રાજશાર્દૂલ, હે નૃપ, નિરપરાધ હોવા છતાં તેઓ ખભા પર તે સાપ વહન કરી રહ્યા હતા; એ મુનિશ્રેષ્ઠ અત્યંત તપસ્વી હતા.
1.50.6
जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम् ।
तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा ॥ १.५०.६ ॥
તેઓ જિતેન્દ્રિય, શુદ્ધ, કર્મમાં સ્થિર અને અદ્ભુત હતા; તપથી તેમનો આત્મા પ્રકાશિત હતો, અને તે સમયે તેઓ પોતાના અંગો પર સંયમ રાખી રહ્યા હતા.
1.50.7
शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम् ।
अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्।
शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव ॥ १.५०.७ ॥
શુભ આચાર અને શુભ વચન ધરાવનારા, દૃઢ સ્થિત, લોભ અને તમસ્થી મુક્ત, ઉદાર મનના, ઈર્ષ્યારહિત, વૃદ્ધ, મૌનવ્રતમાં સ્થિત, સર્વભૂતોના શરણ્ય — તમારા પિતાએ તેમનું અપમાન કર્યું.
1.50.8
शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुषान्वितः ।
ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरद्युतिः ॥ १.५०.८ ॥
પછી મહાતેજસ્વી ક્રોધથી ભરાઈને તમારા પિતાને શાપ આપ્યો. ઋષિનો તે મહાતેજસ્વી પુત્ર બાળક હોવા છતાં વૃદ્ધના તેજવાળો હતો.
1.50.9
स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह ।
पितरं तेऽभिसन्धाय तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १.५०.९ ॥
તેણે તરત પાણીને સ્પર્શ કરીને ક્રોધથી આ કહ્યું. તમારા પિતાને લક્ષ્ય બનાવી તેજથી બળતો હોય તેમ તે પ્રકાશ્યો.
1.50.10
अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पवासृजत् ।
तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा प्रदहिष्यति ॥ १.५०.१० ॥
નિર્દોષ મારા ગુરુ પર જેણે મૃત સાપ નાખ્યો, તેને ક્રોધિત નાગ તક્ષક પોતાના તેજથી બાળી નાખશે.
1.50.11
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ।
सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १.५०.११ ॥
તીવ્ર તેજવાળો ઝેરી સાપ મારા વચનના બળથી પ્રેરાઈને આજથી સાત રાત્રિમાં તે પાપીને (ડંખ મારશે). મારા તપનું બળ જુઓ.
1.50.12
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस्य सोऽभवत् ।
दृष्ट्वा च पितरं तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत् ॥ १.५०.१२ ॥
આમ કહીને તે જ્યાં તેના પિતા હતા ત્યાં ગયો. પિતાને જોઈને તેણે તે શાપ તેમને જણાવ્યો.
1.50.13
स चापि मुनिशार्दूलः प्रेरयामास ते पितुः ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम् ॥ १.५०.१३ ॥
તે મુનિશાર્દૂલે પણ ગૌરમુખ નામના શીલવાન અને ગુણસંપન્ન શિષ્યને તેમના પિતા પાસે મોકલ્યો.
1.50.14
आचख्यौं सत्त्व विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः ।
शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते ॥ १.५०.१४ ॥
વિશ્રામ લઈને તેમણે રાજાને બધું સંપૂર્ણપણે કહ્યું: 'હે મહીપતિ, મારા પુત્રે તમને શાપ આપ્યો છે; સાવધ રહો.'
1.50.15
तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिष्यति ।
श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय ॥ १.५०.१५ ॥
'હે મહારાજ, તક્ષક પોતાના તેજથી તને બાળી નાખશે.' હે જનમેજય, તે ભયંકર વચન સાંભળીને તમારા પિતા…
1.50.16
यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् ।
ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते ॥ १.५०.१६ ॥
નાગોત્તમ તક્ષકથી અત્યંત ભયભીત થઈને તેઓ સાવધ થયા. પછી સાતમો દિવસ આવતાં…
1.50.17
राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत ।
तं ददर्शाथ नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं तदा ॥ १.५०.१७ ॥
બ્રહ્મર્ષિ કાશ્યપ રાજા પાસે જવા ઇચ્છતા હતા. ત્યારે નાગેન્દ્ર તક્ષકે કાશ્યપને જોયા.
1.50.18
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥ १.५०.१८ ॥
નાગેન્દ્રે ઉતાવળે જતા દ્વિજ કાશ્યપને કહ્યું: 'તમે આટલી ઉતાવળે ક્યાં જાઓ છો? કયું કાર્ય કરવા ઇચ્છો છો?'
1.50.19
यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज ।
तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै ॥ १.५०.१९ ॥
હે દ્વિજ, કુરુશ્રેષ્ઠ પરીક્ષિત નામના જે રાજા છે, તેમને આજે તક્ષક સર્પ દંશ દઈ બાળી નાખશે.
1.50.20
गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् ।
मयाऽभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति ॥ १.५०.२० ॥
હું તરત જ તેમની પાસે જાઉં છું, તેમને તાવમુક્ત કરવા. મારાથી આવૃત તેમને સર્પ પણ હાનિ કરી શકશે નહીં.
1.50.21
किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि ।
अहं त तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम् ॥ १.५०.२१ ॥
મારાથી દંશાયેલા તેમને તું કેમ સજીવન કરવા ઇચ્છે છે? હે બ્રાહ્મણ, હું જ તક્ષક છું. મારું અદ્ભુત પરાક્રમ જો.
1.50.22
न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम् ।
इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम् ॥ १.५०.२२ ॥
મારાથી દંશાયેલા તે રાજાને સજીવન કરવા તું સમર્થ નથી, એમ કહીને તક્ષકે ત્યાં જ તે વૃક્ષને દંશ દીધો.
1.50.23
स दष्टमात्रो नागेन भस्मीभूतोऽभवन्नगः ।
काश्यपश्च ततो राजन्नजीवयत तं नगम् ॥ १.५०.२३ ॥
નાગે દંશ દીધો કે તરત જ તે વૃક્ષ ભસ્મ થઈ ગયું. પછી, હે રાજન્, કશ્યપે તે વૃક્ષને ફરી સજીવન કર્યું.
1.50.24
ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः ।
स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः ॥ १.५०.२४ ॥
ત્યારે તક્ષકે તેમને લલચાવ્યા, 'તમારી ઇચ્છા કહો' એમ કહ્યું. આ રીતે પૂછાયેલા કશ્યપે ફરી તક્ષકને કહ્યું.
1.50.25
धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः ।
तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा ॥ १.५०.२५ ॥
ધનની લાલસાવાળો હું ત્યાં જાઉં છું એમ તેના વડે કહેવાયા પછી, તક્ષકે મૃદુ વાણીમાં તે મહાત્માને કહ્યું.
1.50.26
यावद्धनं प्रार्थयसे राज्ञस्तस्मात्ततोऽधिकम् ।
गृहाण मत्त एव त्वं सन्निवर्तस्व चानघ ॥ १.५०.२६ ॥
રાજા પાસેથી તું જેટલું ધન માગે છે તેથી પણ વધુ મારી પાસેથી જ લે. હે નિષ્પાપ, પાછો ફર.
1.50.27
स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः ।
लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥ १.५०.२७ ॥
નાગે આમ કહ્યા પછી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ કાશ્યપે તક્ષક પાસેથી ઇચ્છિત ધન મેળવીને પાછા ફર્યા.
1.50.28
तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः ।
तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिकं तव ॥ १.५०.२८ ॥
તે બ્રાહ્મણ ગયા પછી તક્ષક કપટથી નજીક આવ્યો, તે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારા ધાર્મિક પિતા પાસે.
1.50.29
प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना ।
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः ॥ १.५०.२९ ॥
મહેલમાં રહેલા તેમને પણ તેણે વિષાગ્નિથી બાળી નાખ્યા. પછી હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તું વિજય માટે અભિષિક્ત થયો.
1.50.30
एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम ।
अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं तेऽतिदारुणम् ॥ १.५०.३० ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અમે જોયું અને સાંભળ્યું તે બધું જેમનું તેમ, સંપૂર્ણ રીતે તને કહ્યું છે; તે અતિ ભયાનક છે.
1.50.31
श्रुत्वा चैतं नरश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम् ।
अस्य चर्षेरुदङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.५०.३१ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, આ રાજાનો પરાજય સાંભળીને, આ ઋષિ ઉત્તંકના વિષયમાં તે પછી જે થયું તે કરો.
1.50.32
एतस्मिन्नेव काले तु स राजा जनमेजयः ।
उवाच मन्त्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिदमः ॥ १.५०.३२ ॥
તે જ સમયે, શત્રુઓનું દમન કરનાર તે રાજા જનમેજયે પોતાના બધા મંત્રીઓને આ વચન કહ્યું.
1.50.33
अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ ।
आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशीकृतं तदा ॥ १.५०.३३ ॥
ત્યારે તે વૃક્ષમાં બનેલી, જગત માટે આશ્ચર્યરૂપ, અને ત્યારે ભસ્મના ઢગલામાં ફેરવાઈ ગયેલી તે ઘટના કોણે કહી હતી?
1.50.34
यद्वृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै ।
नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात् ॥ १.५०.३४ ॥
તક્ષકે દંશેલા તે વૃક્ષને કશ્યપે જીવતું કર્યું; મંત્રોથી વિષ નષ્ટ થયું હોત તો કશ્યપથી તે નષ્ટ ન થાત.
1.50.35
चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः ।
दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति ॥ १.५०.३५ ॥
તે પાપી, સર્પોમાં અધમ તક્ષકે મનમાં વિચાર્યું: 'મેં ડંખ મારેલા રાજાને આ બ્રાહ્મણ જીવતો કરશે તો...'
1.50.36
तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम् ।
विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै ॥ १.५०.३६ ॥
વિષ સંચિત કરેલો તક્ષક જગતમાં ઉપહાસનો પાત્ર બનશે. આ વિચારીને તેણે બ્રાહ્મણને ખરેખર સંતુષ્ટ કર્યો.
1.50.37
भविष्यति ह्युपायेन यस्य दास्यामि यातनाम् ।
एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने ॥ १.५०.३७ ॥
જેને હું સજા આપીશ, તેના માટે કોઈ ઉપાય અવશ્ય થશે. પરંતુ એક વાત હું સાંભળવા ઇચ્છું છું — નિર્જન વનમાં બનેલો તે વૃત્તાંત.
1.50.38
संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा ।
श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम्।
श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरीं मतिम् ॥ १.५०.३८ ॥
નાગરાજ અને કશ્યપ વચ્ચેનો તે સંવાદ ત્યારે કોણે સાંભળ્યો, કોણે જોયો, અને તે તમારા સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો? તે સાંભળીને હું સર્પોનો અંત કરનાર નિશ્ચય કરીશ.
1.50.39
शृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा ।
समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि ॥ १.५०.३९ ॥
રાજન, સાંભળો — અમને પૂર્વે જેમ કહેવાયું હતું તેમ. બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ અને નાગરાજ માર્ગમાં મળ્યા.
1.50.40
तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव ।
विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ ॥ १.५०.४० ॥
રાજન, તે વૃક્ષ પર બળતણ માટે કોઈ માણસ શોધતો પહેલાં ચઢ્યો હતો — સૂકી ડાળીઓવાળા તે વૃક્ષ પર.
1.50.41
न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ ।
सह तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवन्नृप ॥ १.५०.४१ ॥
રાજન, વૃક્ષ પર રહેલા તે બંને — સર્પ અને બ્રાહ્મણ — એકબીજાને ઓળખી શક્યા નહીં; અને તે માણસ પણ એ જ વૃક્ષ સાથે ભસ્મ થઈ ગયો.
1.50.42
द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः ।
तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम् ॥ १.५०.४२ ॥
હે રાજેન્દ્ર, બ્રાહ્મણના પ્રભાવથી તે વૃક્ષ ફરી જીવતું થયું. તેણે જ આવીને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અમને આ જણાવ્યું.
1.50.43
यथा वृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च ।
एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत्।
श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.५०.४३ ॥
રાજન, તક્ષક અને તે બ્રાહ્મણનો જે વૃત્તાંત બન્યો, તે બધો જોયો અને સાંભળ્યો તેમ તમને કહ્યો છે. નૃપશાર્દૂલ, આ સાંભળીને હવે જે યોગ્ય હોય તે નક્કી કરો.
1.50.44
मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः ।
पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करं करे ॥ १.५०.४४ ॥
મંત્રીઓના વચન સાંભળીને રાજા જનમેજય દુઃખથી પીડિત થઈ સંતાપ પામ્યા અને એક હાથને બીજા હાથ પર ઘસવા લાગ્યા.
1.50.45
निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः ।
मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः ॥ १.५०.४५ ॥
કમળનેત્ર રાજાએ વારંવાર ગરમ, લાંબા નિસાસા મૂક્યા; ત્યારે રડતાં રડતાં તેમની આંખોમાંથી આંસુ વહ્યાં.
1.50.46
उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः ।
दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि ॥ १.५०.४६ ॥
દુઃખ અને શોકથી ભરેલા તે રાજાએ, રોકી ન શકાય એવાં આંસુ વહાવીને, વિધિપ્રમાણે જળનો સ્પર્શ કરીને કહ્યું.
1.50.47
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः ।
अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.५०.४७ ॥
રાજાએ ક્ષણભર ધ્યાન ધરીને, મનમાં નિશ્ચય કરીને, રોષથી ભરાઈને બધા મંત્રીઓને આ વચન કહ્યું.
1.50.48
श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति ।
निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत।
अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने ॥ १.५०.४८ ॥
તમારાં આ વચન સાંભળીને, મારા પિતાના સ્વર્ગગમન વિશે મારો આ નિશ્ચય છે; તે સાંભળો. હવે દુષ્ટાત્મા તક્ષક સાથે હું જે કરવું યોગ્ય માનું છું તે આ છે.
1.50.49
प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता ।
शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम् ॥ १.५०.४९ ॥
આ રીતે બદલો લેવો જોઈએ; જેણે મારા પિતાને હણ્યા, શૃંગીને માત્ર નિમિત્ત બનાવી રાજાને બાળ્યા.
1.50.50
इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत् ।
यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम ॥ १.५०.५० ॥
કાશ્યપને પાછા વાળનાર તેની આ દુષ્ટતા છે; જો તે બ્રાહ્મણ આવ્યા હોત, તો મારા પિતા ચોક્કસ જીવિત હોત.
1.50.51
परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः ।
काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च ॥ १.५०.५१ ॥
જો તે રાજા જીવિત હોત, તો તેનું શું ઘટી જાત? કાશ્યપની કૃપાથી અને મંત્રીઓની વિનયશીલતાથી.
1.50.52
स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् ।
संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम् ॥ १.५०.५२ ॥
મોહથી તેણે તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કાશ્યપને રોક્યા; અજેય રાજાને જીવિત કરવા આવેલા તેમને.
1.50.53
महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः ।
द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति ॥ १.५०.५३ ॥
દુરાત્મા તક્ષકનો આ મોટો અપરાધ છે; તે દ્વિજને ધન આપી કહ્યું કે રાજાને જીવિત ન કરો.
1.50.54
उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम् ।
भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः ॥ १.५०.५४ ॥
ઉત્તંકનું પ્રિય કરવા, મારું પણ મોટું પ્રિય કરવા અને તમારા સૌનું પણ પ્રિય કરવા, હું પિતાનો બદલો લઈશ.