Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.63

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.63.1

पूरोर्वंशमहं धन्यं राज्ञाममिततेजसाम् ।
प्रवक्ष्यामि पितॄणां ते तेषां नामानि मे शृमु ॥ १.६३.१ ॥

मैं पूरु के उस धन्य वंश का वर्णन करूँगा, अमित तेजस्वी राजाओं का, और तुम्हारे पूर्वजों का। उनके नाम मुझसे सुनो।

1.63.2

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे दक्षश्चैव प्रजापतिः ॥ १.६३.२ ॥

अव्यक्त से उत्पन्न ब्रह्मा, जो शाश्वत, नित्य और अक्षय हैं, उनसे मरीचि उत्पन्न हुए, और दक्ष भी प्रजापति हुए।

1.63.3

अङ्गुष्ठाद्दक्षमसृजच्चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् ।
मरीचेः कश्यपः पुत्रो दक्षस्य दुहिताऽऽदितिः ॥ १.६३.३ ॥

उन्होंने अंगूठे से दक्ष को रचा, और दोनों नेत्रों से मरीचि को। मरीचि के पुत्र कश्यप हुए, और दक्ष की पुत्री अदिति थीं।

1.63.4

अदित्यां कश्यपाद्विवस्थान् ।
विवस्वतो मनुर्मनोरिला ॥ १.६३.४ ॥

कश्यप से अदिति में विवस्वान् उत्पन्न हुए। विवस्वान् से मनु, और मनु से इला।

1.63.5

इलायाः पुरूरवाः ।
पुरूरवस आयुः।
आयुषो नहुषः ।
नहुषस्य ययातिः ॥ १.६३.५ ॥

इला से पुरूरवा। पुरूरवा से आयु। आयु से नहुष। नहुष से ययाति।

1.63.6

ययातेर्द्वे भार्ये बभूवतुः ।
उशनसो दुहिता देवयानी वृषपर्वणश्च दुहिता शर्मिष्ठा नाम ॥ १.६३.६ ॥

ययाति की दो पत्नियाँ थीं: उशनस् की पुत्री देवयानी, और वृषपर्वन् की पुत्री, जिसका नाम शर्मिष्ठा था।

1.63.7

तत्रानुवंशो भवति ।
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत।
द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ॥ १.६३.७ ॥

यहाँ वंशावली इस प्रकार है। देवयानी ने यदु और तुर्वसु को जन्म दिया, और वृषपर्वन की पुत्री शर्मिष्ठा ने द्रुह्यु, अनु और पूरु को।

1.63.8

तत्र यदोर्यादवाः ।
पूरोः पौरवाः।
पूरोर्भार्या कौसल्या बभूव ।
तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयः ॥ १.६३.८ ॥

वहाँ यदु के वंशज यादव हैं, पूरु के वंशज पौरव हैं। पूरु की पत्नी कौसल्या हुई; उनसे उनका पुत्र जनमेजय उत्पन्न हुआ।

1.63.9

स त्रीन्हयमेधानाजहार ।
विश्वजिता चेष्ट्वा वनं प्रविवेश ॥ १.६३.९ ॥

उसने तीन अश्वमेध यज्ञ किए; विश्वजित् यज्ञ करके वह वन में प्रवेश कर गया।

1.63.10

जनमेजयस्तु सुनन्दां नामोपयेमे मागधीं ।
तस्यामस्य जज्ञे प्राचीन्वान् ॥ १.६३.१० ॥

जनमेजय ने मागधी सुनन्दा नामक स्त्री से विवाह किया; उससे उनका पुत्र प्राचीन्वान् उत्पन्न हुआ।

1.63.11

यः प्राचीं दिशं जिगाय ।
यावत्सूर्यादयात् तत्तस्य प्राचीनत्वम् ॥ १.६३.११ ॥

जिसने पूर्व दिशा को जीता, सूर्य जहाँ तक उदय होता है, वहाँ तक; वही उसकी प्राचीनता (पूर्वता) है।

1.63.12

प्राचीन्वांस्तु खल्वाश्मकीमुपयेमे यादवीम् ।
तस्यामस्य जज्ञे शस्यातिः ॥ १.६३.१२ ॥

प्राचीन्वान् ने तो आश्मकी और यादवी स्त्री से विवाह किया; उससे उनका पुत्र शस्याति उत्पन्न हुआ।

1.63.13

शय्यातिस्तु त्रिशङ्कोर्दुहितरं वराङ्गीं नामोपयेमे तस्यामस्य जज्ञेऽहंयातिः ॥ १.६३.१३ ॥

शय्याति ने त्रिशंकु की पुत्री, सुन्दर अंगों वाली, जिसका नाम वराङ्गी था, से विवाह किया। उससे उनके अहंयाति उत्पन्न हुए।

1.63.14

अहंयातिस्तु खलु कृतवीर्यदुहितरं भानुमतीं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे सार्वभौमः ॥ १.६३.१४ ॥

अहंयाति ने कृतवीर्य की पुत्री भानुमती नामक स्त्री से विवाह किया। उससे उनके सार्वभौम उत्पन्न हुए।

1.63.15

सार्वभौमस्तु खलु जित्वाऽऽजहार कैकयीं सुन्दरां नाम तामुपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे जयत्सेनः ॥ १.६३.१५ ॥

सार्वभौम ने जीतकर कैकयी नामक सुन्दर कन्या को लाकर उससे विवाह किया। उससे उनके जयत्सेन उत्पन्न हुए।

1.63.16

जयत्सेनस्तु खलु वैदर्भीमुपयेमे सुश्रवां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽपराचीनः ॥ १.६३.१६ ॥

जयत्सेन ने वैदर्भी नामक सुश्रवा से विवाह किया। उससे उनके अपराचीन उत्पन्न हुए।

1.63.17

अपराचीनस्तु खलु वैदर्भीमपरामुपयेमे मर्यादां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽरिहः ॥ १.६३.१७ ॥

अपराचीन ने एक अन्य वैदर्भी नामक मर्यादा से विवाह किया। उससे उनके अरिह उत्पन्न हुए।

1.63.18

अरिहः खल्वाङ्गीमुपेयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे महाभौमः ॥ १.६३.१८ ॥

अरिह ने आङ्गी से विवाह किया। उससे उनके महाभौम उत्पन्न हुए।

1.63.19

महाभौमस्तु खलु प्रसेनजिद्दुहितरमुपयेमे सुयज्ञां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे अयुतानायी ॥ १.६३.१९ ॥

महाभौम ने प्रसेनजित् की पुत्री सुयज्ञा नामक कन्या से विवाह किया। उसके गर्भ से उसका पुत्र अयुतानायी उत्पन्न हुआ।

1.63.20

यः पुरुषमेधे पुरुषाणामयुतमानयत्तत्तस्यायुतानायित्वम् ॥ १.६३.२० ॥

जिसने पुरुषमेध यज्ञ में दस हजार पुरुषों को लाया था, उसी कारण उसका नाम अयुतानायी पड़ा।

1.63.21

अयुतानायी तु खलु पृथुश्रवसो दुहितरमुपयेमे भासां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽक्रोधनः ॥ १.६३.२१ ॥

अयुतानायी ने पृथुश्रवा की पुत्री भासा नामक कन्या से विवाह किया। उसके गर्भ से अक्रोधन उत्पन्न हुआ।

1.63.22

अक्रोधनस्तु खलु कालिङ्गीं कण्डूं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे देवातिथिः ॥ १.६३.२२ ॥

अक्रोधन ने कलिंग की कन्या कण्डू नामक स्त्री से विवाह किया। उसके गर्भ से देवातिथि उत्पन्न हुआ।

1.63.23

देवातिथिस्तु खलु वैदर्भीमुपयेमे मर्यादां नाम तस्यामस्य जज्ञे ऋचः ॥ १.६३.२३ ॥

देवातिथि ने विदर्भ की कन्या मर्यादा नामक स्त्री से विवाह किया। उसके गर्भ से ऋच उत्पन्न हुआ।

1.63.24

ऋचस्तु खलु वामदेव्यामङ्गराजकन्यायामृक्षं पुत्रमजीजनत् ॥ १.६३.२४ ॥

ऋच ने अंगराज की कन्या वामदेवी से ऋक्ष नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.25

ऋक्षस्तु खलु तक्षकदुहितरं ज्वलन्तीं नामोपयेमे ।
तस्यामन्त्यनारमुत्पादयामास ॥ १.६३.२५ ॥

ऋक्ष ने तक्षक की पुत्री ज्वलन्ती नामक कन्या से विवाह किया। उसके गर्भ से उन्होंने अन्त्यनर को उत्पन्न किया।

1.63.26

अन्त्यनारस्तु खलु सरस्वत्यां द्वादशवार्षिकं सत्रमाजहार ।
तमुदवसाने सरस्वत्यभिगम्य भर्तारं वरयामास ॥ १.६३.२६ ॥

अन्त्यनर ने सरस्वती के तट पर बारह वर्ष का सत्र किया। उसके समाप्त होने पर सरस्वती ने उनके पास आकर उन्हें पति रूप में वरण किया।

1.63.27

तस्यां पुत्रं जनयामास त्रस्नुं नाम ।
अत्रानुवंशो भवति ॥ १.६३.२७ ॥

उसके गर्भ से उन्होंने त्रस्नु नामक पुत्र को उत्पन्न किया। यहाँ वंशावली इस प्रकार है।

1.63.28

त्रस्नुं सरस्वती पुत्रमन्त्यनारादजीजनत् ।
इलिलं जनयामास कालिन्द्यांत्रस्नुरात्मजम् ॥ १.६३.२८ ॥

सरस्वती ने अन्त्यनर से त्रस्नु नामक पुत्र को उत्पन्न किया। त्रस्नु ने कालिन्दी से इलिल नामक अपने पुत्र को उत्पन्न किया।

1.63.29

इलिलस्तु रथन्तर्यां दुष्यन्तादीन्पञ्च पुत्रानजीजनत् ॥ १.६३.२९ ॥

इलिल ने रथन्तरी से दुष्यन्त आदि पाँच पुत्रों को उत्पन्न किया।

1.63.30

दुष्यन्तस्तु लाक्षीं नाम भागीरथीमुपयेमे तस्यामस्य जज्ञे जनमेजयः ॥ १.६३.३० ॥

दुष्यन्त ने लाक्षी नामक भागीरथी से विवाह किया। उसके गर्भ से उनका पुत्र जनमेजय उत्पन्न हुआ।

1.63.31

सएव दुष्यन्तो विश्वामित्रदुहितरं शकुन्तलां नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे भरतः ॥ १.६३.३१ ॥

वही दुष्यन्त विश्वामित्र की पुत्री शकुन्तला नामक स्त्री से विवाह किया। उसके गर्भ से इनका पुत्र भरत उत्पन्न हुआ।

1.63.32

तत्रेमौ श्लोकौ भवतः ।
माता भस्त्रा पितुः पुत्रो यस्माज्जातः स एव सः।
भरस्व पुत्रं दौष्यन्तिं सत्यमाह शकुन्तला ॥ १.६३.३२ ॥

यहाँ ये दो श्लोक हैं। माता तो भस्त्रा (धौंकनी) है, पुत्र पिता का ही होता है, क्योंकि वह उसी से उत्पन्न होता है। दुष्यन्त के पुत्र का भरण करो — शकुन्तला ने सत्य कहा।

1.63.33

रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ १.६३.३३ ॥

रेतस् को धारण करने वाला पिता ही पुत्र को यमलोक के नाश से उबारता है। हे नरदेव, तुम इस गर्भ के धारक हो — शकुन्तला ने सत्य कहा।

1.63.34

ततोऽस्य भरतत्वम् ।
भरतस्तु खलु काशेयीं सार्वसेनीमुपयेमे सुनन्दां नाम।
तस्यामस्य जज्ञे भुमन्युः ॥ १.६३.३४ ॥

तब इसका भरत नाम पड़ा। भरत ने काशी की, सार्वसेनी सुनन्दा नामक राजकुमारी से विवाह किया। उसके गर्भ से इनका पुत्र भुमन्यु उत्पन्न हुआ।

1.63.35

भुमन्युस्तु खलु दाशार्हीमुपयेमे सुवर्णां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे सुहोत्रः ॥ १.६३.३५ ॥

भुमन्यु ने दाशार्ही सुवर्णा नामक स्त्री से विवाह किया। उसके गर्भ से इनका पुत्र सुहोत्र उत्पन्न हुआ।

1.63.36

सुहोत्रस्तु खल्वैक्ष्वाकीमुपयेमे जयन्तीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे हस्ती।
य इदं पुरं निर्मापयामास ॥ १.६३.३६ ॥

सुहोत्र ने इक्ष्वाकु वंश की जयन्ती नामक स्त्री से विवाह किया। उसके गर्भ से इनका पुत्र हस्ती उत्पन्न हुआ, जिसने यह नगर बसाया।

1.63.37

तस्माद्धास्तिनपुरत्वम् ।
हस्ती खलु त्रैगर्तीमुपयेमे यशोदां नाम तस्यामस्य जज्ञे विकुञ्जतः ॥ १.६३.३७ ॥

इसीलिए उसका नाम हस्तिनापुर पड़ा। हस्ती ने त्रैगर्ती यशोदा नामक स्त्री से विवाह किया, और उसके गर्भ से विकुञ्जत उत्पन्न हुआ।

1.63.38

विकुञ्जनस्तु खलु दाशार्हीमुपयेमे सुन्दरां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽजमीढः ॥ १.६३.३८ ॥

विकुञ्जन ने दाशार्ही सुन्दरा नामक स्त्री से विवाह किया, और उसके गर्भ से अजमीढ उत्पन्न हुआ।

1.63.39

अजमीढस्य तु चतुर्विंशतिपुत्रशतं बभूव ।
कैकय्यां नागायां गान्धार्यां विमलायामृक्षायामिति ॥ १.६३.३९ ॥

अजमीढ के एक सौ चौबीस पुत्र हुए, जो कैकयी, नागा, गान्धारी, विमला और ऋक्षा नामक पत्नियों से उत्पन्न हुए।

1.63.40

पृथग्वंशकर्तारो नृपतयः ।
तत्र अजमीढादृक्षायां संवरणो जज्ञे स वंशकरः ॥ १.६३.४० ॥

वे राजा अलग-अलग वंशों के संस्थापक हुए। उनमें अजमीढ से ऋक्षा के गर्भ से संवरण उत्पन्न हुआ, जो वंश को आगे बढ़ाने वाला था।

1.63.41

सवरणस्तु वैवस्वतीं तपतीं नामोपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे कुरुः ॥ १.६३.४१ ॥

संवरण ने वैवस्वती तपती नामक स्त्री से विवाह किया, और उसके गर्भ से कुरु उत्पन्न हुआ।

1.63.42

कुरुस्तु खलु दाशार्हीमुपयेमे शुभाङ्गीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे विदूरथः ॥ १.६३.४२ ॥

कुरु ने दाशार्ही शुभाङ्गी नामक स्त्री से विवाह किया, और उसके गर्भ से विदूरथ उत्पन्न हुआ।

1.63.43

विदूरथस्तु खलु मागधीमुपयेमे संप्रियां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञेऽनश्वान् ॥ १.६३.४३ ॥

विदूरथ ने मागधी स्त्री से, जिसका नाम संप्रिया था, विवाह किया। उससे उनसे अनश्वान उत्पन्न हुए।

1.63.44

अनश्वांस्तु खलु मागधीमुपयेमेऽमृतां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे परिक्षित् ॥ १.६३.४४ ॥

अनश्वान ने मागधी स्त्री से, जिसका नाम अमृता था, विवाह किया। उससे उनसे परिक्षित उत्पन्न हुए।

1.63.45

परिक्षित्खलु बाहुकामुपयेमे सुवेषां नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे भीमसेनः ॥ १.६३.४५ ॥

परिक्षित ने बाहुका नामक स्त्री, जिसका नाम सुवेषा था, से विवाह किया। उससे उनसे भीमसेन उत्पन्न हुए।

1.63.46

भीमसेनस्तु खलु कैकयीमुपयेमे सुकुमारीं नाम ।
तस्यामस्य जज्ञे परिश्रवाः ॥ १.६३.४६ ॥

भीमसेन ने कैकयी स्त्री से, जिसका नाम सुकुमारी था, विवाह किया। उससे उनसे परिश्रवा उत्पन्न हुए।

1.63.47

यमाहुः प्रतीप इति ।
प्रतीपस्तु खलु शैब्यामुपयेमे सुनन्दीं नाम।
तस्यां त्रीन्पुत्रानुत्पादयामास देवापिं शन्तनुं बाह्लीकं चेति ॥ १.६३.४७ ॥

जिसे प्रतीप कहते हैं — प्रतीप ने शैब्या स्त्री से, जिसका नाम सुनन्दी था, विवाह किया। उससे उन्होंने तीन पुत्र उत्पन्न किए: देवापि, शन्तनु और बाह्लीक।

1.63.48

देवापिस्तु खलु बाल एवारण्यं प्रविवेश ।
शन्तनुस्तु महीपालोऽभवत् ॥ १.६३.४८ ॥

देवापि तो निश्चय ही बालक रहते हुए ही वन में प्रवेश कर गए। शन्तनु पृथ्वी के पालक राजा हुए।

1.63.49

तत्र श्लोको भवति ।
यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं स सुखमश्नुते।
पुनर्युवा च भवति तस्मात्तं शन्तनुं विदुः ॥ १.६३.४९ ॥

यहाँ एक श्लोक है: जिस-जिसको वह अपने हाथों से छूता है, वृद्ध भी सुख पाता है और फिर से युवा हो जाता है; इसीलिए लोग उसे शन्तनु कहते हैं।

1.63.50

तदस्य शन्तनुत्वं ।
शन्तनुस्तु खलु गङ्गां भागीरथीमुपयेमे तस्यामस्य जज्ञे देवव्रतः।
यमाहुर्भीष्म इति ॥ १.६३.५० ॥

यह उसके शन्तनुत्व का कारण है। शन्तनु ने भागीरथी गंगा से विवाह किया; उससे उनके देवव्रत नामक पुत्र उत्पन्न हुए, जिन्हें लोग भीष्म कहते हैं।

1.63.51

भीष्मस्तु खलु पितुः प्रियचिकीर्षया सत्यवतीमानयामास मातरं ।
यामाहुः कालीति ॥ १.६३.५१ ॥

भीष्म ने पिता को प्रसन्न करने की इच्छा से सत्यवती को माता के रूप में ले आए; जिसे लोग काली कहते हैं।

1.63.52

तस्यां पूर्वं पुराशरात्कन्यागर्भो द्वैपायनः ।
तस्यामेव शन्तनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः चित्राङ्गदो विचित्रवीर्यश्च ॥ १.६३.५२ ॥

उससे पहले पराशर से कन्या-गर्भ से द्वैपायन उत्पन्न हुए थे। उसी से शन्तनु के दो पुत्र हुए: चित्राङ्गद और विचित्रवीर्य।

1.63.53

चित्राङ्गदस्तु प्राप्तराज्य एव गन्धर्वेण निहृतः ।
ततो विचित्रवीर्यो राजा बभूव ॥ १.६३.५३ ॥

चित्राङ्गद राज्य प्राप्त करते ही गन्धर्व द्वारा मारे गए। तब विचित्रवीर्य राजा बने।

1.63.54

विचित्रवीर्यस्तु खलुकाशिराजस्य सुते अम्बिकाम्बालिके उदवहत् ।
विचित्रवीर्योऽनुत्पन्नापत्य एव विदेहत्वं प्राप्तः ॥ १.६३.५४ ॥

विचित्रवीर्य ने काशीराज की दोनों पुत्रियों अम्बिका और अम्बालिका से विवाह किया। विचित्रवीर्य संतान उत्पन्न किए बिना ही विदेहत्व (मृत्यु) को प्राप्त हुए।

1.63.55

ततः सत्यवती चिन्तयामास कथं नु खलु शन्तनोः पिण्डविच्छेदो न स्यादिति ॥ १.६३.५५ ॥

तब सत्यवती ने सोचा, शांतनु का पिण्ड-विच्छेद कैसे न हो?

1.63.56

साथ द्वैपायनं चिन्तयामास सोऽग्रतः स्थितः किं करवाणीति ।
तं सत्यवत्युवाच भ्राता तेऽनपत्य एव स्वर्गतः तस्यार्थेऽपत्यमुत्पादयेति ॥ १.६३.५६ ॥

तब वह द्वैपायन को सोचने लगी; वे सामने खड़े थे और पूछ रहे थे, 'मैं क्या करूँ?' सत्यवती ने उनसे कहा, 'तुम्हारे भाई संतानहीन ही स्वर्ग चले गए; उनके लिए संतान उत्पन्न करो।'

1.63.57

स परमित्युवाच स तत्र त्रीन्पुत्रानुत्पादयामास धृतराष्ट्रं पाण्डुं विदुरं चेति ॥ १.६३.५७ ॥

वह बोले, 'ठीक है।' वहाँ उन्होंने तीन पुत्र उत्पन्न किए: धृतराष्ट्र, पाण्डु और विदुर।

1.63.58

धृतराष्ट्रात्पुत्रशतं बभूव गान्धार्यां वरदानाद्द्वैपायनस्य तेषां च ।
धार्तराष्ट्राणां चत्वारः प्रधानाः दुर्योधनो दुश्शासनो विकर्णश्चित्रसेनश्चेति ॥ १.६३.५८ ॥

धृतराष्ट्र से गान्धारी में द्वैपायन के वरदान से सौ पुत्र हुए। धार्तराष्ट्रों में चार प्रधान थे: दुर्योधन, दुःशासन, विकर्ण और चित्रसेन।

1.63.59

पाण्डोस्तु कुन्ती माद्रीति स्त्रीरत्ने बभूवतुः ।
स मृगयां चरन्मैथुनगतमृषिं मृगचारिणं बाणेन जघान ॥ १.६३.५९ ॥

पाण्डु की पत्नियाँ कुन्ती और माद्री नामक दो स्त्री-रत्न थीं। वे शिकार करते हुए, मैथुनरत एक मृग-रूपधारी ऋषि को बाण से मार बैठे।

1.63.60

स बाणविद्ध उवाच पाण्डुम् ।
अत्र श्लोको भवति ॥ १.६३.६० ॥

बाण से विद्ध वह पाण्डु से बोले। इस विषय में एक श्लोक है।

1.63.61

योऽकृतार्थं हि मां ग्रूर बाणेनाघ्ना मृगव्रतम् ।
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेवागमिष्यति ॥ १.६३.६१ ॥

जो मुझे, जिसका मृगव्रत अधूरा रह गया था, बाण से मार डालता है, उसी प्रकार की दशा तुम्हें भी शीघ्र ही प्राप्त होगी।

1.63.62

इति मृगव्रतचारिणा ऋषिणा शप्तः ।
स विषण्णरूपः पाण्डुस्तं शापं परिहरन्नोपसर्पति भार्ये ॥ १.६३.६२ ॥

इस प्रकार मृगव्रत धारण करने वाले ऋषि द्वारा शापित होकर पाण्डु उदास रूप में उस शाप से बचने के लिए अपनी पत्नियों के पास नहीं गए।

1.63.63

कदाचित्स आह ।
स्वचापल्यादिदं प्राप्तवानहम्।
पुराणेषु पठ्यमानं शृणोमि नानपत्यस्य लोकाः सन्तीति ॥ १.६३.६३ ॥

किसी समय उसने कहा: अपनी ही चंचलता से मुझे यह दशा प्राप्त हुई है। पुराणों में पढ़ा जाता हुआ मैं सुनता हूँ कि निःसंतान के लिए (पुण्य-) लोक नहीं होते।

1.63.64

सा त्वं मदर्थे पुत्रानुत्पादयेति कुन्तीमुवाच ॥ १.६३.६४ ॥

"तुम मेरे लिए पुत्र उत्पन्न करो" — ऐसा उसने कुन्ती से कहा।

1.63.65

सा कुन्ती पुत्रानुत्पादयामास धर्माद्युधिष्ठिरं मारुताद्भीमसेनमिन्द्रादर्जुनमिति ।
स हृष्टरूपः पाण्डुरुवाच।
इयं ते सपत्नी भवति माद्र्यनपत्या व्रीडिता साध्वी अस्यामपत्यमुत्पाद्यतामिति ॥ १.६३.६५ ॥

कुन्ती ने धर्म से युधिष्ठिर, वायु से भीमसेन और इन्द्र से अर्जुन को पुत्र रूप में उत्पन्न किया। तब प्रसन्न रूप वाले पाण्डु ने कहा: यह माद्री तुम्हारी सपत्नी है, निःसंतान, लज्जित और साध्वी है; इसमें भी संतान उत्पन्न की जाए।

1.63.66

सा कुन्ती तस्यै माद्र्यै तथेति व्रतमादिदेश ।
ततस्तस्यां नकुलसहदेवौ यमावश्विभ्यां जज्ञाते ॥ १.६३.६६ ॥

कुन्ती ने "ऐसा ही हो" कहकर मादरी को व्रत का उपदेश दिया। तब मादरी से अश्विनों द्वारा नकुल और सहदेव नामक यमल पुत्र उत्पन्न हुए।

1.63.67

माद्रीं तु खलु स्वलङ्कृतां दृष्ट्वा पाण्डुर्भावं चक्रे ।
स तां प्राप्यैव विदेहत्वं प्राप्तः ॥ १.६३.६७ ॥

माद्री को सुन्दर सजी हुई देखकर पाण्डु के मन में कामना जागी। उसे पाते ही वह देह-त्याग को प्राप्त हो गया।

1.63.68

ततस्तेन सह चितामन्वारुरोह माद्री ।
कुन्तीं चोवाच यमयोरार्ययाऽप्रमत्तया भवितव्यमिति ॥ १.६३.६८ ॥

फिर माद्री उसके साथ चिता पर चढ़ गई और कुन्ती से बोली, 'आर्या, यमल पुत्रों की रक्षा में सावधान रहना।'

1.63.69

ततः पञ्चपाण्डवान्सह कुन्त्या हास्तिनपुरं नयन्ति स्म तपस्विनः ॥ १.६३.६९ ॥

तब तपस्वी पाँचों पाण्डवों को कुन्ती सहित हस्तिनापुर ले गए।

1.63.70

तत्र भीष्माय धृतराष्ट्रविदुरयोः पाण्डोः स्वर्गगमनं याथातथ्यं निवेदयन्तिस्म तपस्विनः ॥ १.६३.७० ॥

वहाँ तपस्वियों ने भीष्म, धृतराष्ट्र और विदुर को पाण्डु के स्वर्ग-गमन का यथार्थ समाचार सुनाया।

1.63.71

पाण्डवान्सह कुन्त्या जतुगृहे दाहयितुकामो धृतराष्ट्रात्मजोऽभूत् ॥ १.६३.७१ ॥

धृतराष्ट्र का पुत्र पाण्डवों को कुन्ती सहित लाक्षागृह में जला देने की इच्छा रखने लगा।

1.63.72

तांश्च विदुरो मोक्षयामास ।
ततो भीमो हिडिम्बं हत्वा पुत्रमुत्पादयामास हिडिम्बायां घटोत्कचं नाम ॥ १.६३.७२ ॥

विदुर ने उन्हें मुक्त कराया। फिर भीम ने हिडिम्ब को मारकर हिडिम्बा से घटोत्कच नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.73

ततश्चैकचक्रां जग्मुः कुशलिनः ।
ततः पाञ्चालविषयं गत्वा स्वयंवरे द्रौपदीं लब्ध्वाऽर्धराज्यं प्राप्येन्द्रप्रस्थनिवासिनस्तस्यां पुत्रानुत्पादयामासुर्द्रौपद्याम् ॥ १.६३.७३ ॥

तब वे कुशलपूर्वक एकचक्रा को गए। फिर पाञ्चाल देश में जाकर स्वयंवर में द्रौपदी को जीतकर और आधा राज्य पाकर, इन्द्रप्रस्थ में रहते हुए उन्होंने द्रौपदी से पुत्र उत्पन्न किए।

1.63.74

श्रुतसेनं सहदेव इति ॥ १.६३.७४ ॥

श्रुतसेन, सहदेव से (उत्पन्न)।

1.63.75

शैव्यस्य कन्यां देवकीं नामोपयेमे युधिष्ठिरः ।
तस्यां पुत्रं जनयामास यौधेयं नाम ॥ १.६३.७५ ॥

युधिष्ठिर ने शैब्य की कन्या देवकी नामक से विवाह किया। उससे उन्होंने यौधेय नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.76

भीमसेनस्तु वाराणस्यां काशिराजकन्यां जलन्धरां नामोपयेमे स्वयंवरस्थां ।
तस्यामस्य जज्ञे शर्वत्रातः ॥ १.६३.७६ ॥

भीमसेन ने वाराणसी में, स्वयंवर में उपस्थित काशिराज की कन्या जलन्धरा नामक से विवाह किया। उससे उसका सर्वत्रात नामक पुत्र उत्पन्न हुआ।

1.63.77

अर्जुनस्तु खलु द्वारवतीं गत्वा भगवतो वासुदेवस्य भगिनीं सुभद्रां नामोदवहद्भार्यां ।
तस्यामभिमन्युं नाम पुत्रं जनयामास ॥ १.६३.७७ ॥

अर्जुन ने द्वारका जाकर भगवान वासुदेव की बहन सुभद्रा नामक को पत्नी रूप में ग्रहण किया। उससे उसने अभिमन्यु नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.78

नकुलस्तु खलु चैद्यां रेणुमतीं नामोदवहत् ।
तस्यां पुत्रं जनयामास निरमित्रं नाम ॥ १.६३.७८ ॥

नकुल ने चैद्य की कन्या रेणुमती नामक से विवाह किया। उससे उसने निरमित्र नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.79

सहदेवस्तु खलु माद्रीमेव स्वयंवरे विजयां नामोदवहद्भार्याम् ।
तस्यां पुत्रं जनयामास सुहोत्रं नाम ॥ १.६३.७९ ॥

सहदेव ने स्वयंवर में माद्री की पुत्री विजया नामक पत्नी से विवाह किया। उससे उसने सुहोत्र नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.80

भीमसेनश्च पूर्वमेव हिडिम्बायां राक्षस्यां पुत्रमुत्पादयामास घटोत्कचं नाम ।
अर्जुनस्तु नागकन्यायामुलूप्यामिरावन्तं नाम पुत्रं जनयामास ॥ १.६३.८० ॥

भीमसेन ने पहले ही राक्षसी हिडिम्बा से घटोत्कच नामक पुत्र उत्पन्न किया था। अर्जुन ने नागकन्या उलूपी से इरावान नामक पुत्र उत्पन्न किया।

1.63.81

ततो मणलूरुपतिकन्यायां चित्राङ्गदायामर्जुनः पुत्रमुत्पादयामास बभ्रुवाहनं नाम ।
एते त्रयोदश पुत्राः पाण्डवानाम् ॥ १.६३.८१ ॥

फिर मणलूर के राजा की पुत्री चित्राङ्गदा से अर्जुन ने बभ्रुवाहन नामक पुत्र उत्पन्न किया। ये पाण्डवों के तेरह पुत्र थे।

1.63.82

विराटस्य दुहितरमुत्तरां नामाभिमन्युरुपेयेमे ।
तस्यामस्य परासुर्गर्भोऽजायत ॥ १.६३.८२ ॥

अभिमन्यु ने विराट की पुत्री उत्तरा से विवाह किया। उससे उसका गर्भ निष्प्राण उत्पन्न हुआ।

1.63.83

तमुत्सङ्गे प्रतिजग्राह पृथा नियोगात्पुरुषोत्तमस्य ।
षाण्मासिकं गर्भमहं जीवयामि पादस्पर्शादिति वासुदेव उवाच ॥ १.६३.८३ ॥

पृथा ने पुरुषोत्तम के आदेश से उसे अपनी गोद में ग्रहण किया। "छह मास के इस गर्भ को मैं अपने चरणस्पर्श से जीवित कर दूँगा", ऐसा वासुदेव ने कहा।

1.63.84

अहं जीवयामि कुमारमनन्तवीर्यं जात एवायमजायत ।
अभिमन्योः सत्येन चेयं पृथिवी धारयत्विति वासुदेवस्य पादस्पर्शात्सजीवोऽजायत।
नाम तस्याकरोत्सुभद्रा ॥ १.६३.८४ ॥

मैं इस अनन्त पराक्रमी कुमार को जीवित करता हूँ। जन्म लेते ही यह उत्पन्न हुआ। अभिमन्यु के सत्य से और इस पृथ्वी के धारण से, वासुदेव के चरण-स्पर्श से वह जीवित होकर उत्पन्न हुआ। उसका नाम सुभद्रा ने रखा।

1.63.85

परिक्षीणे कुले जात उत्तरायां परंतपः ।
परिक्षिदभवत्तस्मात्सौभद्रात्तु यशस्विनः ॥ १.६३.८५ ॥

कुल के लगभग नष्ट हो जाने पर उत्तरा से शत्रुओं को तपाने वाला पुत्र उत्पन्न हुआ। इसीलिए यशस्वी सुभद्रापुत्र के कारण वह परीक्षित् कहलाया।

1.63.86

परीक्षित्तु खलु भद्रवतीं नामोपयेमे ।
तस्यां तत्र भवाञ्जनमेजयः ॥ १.६३.८६ ॥

परीक्षित् ने निश्चय ही भद्रवती नामक कन्या से विवाह किया। उससे वहाँ पूज्य जनमेजय उत्पन्न हुए।

1.63.87

जनमेजयात्तु भवतः खलु वपुष्टमायां पुत्रौ द्वौ शतानीकः शङ्कुकर्णश्च ॥ १.६३.८७ ॥

जनमेजय से, निश्चय ही, आपकी वपुष्टमा से दो पुत्र उत्पन्न हुए — शतानीक और शंकुकर्ण।

1.63.88

शतानीकस्तु खलु वैदेहीमुपयेमे ।
तस्यामस्य जज्ञे पुत्रोऽश्वमेधदत्तः ॥ १.६३.८८ ॥

शतानीक ने निश्चय ही वैदेही से विवाह किया। उससे उनका पुत्र अश्वमेधदत्त उत्पन्न हुआ।

1.63.89

इत्येष पूरोर्वंशस्तु पाण्डवानां च कीर्तितः ।
पूरोर्वंशमिमं श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १.६३.८९ ॥

इस प्रकार पूरु वंश और पाण्डवों का वंश भी कीर्तित हुआ। पूरु के इस वंश को सुनकर मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है।