महाभारत · अध्याय 1.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.50.1
ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम् ।
मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः ॥ १.५०.१ ॥
नंतर तो राजा, हे राजेंद्रा, भुकेने क्षीण होऊन मुनीच्या खांद्यावर एक सर्प अडकवून पुन्हा आपल्या नगराकडे गेला.
1.50.2
ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गति जातो महायशाः ।
शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः ॥ १.५०.२ ॥
त्या ऋषींना एक पुत्र झाला; तो महायशस्वी होता. शृंगी नावाचा तो महातेजस्वी, तीव्र पराक्रमी आणि अत्यंत क्रोधी होता.
1.50.3
ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह ।
सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा ॥ १.५०.३ ॥
मुनींनी ब्रह्मदेवांजवळ जाऊन पूजा केली. त्यांची अनुमती मिळाल्यावर तेथे शृंगींनी ते ऐकले.
1.50.4
सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा ।
मृतं सर्पं समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम् ॥ १.५०.४ ॥
मित्राकडून त्याला कळले की तुमच्या पित्याने पूर्वी त्याच्या पित्याचा अपमान केला होता — खांबासारख्या स्थिर बसलेल्या त्या मुनींवर मेलेला सर्प लटकावून.
1.50.5
वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम् ।
तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप ॥ १.५०.५ ॥
हे राजशार्दूला, हे नृपा, निरपराध असूनही ते खांद्यावर तो सर्प वाहत होते; ते मुनिश्रेष्ठ अत्यंत तपस्वी होते.
1.50.6
जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम् ।
तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा ॥ १.५०.६ ॥
ते जितेंद्रिय, शुद्ध, कर्मात स्थिर आणि अद्भुत होते; तपाने त्यांचा आत्मा तेजस्वी झाला होता, आणि तेव्हा ते आपल्या अवयवांवर संयम ठेवून होते.
1.50.7
शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम् ।
अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्।
शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव ॥ १.५०.७ ॥
शुभ आचार व शुभ बोलणारे, स्थिर, लोभ व तमापासून मुक्त, उदार मनाचे, मत्सरहीन, वृद्ध, मौनव्रतात स्थित, सर्वभूतांचे शरण्य — तुमच्या पित्याने त्यांचा अपमान केला.
1.50.8
शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुषान्वितः ।
ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरद्युतिः ॥ १.५०.८ ॥
मग महातेजस्वी क्रोधाने भरून तुमच्या पित्याला शाप दिला. ऋषींचा तो महातेजस्वी पुत्र बालक असूनही वृद्धाच्या तेजाचा होता.
1.50.9
स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह ।
पितरं तेऽभिसन्धाय तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १.५०.९ ॥
त्याने लगेच पाण्याला स्पर्श करून रागाने हे म्हटले. तुमच्या पित्याला लक्ष्य करून तेजाने जळत असल्यासारखा तो प्रकाशला.
1.50.10
अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पवासृजत् ।
तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा प्रदहिष्यति ॥ १.५०.१० ॥
निरपराध माझ्या गुरूच्या अंगावर जो मेलेला साप टाकेल, त्याला क्रुद्ध नाग तक्षक आपल्या तेजाने जाळून टाकेल.
1.50.11
आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः ।
सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम् ॥ १.५०.११ ॥
तीक्ष्ण तेजाचा विषारी साप माझ्या शब्दांच्या बळाने प्रेरित होऊन आजपासून सात रात्रींत त्या पापी माणसाला (दंश करील). माझ्या तपाचे बळ पाहा.
1.50.12
इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस्य सोऽभवत् ।
दृष्ट्वा च पितरं तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत् ॥ १.५०.१२ ॥
असे बोलून तो जिथे त्याचे पिता होते तिथे गेला. पित्याला पाहून त्याने तो शाप त्यांना कळवला.
1.50.13
स चापि मुनिशार्दूलः प्रेरयामास ते पितुः ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम् ॥ १.५०.१३ ॥
त्या मुनिशार्दूलानेही गौरमुख नावाच्या शीलवान व गुणसंपन्न शिष्याला त्यांच्या पित्याकडे पाठवले.
1.50.14
आचख्यौं सत्त्व विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः ।
शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते ॥ १.५०.१४ ॥
विश्रांती घेऊन त्यांनी राजाला सर्व काही पूर्णपणे सांगितले: 'हे महीपती, माझ्या पुत्राने तुला शाप दिला आहे; सावध राहा.'
1.50.15
तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिष्यति ।
श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय ॥ १.५०.१५ ॥
'हे महाराजा, तक्षक आपल्या तेजाने तुला भस्म करील.' हे जनमेजया, ते भयंकर वचन ऐकून तुझे वडील…
1.50.16
यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात् ।
ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते ॥ १.५०.१६ ॥
सर्पश्रेष्ठ तक्षकाच्या भयाने अत्यंत घाबरून तो सावध झाला. नंतर सातव्या दिवशी…
1.50.17
राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत ।
तं ददर्शाथ नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं तदा ॥ १.५०.१७ ॥
ब्रह्मर्षी काश्यप राजाजवळ जाण्याची इच्छा करत होते. तेव्हा नागेन्द्र तक्षकाने काश्यपाला पाहिले.
1.50.18
तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति ॥ १.५०.१८ ॥
नागेन्द्र तक्षकाने घाईने जाणाऱ्या द्विज काश्यपाला म्हटले: 'आपण इतक्या घाईने कुठे जात आहात? कोणते कार्य करू इच्छिता?'
1.50.19
यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज ।
तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै ॥ १.५०.१९ ॥
हे द्विजा, कुरुश्रेष्ठ परीक्षित नावाचा जो राजा आहे, त्याला आज तक्षक नागाचा दंश होऊन तो भस्म होईल.
1.50.20
गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् ।
मयाऽभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति ॥ १.५०.२० ॥
मी लगेच त्याच्याकडे जातो, त्याला ज्वरमुक्त करण्यासाठी. माझ्याकडून संरक्षित केलेल्या त्याला सर्पही इजा करू शकणार नाही.
1.50.21
किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि ।
अहं त तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम् ॥ १.५०.२१ ॥
माझ्याकडून दंश झालेल्या त्याला जिवंत करण्याची इच्छा तू का करतोस? हे ब्राह्मणा, मीच तक्षक आहे. माझे अद्भुत सामर्थ्य पाहा.
1.50.22
न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम् ।
इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम् ॥ १.५०.२२ ॥
माझ्याकडून दंश झालेल्या त्या राजाला जिवंत करण्यास तू समर्थ नाहीस, असे म्हणून तक्षकाने तिथेच त्या वृक्षाला दंश केला.
1.50.23
स दष्टमात्रो नागेन भस्मीभूतोऽभवन्नगः ।
काश्यपश्च ततो राजन्नजीवयत तं नगम् ॥ १.५०.२३ ॥
नागाने दंश करताक्षणीच तो वृक्ष भस्म झाला. मग, हे राजा, काश्यपाने त्या वृक्षाला पुन्हा जिवंत केले.
1.50.24
ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः ।
स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः ॥ १.५०.२४ ॥
तेव्हा तक्षकाने त्याला भुरळ घातली, 'तुझी इच्छा सांग' असे म्हणाला. असे विचारले असता काश्यप पुन्हा तक्षकाला म्हणाला.
1.50.25
धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः ।
तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा ॥ १.५०.२५ ॥
धनलोभी मी तिथे जातो असे त्याने म्हटल्यावर, तक्षक मृदु वाणीने त्या महात्म्याला म्हणाला.
1.50.26
यावद्धनं प्रार्थयसे राज्ञस्तस्मात्ततोऽधिकम् ।
गृहाण मत्त एव त्वं सन्निवर्तस्व चानघ ॥ १.५०.२६ ॥
राजाकडून तू जितके धन मागतोस त्यापेक्षाही अधिक माझ्याकडूनच घे. हे निष्पाप, परत फिर.
1.50.27
स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः ।
लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम् ॥ १.५०.२७ ॥
नागाने असे म्हटल्यावर, द्विजांत श्रेष्ठ काश्यप तक्षकाकडून हवे तितके धन मिळवून परत गेला.
1.50.28
तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः ।
तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिकं तव ॥ १.५०.२८ ॥
तो ब्राह्मण गेल्यावर तक्षक कपटाने जवळ आला, त्या राजांत श्रेष्ठ, तुझ्या धार्मिक पित्याजवळ.
1.50.29
प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना ।
ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः ॥ १.५०.२९ ॥
राजवाड्यात असलेल्या त्यालाही त्याने विषाग्नीने जाळले. मग हे पुरुषव्याघ्रा, तू विजयासाठी अभिषिक्त झालास.
1.50.30
एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम ।
अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं तेऽतिदारुणम् ॥ १.५०.३० ॥
हे नृपश्रेष्ठा, आम्ही पाहिले आणि ऐकले ते सर्व जसेच्या तसे, पूर्णपणे तुला सांगितले; ते अत्यंत भयानक आहे.
1.50.31
श्रुत्वा चैतं नरश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम् ।
अस्य चर्षेरुदङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.५०.३१ ॥
हे नरश्रेष्ठा, या राजाचा पराभव ऐकून, या ऋषी उत्तंकाबाबत त्यानंतर जे घडले ते करा.
1.50.32
एतस्मिन्नेव काले तु स राजा जनमेजयः ।
उवाच मन्त्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिदमः ॥ १.५०.३२ ॥
त्याच वेळी शत्रूंचे दमन करणारा तो राजा जनमेजय आपल्या सर्व मंत्र्यांना हे वचन म्हणाला.
1.50.33
अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ ।
आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशीकृतं तदा ॥ १.५०.३३ ॥
मग त्या वृक्षात घडलेली, जगासाठी आश्चर्यकारक असलेली आणि तेव्हा राखेच्या ढिगात बदललेली ती घटना कोणी सांगितली?
1.50.34
यद्वृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै ।
नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात् ॥ १.५०.३४ ॥
तक्षकाने दंश केलेल्या त्या वृक्षाला काश्यपाने जिवंत केले; मंत्रांनी विष नष्ट झाले असते तर काश्यपापासून तो नष्ट झाला नसता.
1.50.35
चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः ।
दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति ॥ १.५०.३५ ॥
त्या पापी, सर्पांमधील अधम तक्षकाने मनात विचार केला: 'मी दंश केलेल्या राजाला हा ब्राह्मण जिवंत करील तर...'
1.50.36
तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम् ।
विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै ॥ १.५०.३६ ॥
विष साठवलेला तक्षक जगात उपहासास्पद होईल. असा विचार करून त्याने त्या ब्राह्मणाला खरोखर संतुष्ट केले.
1.50.37
भविष्यति ह्युपायेन यस्य दास्यामि यातनाम् ।
एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने ॥ १.५०.३७ ॥
ज्याला मी शिक्षा देईन, त्यासाठी एखादा उपाय नक्कीच होईल. पण एक गोष्ट मला ऐकायची आहे — निर्जन अरण्यात घडलेला तो वृत्तांत.
1.50.38
संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा ।
श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम्।
श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरीं मतिम् ॥ १.५०.३८ ॥
नागराज आणि काश्यप यांच्यातील तो संवाद तेव्हा कोणी ऐकला, कोणी पाहिला आणि तो तुमच्यापर्यंत कसा आला? ते ऐकून मी सर्पांचा नाश करण्याचा निश्चय करीन.
1.50.39
शृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा ।
समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि ॥ १.५०.३९ ॥
राजा, ऐका — आम्हाला पूर्वी जसे सांगितले गेले तसे. ब्राह्मणश्रेष्ठ आणि नागराज वाटेत भेटले.
1.50.40
तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव ।
विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ ॥ १.५०.४० ॥
राजा, त्या झाडावर सरपणासाठी कोणी एक माणूस शोधत आधी चढला होता — वाळलेल्या फांद्यांच्या त्या झाडावर.
1.50.41
न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ ।
सह तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवन्नृप ॥ १.५०.४१ ॥
राजा, झाडावर असलेल्या त्या दोघांना — सर्पाला आणि ब्राह्मणाला — एकमेकांची ओळख पटली नाही; तो माणूसही त्या झाडासोबत राखेत मिसळला.
1.50.42
द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः ।
तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम् ॥ १.५०.४२ ॥
हे राजेंद्रा, ब्राह्मणाच्या प्रभावाने ते झाड पुन्हा जिवंत झाले. त्यानेच येऊन, हे द्विजश्रेष्ठा, आम्हांला हे कळवले.
1.50.43
यथा वृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च ।
एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत्।
श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.५०.४३ ॥
राजा, तक्षक आणि त्या ब्राह्मणाचा जो वृत्तांत घडला, तो सर्व जसा पाहिला आणि ऐकला तसा तुम्हाला सांगितला आहे. नृपश्रेष्ठा, हे ऐकून आता जे योग्य असेल ते ठरवा.
1.50.44
मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः ।
पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करं करे ॥ १.५०.४४ ॥
मंत्र्यांचे बोल ऐकून राजा जनमेजय दुःखाने पीडित होऊन संतप्त झाला आणि एका हाताने दुसरा हात चोळू लागला.
1.50.45
निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः ।
मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः ॥ १.५०.४५ ॥
कमलनेत्र राजा वारंवार उष्ण, दीर्घ उसासे टाकू लागला; तेव्हा रडत असताना त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहिले.
1.50.46
उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः ।
दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि ॥ १.५०.४६ ॥
दुःख आणि शोकाने भरलेला तो राजा, अनिवार अश्रू ढाळून, यथाविधी पाण्याला स्पर्श करून बोलला.
1.50.47
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः ।
अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.५०.४७ ॥
राजा क्षणभर ध्यान करून, मनात निश्चय करून, संतापाने भरून सर्व मंत्र्यांना हे शब्द बोलला.
1.50.48
श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति ।
निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत।
अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने ॥ १.५०.४८ ॥
तुमचे हे शब्द ऐकून, माझ्या वडिलांच्या स्वर्गगमनाबद्दल माझा हा निश्चय आहे; तो ऐका. मग दुरात्मा तक्षकाशी मी जे करावे असे मानतो, ते हे.
1.50.49
प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता ।
शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम् ॥ १.५०.४९ ॥
असा सूड घेतला पाहिजे; ज्याने माझ्या वडिलांना दुखावले, शृंगीला केवळ निमित्त करून राजाला जाळले.
1.50.50
इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत् ।
यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम ॥ १.५०.५० ॥
काश्यपाला परत पाठवणे ही त्याची दुष्टता; तो ब्राह्मण आला असता तर माझे वडील नक्की जिवंत राहिले असते.
1.50.51
परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः ।
काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च ॥ १.५०.५१ ॥
तो राजा जिवंत असता तर त्याचे काय बिघडले असते? काश्यपाच्या कृपेने आणि मंत्र्यांच्या विनयाने.
1.50.52
स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम् ।
संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम् ॥ १.५०.५२ ॥
मोहामुळे त्याने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण काश्यपाला अडवले; अपराजित राजाला जिवंत करण्यासाठी आलेल्याला.
1.50.53
महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः ।
द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति ॥ १.५०.५३ ॥
दुरात्मा तक्षकाचे हे मोठे उल्लंघन आहे; त्या द्विजाला धन देऊन राजाला जिवंत न करण्यास सांगितले.
1.50.54
उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम् ।
भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः ॥ १.५०.५४ ॥
उत्तंकाचे प्रिय करण्यासाठी, माझेही मोठे प्रिय करण्यासाठी आणि तुम्हा सर्वांचेही प्रिय करण्यासाठी मी वडिलांचा सूड घेईन.