महाभारत · अध्याय 1.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.62.1
कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम ।
महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत् ॥ १.६२.१ ॥
हे द्विजोत्तमा, कुरूंचे महान चरित्र असलेले महाभारत आख्यान तुम्ही संक्षेपाने सर्व सांगितले.
1.62.2
कथां त्वनघ चित्रार्थां कथयस्व तपोधन ।
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे ॥ १.६२.२ ॥
हे निष्पाप तपोधना, विचित्र अर्थांची ती कथा सांगा; विस्ताराने ऐकण्याचे माझे कुतूहल अतिशय जागृत झाले आहे.
1.62.3
स भवान्विस्तरेणेमां पुनराख्यातुमर्हति ।
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥ १.६२.३ ॥
म्हणून आपणच हे विस्ताराने पुन्हा सांगण्यास योग्य आहात; पूर्वजांची महान चरित्रे ऐकूनही माझे समाधान होत नाही.
1.62.4
न तत्कारणमल्पं वै धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः ।
अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः ॥ १.६२.४ ॥
धर्मज्ञ पांडवांनी ज्यांचा वध व्हायला नको होता अशांना पूर्णपणे ठार केले; त्याचे कारण लहान नाही; मानव त्यांची प्रशंसा करतात.
1.62.5
किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः ।
प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम् ॥ १.६२.५ ॥
हे नरव्याघ्रांनो, समर्थ आणि निरपराध असूनही दुरात्म्यांनी दिलेले क्लेश तुम्ही कशासाठी सहन केले?
1.62.6
कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः ।
परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम ॥ १.६२.६ ॥
हे द्विजोत्तमा, दहा हजार हत्तींचे प्राणबल असलेला, बाहुशाली वृकोदर (भीम) क्लेश भोगूनही क्रोध कसा धारण करू शकला?
1.62.7
कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः ।
शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहत्क्रोधचक्षुषा ॥ १.६२.७ ॥
दुरात्म्यांकडून छळली जात असूनही ती कृष्णा द्रौपदी, समर्थ आणि सती असताना, क्रोधाच्या दृष्टीने धृतराष्ट्रपुत्रांना का जाळून टाकले नाही?
1.62.8
कथं व्यसनिनं द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तदा ।
अन्वयुस्ते नरव्याघ्रा बाध्यमाना दुरात्मभिः ॥ १.६२.८ ॥
द्यूतात संकटात पडलेले पृथेचे पुत्र आणि माद्रीचे पुत्र, ते नरव्याघ्र, दुरात्म्यांकडून छळले जात असताना तेव्हा त्यांचे कसे अनुसरण केले?
1.62.9
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित् ।
अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः ॥ १.६२.९ ॥
धर्म धारण करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, धर्माचा पुत्र, धर्म जाणणारा तो युधिष्ठिर, अयोग्य असूनही तो परम क्लेश कसा सहन करता झाला?
1.62.10
कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः ।
अस्यन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः ॥ १.६२.१० ॥
कृष्ण ज्याचा सारथी होता, तो पांडव धनंजय एकटाच बाण सोडत बहुतेक सेनांना पितृलोकाला कसा पाठवता झाला?
1.62.11
एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन ।
यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्रतत्र महारथाः ॥ १.६२.११ ॥
हे तपोधना, हे सर्व जसे घडले तसेच मला सांग; आणि ते महारथी तेथे तेथे जे जे करते झाले ते सर्व.
1.62.12
क्षणं कुरु महाराज विपुलोऽयमनुक्रमः ।
पुण्याख्यानस्य वक्तव्यः कृष्णद्वैपायनेरितः ॥ १.६२.१२ ॥
हे महाराजा, क्षणभर लक्ष द्या. कृष्णद्वैपायनांनी सांगितलेल्या या पुण्य आख्यानाचा हा विस्तृत क्रम आता सांगितला पाहिजे.
1.62.13
महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ १.६२.१३ ॥
सर्व लोकांमध्ये पूजित त्या महर्षी, महात्मा, अमिततेजस्वी व्यासांचे संपूर्ण मत मी सांगेन.
1.62.14
इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा ॥ १.६२.१४ ॥
सत्यवतीचे पुत्र, अमित ओजस्वी व्यासांनी येथे पुण्यकर्मांविषयीचे हे लक्ष श्लोक सांगितले आहेत.
1.62.15
उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ।
संक्षेपेण तु वक्ष्यामि सर्वमेतन्नराधिप ॥ १.६२.१५ ॥
उपाख्यानांसह हे उत्तम भारत जाणण्यास आणि ऐकवण्यास योग्य आहे. हे नराधिपा, हे सर्व मी थोडक्यात सांगेन.
1.62.16
अध्यायानां सहस्रे द्वे पर्वणां शतमेव च ।
श्लोकानां तु सहस्राणि नवतिश्च दशैव च।
ततोऽष्टादशभिः पर्वैः संगृहीतं महर्षिणा ॥ १.६२.१६ ॥
दोन हजार अध्याय, शंभर पर्वे आणि नव्वद हजार दहा श्लोक आहेत. नंतर अठरा पर्वांत महर्षींनी हे संगृहीत केले.
1.62.17
य इदं श्रावयेद्विद्वान्ये चेदं शृणुयुर्नराः ।
ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम् ॥ १.६२.१७ ॥
जो विद्वान हे श्रवण करवतो आणि जे मनुष्य हे ऐकतात, ते ब्रह्मलोकात पोहोचून देवांच्या बरोबरीचे पद प्राप्त करतात.
1.62.18
इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम् ।
श्राव्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ १.६२.१८ ॥
हे वेदांइतकेच पवित्र आणि उत्तम आहे. श्रवणयोग्यांमध्ये हेच उत्तम आहे; हे पुराण ऋषींनी स्तविलेले आहे.
1.62.19
अस्मिन्नर्थश्च कामश्च निखिलेनोपदेक्ष्यते ।
इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी ॥ १.६२.१९ ॥
या अत्यंत पवित्र इतिहासात अर्थ आणि काम पूर्णपणे सांगितले जातील, आणि परम निष्ठेची बुद्धीही.
1.62.20
अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान् ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्छ्रावयित्वाऽर्थमश्नुते ॥ १.६२.२० ॥
उदार, दानशील, सत्यशील आणि आस्तिक श्रोत्यांना हा कृष्णवेद ऐकवून विद्वान पुरुष फल मिळवतो.
1.62.21
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि सुदारुणः ॥ १.६२.२१ ॥
भ्रूणहत्येचे पापही, आणि अत्यंत क्रूर पुरुषही हा इतिहास ऐकून निःसंशय ते पाप सोडतो.
1.62.22
मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा ।
जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा ॥ १.६२.२२ ॥
राहूपासून चंद्र मुक्त होतो तसा माणूस सर्व पापांपासून मुक्त होतो. 'जय' नावाचा हा इतिहास विजयेच्छुकाने अवश्य ऐकावा.
1.62.23
महीं विजयते राजा शत्रूंश्चापि पराजयेत् ।
इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत् ॥ १.६२.२३ ॥
राजा पृथ्वी जिंकतो आणि शत्रूंनाही पराभूत करतो. हे श्रेष्ठ पुंसवन आहे, हे महान स्वस्त्ययन आहे.
1.62.24
महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा ।
वीरं जनयते पुत्रं कन्यां वा राज्यभागिनीम् ॥ १.६२.२४ ॥
पट्टराणी आणि युवराजाने हे अनेकदा ऐकावे. ते वीर पुत्राला किंवा राज्याची भागीदार कन्येला जन्म देतात.
1.62.25
धर्मशास्त्रमिदं पुण्यमर्थशास्त्रमिदं परम् ।
मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥ १.६२.२५ ॥
हे पुण्यमय धर्मशास्त्र आहे, हे श्रेष्ठ अर्थशास्त्र आहे. अमित बुद्धी व्यासांनी हे मोक्षशास्त्र असे सांगितले आहे.
1.62.26
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्।
इदं हि ब्राह्मणैर्लोके आख्यातं ब्राह्मणेष्विह ॥ १.६२.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांत जे येथे आहे तेच इतरत्र आहे; जे येथे नाही ते कुठेच नाही. जगात हे ब्राह्मणांनी ब्राह्मणांमध्ये येथे सांगितले आहे.
1.62.27
संप्रत्याचक्षते चेदं तथा श्रोष्यन्ति चापरे ।
पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः ॥ १.६२.२७ ॥
आता लोक हे सांगत आहेत, आणि इतरही ऐकतील. ऐकण्याची इच्छा असलेले पुत्र आणि प्रिय करणारे सेवक आहेत.
1.62.28
भरतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम् ।
नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः ॥ १.६२.२८ ॥
मत्सरहीन होऊन भरतांच्या महान जन्मवृत्तांताचे श्रवण करणाऱ्यांना रोगभय नाही; मग परलोकभय कोठून?
1.62.29
शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च ।
सर्वं संत्यजति क्षिप्रं य इदं शृणुयान्नरः ॥ १.६२.२९ ॥
शरीर, वाणी आणि मन यांनी केलेले सर्व पाप जो मनुष्य हे ऐकतो तो लवकरच सोडून देतो.
1.62.30
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्ग्यं तथैव च ।
कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा ॥ १.६२.३० ॥
हे धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक, पुण्यमय आणि स्वर्गदायक आहे; पुण्य करण्याच्या इच्छेने कृष्णद्वैपायनांनी हे रचले.
1.62.31
कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥ १.६२.३१ ॥
जगात महात्मा पांडवांची आणि अपार धन व तेज असलेल्या इतर क्षत्रियांची कीर्ती पसरवीत.
1.62.32
सर्वविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम् ।
य इदं मानवो लोके पुण्यार्थे ब्राह्मणाञ्छुचीन् ॥ १.६२.३२ ॥
सर्व विद्यांनी पवित्र झालेल्या आणि जगात प्रसिद्ध कर्मे केलेल्यांची कीर्ती पसरवीत; जगात पुण्यासाठी जो मानव शुचि ब्राह्मणांना…
1.62.33
श्रावयेत महापुण्यं तस्य धर्मः सनातनः ।
कुरूणां प्रथितं वंशं कीर्तयन्सततं शुचिः ॥ १.६२.३३ ॥
जो हे महापुण्य ऐकवतो, त्याचा धर्म सनातन आहे; जो शुचि होऊन सतत प्रसिद्ध कुरुवंशाचे कीर्तन करतो.
1.62.34
वंशमाप्नोति विपुलं लोके पूज्यतमो भवेत् ।
योऽधीते भारतं पुम्यं ब्राह्मणो नियतव्रतः ॥ १.६२.३४ ॥
नियमव्रती ब्राह्मण जो पुण्यमय भारत अध्ययन करतो, तो विपुल वंश मिळवतो आणि जगात अत्यंत पूज्य होतो.
1.62.35
चतुरो वार्षिकान्मासान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
विज्ञेयः स च वेदानां पारगो भारतं पठन् ॥ १.६२.३५ ॥
चार पावसाळी महिने (जो हे वाचतो) सर्व पापांतून मुक्त होतो; भारत वाचणारा वेदांत पारंगत समजावा.
1.62.36
देवा राजर्षयो ह्यत्र पुण्या ब्रह्मर्षयस्तथा ।
कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानः कीर्त्यते केशवस्तथा ॥ १.६२.३६ ॥
येथे देव, राजर्षी आणि पुण्यवान ब्रह्मर्षी कीर्तिले जातात; ज्यांची पापे धुतली गेली आहेत ते कीर्तिले जातात; केशवही त्याचप्रमाणे कीर्तिला जातो.
1.62.37
भगवांश्चापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते ।
अनेकजननो यत्र कार्तिकेयस्य संभवः ॥ १.६२.३७ ॥
जेथे भगवान देवेश आणि देवी यांचे कीर्तन होते, आणि जेथे अनेक जन्मांच्या कार्तिकेयाच्या जन्माचे वर्णन आहे.
1.62.38
ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्यं यत्र कीर्त्यते ।
सर्वश्रुतिसमूहोऽयं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः ॥ १.६२.३८ ॥
जेथे ब्राह्मण आणि गाईंचे माहात्म्य वर्णिले जाते, हा सर्व श्रुतिसमूह धर्मबुद्धीच्या लोकांनी ऐकावा.
1.62.39
य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वसु ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म गच्छति शाश्वतम् ॥ १.६२.३९ ॥
जो विद्वान येथे पर्वांच्या दिवशी ब्राह्मणांना हे श्रवण करवितो, तो पापमुक्त होऊन, स्वर्ग जिंकून, शाश्वत ब्रह्माला जातो.
1.62.40
श्रावयेद्ब्राह्मणाञ्श्राद्धे यश्चेमं पादमन्ततः ।
अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपावर्तेत्पितॄनिह ॥ १.६२.४० ॥
श्राद्धात जो ब्राह्मणांना या पादाचे शेवटपर्यंत श्रवण करवितो, त्याचे ते श्राद्ध अक्षय होते; येथील पितर त्याच्याकडे परत येतात.
1.62.41
अह्ना यदेनः क्रियते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा ।
ज्ञानादज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्च यत् ॥ १.६२.४१ ॥
दिवसा इंद्रियांनी किंवा मनाने जे पाप केले जाते, ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने मनुष्य जे करतो—.
1.62.42
तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते ।
भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते ॥ १.६२.४२ ॥
ते महाभारताख्यान ऐकताच (पाप) विलीन होते; भरतवंशाचा महान जन्मच महाभारत म्हटला जातो.
1.62.43
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते ॥ १.६२.४३ ॥
याची निरुक्ती जो जाणतो तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. भरतवंशाचा महान जन्मवृत्तांत हेच 'महाभारत' म्हटले जाते.
1.62.44
महतो ह्येनसो मर्त्यान्मोचयेदनुकीर्तितः ।
त्रिभिर्वर्षैर्महाभागः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १.६२.४४ ॥
हे कीर्तन केले असता मानवांना मोठ्या पापातूनही मुक्त करते. महाभाग कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनी तीन वर्षांत हे रचले, असे ते म्हणाले.
1.62.45
नित्योत्थितः शुचिः शक्तो महाभारतमादितः ।
तपोनियममास्थाय कृतमेतन्महर्षिणा ॥ १.६२.४५ ॥
सदा जागरूक, शुद्ध आणि समर्थ अशा त्या महर्षींनी तप आणि नियम स्वीकारून आदिपासून हे महाभारत रचले.
1.62.46
तस्मान्नियमसंयुक्तैः श्रोतव्यं ब्राह्मणैरिदम् ।
कृष्णप्रोक्तामिमां पुण्यां भारतीमुत्तमां कथाम् ॥ १.६२.४६ ॥
म्हणून नियमांनी युक्त ब्राह्मणांनी कृष्णाने सांगितलेली ही पवित्र, उत्तम भारतकथा ऐकावी.
1.62.47
श्रावयिष्यन्ति ये विप्रा ये च श्रोष्यन्ति मानवाः ।
सर्वथा वर्तमाना वै न ते शोच्याः कृताकृतैः ॥ १.६२.४७ ॥
जे ब्राह्मण हे ऐकवतील आणि जे मानव हे ऐकतील, ते सर्व प्रकारे आचरण करणारे आहेत; केलेल्या आणि न केलेल्या कर्मांसाठी ते शोकाला पात्र नाहीत.
1.62.48
नरेण धर्मकामेन सर्वः श्रोतव्य इत्यपि ।
निखिलेनेतिहासोऽयं ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १.६२.४८ ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्या माणसाने हा संपूर्ण इतिहास पूर्णपणे ऐकावा; त्यामुळे त्याला सिद्धी प्राप्त होईल.
1.62.49
न तां स्वर्गगतिं प्राप्य तुष्टिं प्राप्नोति मानवः ।
यां श्रुत्वैवं महापुण्यमितिहासमुपाश्नुते ॥ १.६२.४९ ॥
स्वर्गगती मिळवूनही मानवाला जे समाधान मिळत नाही, ते या महापुण्य इतिहासाला असे ऐकणारा मिळवतो.
1.62.50
शृण्वञ्श्राद्धः पुण्यशीलः श्रावयंश्चेदमद्भुतम् ।
नरः फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ १.६२.५० ॥
श्रद्धेने, पुण्यशील होऊन ही अद्भुत कथा ऐकणारा आणि ऐकवणारा मनुष्य राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळवतो.
1.62.51
यथा समुद्रो भगवान्यथा मेरुर्महागिरिः ।
उभौ ख्यातौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥ १.६२.५१ ॥
जसे भगवान समुद्र आणि महापर्वत मेरू हे दोन्ही रत्नांचे भांडार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, तसेच याला भारत म्हणतात.
1.62.52
इदं हि वेदैः समितं पवित्रमषि चोत्तमम् ।
श्राव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम् ॥ १.६२.५२ ॥
हे वेदांइतकेच पवित्र आणि उत्तम आहे; ऐकण्यायोग्य, कानांना सुखकर, पावन आणि शील वाढवणारे आहे.
1.62.53
य इदं भारतं राजन्वाचकाय प्रयच्छति ।
तेन सर्वा मही दत्ता भवेत्सागरमेखला ॥ १.६२.५३ ॥
हे राजा, जो हे भारत वाचकाला दान देतो, त्याने सागरमेखला सर्व पृथ्वी दान दिली असे होते.
1.62.54
पारिक्षित कथां दिव्यां पुण्याय विजयाय च ।
कथ्यमानां मया कृत्स्नां शृणु हर्षकरीमिमाम् ॥ १.६२.५४ ॥
हे परीक्षिताच्या वंशजा, मी सांगत असलेली ही संपूर्ण दिव्य कथा पुण्य आणि विजय देणारी आहे; हर्ष देणारी ही कथा ऐका.
1.62.55
त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम् ॥ १.६२.५५ ॥
सदैव पहाटे उठणाऱ्या मुनी कृष्णद्वैपायनांनी तीन वर्षांत हे अद्भुत महाभारत आख्यान रचले.
1.62.56
शृणु कीर्तयतस्तन्म इतिहासं पुरातनम् ॥ १.६२.५६ ॥
मी सांगत असलेला हा प्राचीन इतिहास ऐका.