Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.60

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.60.1

श्रुत्वा तु सर्पसत्राय दीक्षितं जनमेजयम् ।
अभ्यगच्छदृषिर्विद्वान्कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ १.६०.१ ॥

सर्पसत्र के लिए दीक्षित जनमेजय के विषय में सुनकर तब विद्वान ऋषि कृष्णद्वैपायन (व्यास) उनके पास गए।

1.60.2

जनयामास यं काली शक्तेः पुत्रात्पराशरात् ।
कन्यैव यमुनाद्वीपे पाण्डवानां पितामहम् ॥ १.६०.२ ॥

शक्ति के पुत्र पराशर से, यमुना द्वीप पर, कन्या अवस्था में ही काली ने जिन्हें जन्म दिया था, वे पाण्डवों के पितामह (व्यास) थे।

1.60.3

जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहमवीवृधत् ।
वेदांश्चाधिजगे साङ्गन्सेतिहासान्महायशाः ॥ १.६०.३ ॥

जन्म लेते ही जिन्होंने तुरन्त यज्ञ-विधि से (अपने) शरीर को बढ़ाया और अङ्गों सहित तथा इतिहासों सहित वेदों को अधिगत किया — वे महायशस्वी (व्यास थे)।

1.60.4

यं नाति तपसा कश्चिन्न वेदाध्ययनेन च ।
न व्रतैर्नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना ॥ १.६०.४ ॥

जिनकी बराबरी कोई तप से नहीं कर सकता, न वेदाध्ययन से, न व्रतों से, न उपवासों से, न सन्तति से, न क्रोध से।

1.60.5

विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः ।
परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः ॥ १.६०.५ ॥

जिन्होंने एक ही वेद को चार भागों में विभक्त किया, वेदज्ञों में श्रेष्ठ, परावर (उच्च-निम्न) के ज्ञाता, ब्रह्मर्षि, कवि, सत्यव्रती और पवित्र (व्यास थे)।

1.60.6

यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् ।
शन्तनोः संततिं तन्वन्पुण्यकीर्तिर्महायशाः ॥ १.६०.६ ॥

जिन्होंने पाण्डु, धृतराष्ट्र और विदुर को भी जन्म दिया, शन्तनु के वंश को विस्तार देते हुए — पुण्यकीर्ति, महायशस्वी (व्यास थे)।

1.60.7

जनमेजयस्य राजर्षेः स महात्मा सदस्तथा ।
विवेश सहितः शिष्यैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ १.६०.७ ॥

राजर्षि जनमेजय की उस सभा में वे महात्मा अपने वेद और वेदाङ्गों में पारंगत शिष्यों के साथ प्रविष्ट हुए।

1.60.8

तत्र राजानमासीनं ददर्श जनमेजयम् ।
वृतं सदस्यैर्बहुभिर्देवैरिव पुरन्दरम् ॥ १.६०.८ ॥

वहाँ उन्होंने आसीन राजा जनमेजय को देखा, जो अनेक सभासदों से घिरे थे, मानो देवताओं से घिरे इन्द्र हों।

1.60.9

तथा मूर्धाभिषिक्तैश्च नानाजनपदेश्वरैः ।
ऋत्विग्भिर्ब्रह्मकल्पैश्च कुशलैर्यज्ञसंस्तरे ॥ १.६०.९ ॥

यज्ञ-मण्डप में वे मूर्धाभिषिक्त, नाना जनपदों के स्वामी राजाओं से तथा ब्रह्मा के समान कुशल ऋत्विजों से भी घिरे थे।

1.60.10

जनमेजयस्तु राजर्षिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् ।
सगणोऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः ॥ १.६०.१० ॥

राजर्षि जनमेजय ने उस आए हुए ऋषि को देखकर अपने गणों सहित तुरन्त प्रेमपूर्वक उनकी अगवानी की; वे भरतवंशियों में श्रेष्ठ थे।

1.60.11

काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमतः प्रभुः ।
आसनं कल्पयामास यथा शक्रो बृहस्पतेः ॥ १.६०.११ ॥

सभासदों की सम्मति से प्रभु ने उनके लिए स्वर्ण-आसन सजाया, जैसे इन्द्र ने बृहस्पति के लिए आसन सजाया था।

1.60.12

तत्रोपविष्टं वरदं देवर्षिगणपूजितम् ।
पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १.६०.१२ ॥

वहाँ बैठे वरदाता, देवों और ऋषिगणों से पूजित उन मुनि का राजेन्द्र ने शास्त्र-विहित विधि से सम्मान किया।

1.60.13

पाद्यमाचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः ।
पितामहाय कृष्णाय तदर्हाय न्यवेदयत् ॥ १.६०.१३ ॥

उन्होंने विधिपूर्वक पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य और एक गाय उस पितामह कृष्ण (व्यास) को अर्पित की, जो इनके योग्य थे।

1.60.14

प्रतिगृह्य तु तां पूजां पाम्डवाज्जनमेजयात् ।
गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतोऽभवत्तदा ॥ १.६०.१४ ॥

पाण्डववंशी जनमेजय से वह पूजा ग्रहण कर, और गाय को भी स्वीकार कर, तब व्यास प्रसन्न हो गए।

1.60.15

तथा च पूजयित्वा तं प्रणयात्प्रतितामहम् ।
उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छदनामयम् ॥ १.६०.१५ ॥

इसी प्रकार उस प्रतितामह (पितामह) की प्रेमपूर्वक पूजा कर, प्रसन्न मन से पास बैठकर उन्होंने कुशल-मंगल पूछा।

1.60.16

भगवानापि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च ।
सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यान्प्रत्यपूजयत् ॥ १.६०.१६ ॥

भगवान (व्यास) ने भी उन्हें देखकर अपना कुशल-समाचार दिया, और सभी सभासदों से पूजित होकर स्वयं सभासदों का भी प्रत्युत्तर में सम्मान किया।

1.60.17

ततस्तु सहितः सर्वैः सदस्यैर्जनमेजयः ।
इदं पश्चाद्द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १.६०.१७ ॥

तब सभी सभासदों के साथ जनमेजय ने हाथ जोड़कर, द्विजश्रेष्ठ से बाद में यह पूछा।

1.60.18

कुरूणां पाण्डवानां च भवान्प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
तेषां चरितमिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ॥ १.६०.१८ ॥

हे द्विज, आप कौरवों और पाण्डवों के प्रत्यक्षदर्शी रहे हैं; मैं आपके द्वारा कहा जाता हुआ उनका चरित सुनना चाहता हूँ।

1.60.19

कथं समभवद्भेदस्तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ १.६०.१९ ॥

उन अनायास कर्म करने वालों में फूट कैसे उत्पन्न हुई? और वह महान युद्ध, जो प्राणियों के विनाश का कारण बना, कैसे घटित हुआ?

1.60.20

पितामहानां सर्वेषां दैवेनाविष्टचेतसाम् ।
कार्त्स्न्येनैतन्ममाचक्ष्व यथा वृत्तं द्विजोत्तम।
इच्छामि तत्त्वतः श्रोतुं भगवन्कुशलो ह्यसि ॥ १.६०.२० ॥

देव-विवश चित्त वाले मेरे सभी पितामहों के विषय में यह सब, हे द्विजोत्तम, पूरी तरह से मुझे बताइए कि क्या हुआ। मैं इसे यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ, क्योंकि हे भगवन्, आप निपुण हैं।

1.60.21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ १.६०.२१ ॥

उसका वह वचन सुनकर तब कृष्णद्वैपायन ने पास बैठे शिष्य वैशंपायन को आदेश दिया।

1.60.22

कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदोऽभवत्पुरा ।
तदस्मै सर्वमाचक्ष्व यन्मत्तः श्रुतवानसि ॥ १.६०.२२ ॥

कौरवों और पाण्डवों में पूर्व काल में जैसे फूट उत्पन्न हुई, वह सब इसे सुनाओ, जो तुमने मुझसे सुना है।

1.60.23

गुरोर्वचनमाज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा ।
आचचक्षे ततः सर्वमितिहासं पुरातनम् ॥ १.६०.२३ ॥

गुरु का वचन समझकर वह विप्रश्रेष्ठ तब प्राचीन इतिहास का पूरा वृत्तांत सुनाने लगा।

1.60.24

राज्ञे तस्मै सदस्येभ्यः पार्थिवेभ्यश्च सर्वशः ।
भेदं सर्वविनाशं च कुरुपाण्डवयोस्तदा ॥ १.६०.२४ ॥

उस राजा को, सभा के सदस्यों को और उपस्थित सब राजाओं को, तब कुरुओं और पाण्डवों की फूट तथा उनके सम्पूर्ण विनाश का वर्णन किया।