महाभारत · अध्याय 1.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.64.1
राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः ।
बभूव मृगयाशीलः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्छुचिः ॥ १.६४.१ ॥
राजा उपरिचर नाम का, धर्म में सदा स्थिर, पृथ्वी का स्वामी था। वह शिकार का प्रेमी था, और सदा स्वाध्याय में लगा रहता था, पवित्र था।
1.64.2
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः ।
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः ॥ १.६४.२ ॥
पौरव वंश के आनंद वसु ने इन्द्र के उपदेश से वह सुंदर चेदि देश ग्रहण किया, वह रमणीय प्रदेश, जो पृथ्वी के स्वामी ने अधिकार में लिया।
1.64.3
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम् ।
देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे ॥ १.६४.३ ॥
आश्रम में शस्त्र रखकर तपस्या के भंडार रूप उस राजा के पास रहते हुए, इन्द्र के नेतृत्व में देवता वास्तव में उस राजा के समीप आए।
1.64.4
इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै ।
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन् ॥ १.६४.४ ॥
'यह राजा तपस्या से इन्द्र-पद के योग्य है,' ऐसा विचार करके, उन्होंने सान्त्वना भरे वचनों से उस राजा को सीधे तपस्या से लौटा दिया।
1.64.5
न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते ।
त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत् ॥ १.६४.५ ॥
हे पृथ्वीपति, पृथ्वी पर यह धर्म नष्ट न होने पाए; क्योंकि तुम्हारे द्वारा धर्म धारण किया गया है, और वही सम्पूर्ण जगत को धारण करता है।
1.64.6
देवानहं पालयिता पालय त्वं हि मानुषान् ।
लोके धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः।
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्प्राप्स्यसि शाश्वतान् ॥ १.६४.६ ॥
मैं देवताओं का पालक हूँ; तुम मनुष्यों का पालन करो। संसार में धर्म की रक्षा करो, नित्य लगे रहकर और एकाग्र होकर। धर्मयुक्त होकर तब तुम पुण्य और शाश्वत लोकों को प्राप्त करोगे।
1.64.7
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः ।
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप ॥ १.६४.७ ॥
स्वर्ग में रहने वाले मेरे प्रिय मित्र होकर तुम पृथ्वी पर रहोगे। पृथ्वी का जो उर्वर भाग है, हे नराधिप, उसी देश में निवास करो।
1.64.8
पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् ।
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः ॥ १.६४.८ ॥
यह देश पशुओं से समृद्ध, पुण्यमय, प्रचुर धन-धान्य से युक्त, सरलता से रक्षित, सौम्य और भूमि के भोग्य गुणों से संपन्न है।
1.64.9
अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः ।
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप ॥ १.६४.९ ॥
यह देश वास्तव में उपयोगी है, धन, रत्न आदि से युक्त है। पृथ्वी वसुओं से भरी है; हे वसु, चेदि देश में ही निवास करो।
1.64.10
धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः ।
न च मिथ्या प्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १.६४.१० ॥
यहाँ के जनपद धर्मनिष्ठ हैं, सज्जन अति संतुष्ट हैं, और यहाँ अपनों के बीच भी झूठा प्रलाप नहीं होता; अन्यथा कैसे होता?
1.64.11
न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः ।
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशान्संधुक्षयन्ति च ॥ १.६४.११ ॥
पिता के द्वारा पुत्र बँटवारे में अलग नहीं किए जाते; वे गुरुजनों के हित में लगे रहते हैं। वे हमारी गायों को हल की धुरी में जोतते हैं और दुर्बल गायों को भी पालकर पुष्ट करते हैं।
1.64.12
सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत् ॥ १.६४.१२ ॥
चेदि देश में सभी वर्ण सदा अपने-अपने धर्म में स्थित रहते हैं। हे मानद, तुम्हें तीनों लोकों में ऐसा कुछ भी अज्ञात नहीं है जो हो सकता हो।
1.64.13
दैवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत् ।
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते ॥ १.६४.१३ ॥
देवताओं के उपभोग योग्य, दिव्य, आकाश में स्थित यह विशाल स्फटिक-निर्मित विमान, जो मेरी ओर से तुम्हें दिया गया है और आकाश में विचरण करेगा, तुम्हारा होगा।
1.64.14
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः ।
चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव ॥ १.६४.१४ ॥
सब मरणधर्मा मनुष्यों में अकेले तुम ही उत्तम विमान पर सवार होकर विचरोगे, ऊपर स्थित होकर मानो शरीरधारी देवता की तरह।
1.64.15
ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् ।
धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥ १.६४.१५ ॥
मैं तुम्हें वैजयन्ती माला देता हूँ, जो कभी न मुरझाने वाले कमलों से बनी है; वह युद्ध में तुम्हें शस्त्रों से अक्षत रखेगी।
1.64.16
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप ।
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥ १.६४.१६ ॥
हे नरेश, यही तुम्हारा चिह्न होगा; यह इन्द्रमाला के नाम से प्रसिद्ध, पुण्यदायी, अतुलनीय और महान होगी।
1.64.17
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः ।
इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम् ॥ १.६४.१७ ॥
वृत्रनाशक इन्द्र ने उसे एक बाँस की छड़ी दी—वह अभीष्ट वस्तुएँ देने और शिष्टजनों की रक्षा के उद्देश्य से दी गई थी।
1.64.18
एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत् ।
प्रययौ दैवतैः सार्धं कृत्वा कार्यं दिवौकसाम् ॥ १.६४.१८ ॥
इस प्रकार राजा को सांत्वना देकर इन्द्र ने उसे तपस्या से लौटाया, और देवताओं के कार्य को पूरा कर देवताओं के साथ चले गए।
1.64.19
ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः ।
इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम् ॥ १.६४.१९ ॥
तब चेदियों का राजा इन्द्र के दिए आभूषणों से सुशोभित होकर, इन्द्र द्वारा दिए गए उस विमान पर सवार होकर नगरी को चला गया।
1.64.20
तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा ।
प्रवेशं कारयामास सर्वोत्सववरं तदा ॥ १.६४.२० ॥
उस समय भूमिपति ने इन्द्र की पूजा के लिए भूमि पर सर्वोत्सवों में श्रेष्ठ प्रवेश-उत्सव करवाया।
1.64.21
मार्गशीर्षे महाराज पूर्वपक्षे महामखम् ।
ततःप्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः ॥ १.६४.२१ ॥
हे महाराज, मार्गशीर्ष मास के शुक्ल पक्ष में यह महायज्ञ हुआ; तभी से आज तक श्रेष्ठ राजाओं द्वारा यह यज्ञ किया जाता है।
1.64.22
प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः ।
अपरेद्युस्ततस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयो नृपैः ॥ १.६४.२२ ॥
हे राजन, जिस प्रकार उसने इसे प्रवर्तित किया था, उसी प्रकार प्रवेश-उत्सव किया जाता है; फिर अगले दिन राजाओं द्वारा उसका ऊँचा ध्वजोत्थान किया जाता है।
1.64.23
अलङ्कृताया पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूषणैः ।
माल्यदामपरिक्षिप्तां द्वात्रिंशत्किष्कुसंमिताम् ॥ १.६४.२३ ॥
पिटकों, गंध और मालाओं तथा आभूषणों से अलंकृत उस (ध्वज) को, मालाओं की लड़ियों से घिरा हुआ, बत्तीस किष्कु ऊँचा (बनाया जाता है)।
1.64.24
उद्धृत्य पिटके चापि द्वादशारत्निकोच्छ्रये ।
महारजनवासांसि परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम् ॥ १.६४.२४ ॥
बारह अरत्नि ऊँचे पिटक में उसे उठाकर, और महान रंगीन वस्त्रों से लपेटकर उत्तम ध्वज (फहराया जाता है)।
1.64.25
वासोभिरन्नपानैश्च पूजितैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
पुण्याहं वाचयित्वाथ ध्वज उच्छ्रियते तदा ॥ १.६४.२५ ॥
वस्त्रों और अन्न-पान से पूजित श्रेष्ठ ब्राह्मणों द्वारा पुण्याहवाचन कराकर तब ध्वज ऊपर उठाया जाता है।
1.64.26
शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च संनादः क्रियते तदा ।
भगवान्पूज्यते चात्र यष्टिरूपेण वासवः ॥ १.६४.२६ ॥
तब शंख, भेरी और मृदंग के साथ घोष किया जाता है, और यहाँ यष्टि के रूप में भगवान वासव की पूजा होती है।
1.64.27
स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः ।
माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह ॥ १.६४.२७ ॥
महात्मा वसु के स्नेह से स्वयं ग्रहण किए गए (ध्वज) द्वारा मणिभद्र आदि यक्ष देवताओं के साथ पूजे जाते हैं।
1.64.28
नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृज्जनैः ।
अलङ्कृत्वा माल्यदामैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा ॥ १.६४.२८ ॥
याचकों को नाना प्रकार के दान देकर, मित्रजनों ने माला-मालाओं और नाना प्रकार के वस्त्रों से (स्वयं को) अलंकृत किया।
1.64.29
दृतिभिः सजलैः सर्वैः क्रीडित्वा नृपशासनात् ।
सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रयाः कथाः ॥ १.६४.२९ ॥
राजा की आज्ञा से सब लोग जल-भरी मशकों से खेले, राजा का सम्मान किया, और परिहास-भरी कथाएँ कहीं।
1.64.30
रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह ।
सूताश्च मागधाश्चैव रमन्ते नटनर्तकाः ॥ १.६४.३० ॥
सभी नगरवासी तथा जनपद के लोग रमण करते हैं; सूत और मागध तथा नट और नर्तक भी आनंद लेते हैं।
1.64.31
प्रीत्या तु नृपशार्दूल सर्वे चक्रुर्महोत्सवम् ।
सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १.६४.३१ ॥
प्रसन्नता से, हे नृपश्रेष्ठ, सब लोगों ने महोत्सव मनाया, अंतःपुर और अमात्यों सहित, सब आभूषणों से सुसज्जित होकर।
1.64.32
महारजनवासांसि वसित्वा चेदिराट् तदा ।
जातिहिङ्गुलकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा ॥ १.६४.३२ ॥
बड़े लाल वस्त्र पहनकर उस समय चेदिराज, जातिहिंगुलक से लेपित होकर, पत्नियों सहित तब आनंदित हुए।
1.64.33
एवं जानपदाः सर्वे चक्रुरिन्द्रमहं वसुः ।
यथा चेदिपतिः प्रीतश्चकारेन्द्रमहं वसुः ॥ १.६४.३३ ॥
इस प्रकार सब जनपद-वासियों ने इन्द्र का महोत्सव मनाया, वसु ने; जैसे प्रसन्न चेदिपति ने इन्द्र का महोत्सव किया, वसु ने।
1.64.34
एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वसुकृतां शुभाम् ।
हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ॥ १.६४.३४ ॥
वसु द्वारा की गई इस शुभ पूजा को देखकर महेन्द्र ने, हरि अश्वों से जुते, आकाश में चलते रथ पर।
1.64.35
आस्थाय सह शच्या च वृतो ह्यप्सरसां गणैः ।
वसुना राजमुख्येन समागम्याब्रवीद्वचः ॥ १.६४.३५ ॥
शची सहित रथ पर आरूढ़ होकर, अप्सराओं के समूहों से घिरे, राजाओं में श्रेष्ठ वसु के पास आकर उन्होंने वचन कहा।
1.64.36
ये पूजयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ।
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ॥ १.६४.३६ ॥
जो लोग प्रसन्नता से पूजा करेंगे, जैसे चेदिपति नृप ने की, और जो प्रसन्नता से करवाएँगे, जैसे चेदिपति नृप ने करवाई।
1.64.37
तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति ।
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति ॥ १.६४.३७ ॥
उनके लिए श्री और विजय होगी, राष्ट्रों सहित। और इसी प्रकार जनपद समृद्ध और प्रसन्न होगा।
1.64.38
निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च न लुम्पन्ते कथंचन ॥ १.६४.३८ ॥
हे राजन्, अनेक प्रकार की फसलें विपत्ति-रहित होंगी। राक्षस और पिशाच किसी भी प्रकार से उन्हें हानि नहीं पहुँचाएँगे।
1.64.39
एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप ।
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः।
एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १.६४.३९ ॥
हे नराधिप, उन महात्मा महेन्द्र द्वारा प्रीति से मघवान ने महाराज वसु का सम्मान किया। ऐसा करके महेन्द्र अपने निवास को चले गए।
1.64.40
उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः ।
भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते।
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च ॥ १.६४.४० ॥
जो मनुष्य सदा शक्र का उत्सव करवाएँगे, वे भूमि, रत्न आदि के दानों से तथा वरदान देने वाले महायज्ञों और शक्र-उत्सव से पूज्य होंगे।
1.64.41
संपूजितो मघवता वसुश्चेदीश्वरो नृपः ।
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम् ॥ १.६४.४१ ॥
मघवान द्वारा भलीभाँति सम्मानित चेदि-ईश्वर राजा वसु, चेदि में स्थित रहकर, इस पृथ्वी का धर्मपूर्वक पालन करने लगे।
1.64.42
इन्द्रपीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः ।
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ॥ १.६४.४२ ॥
इन्द्र की प्रीति से चेदिपति वसु ने इन्द्र का उत्सव किया। उसके पाँच पुत्र हुए, जो महान पराक्रमी और अपरिमित तेजस्वी थे।
1.64.43
नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत् ।
महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथः ॥ १.६४.४३ ॥
नाना राज्यों में उस सम्राट ने अपने पुत्रों का अभिषेक किया। मागधों का महारथी, विख्यात बृहद्रथ।
1.64.44
प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् ।
मत्सिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः ॥ १.६४.४४ ॥
प्रत्यग्रह, कुशाम्ब, जिसे मणिवाहन कहते हैं, मत्सिल्ल, यदु तथा अपराजित राजन्य।
1.64.45
एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः ।
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च ॥ १.६४.४५ ॥
राजन्, ये उस महातेजस्वी राजर्षि के पुत्र हैं। उन्होंने अपने नामों से देशों और नगरों को बसाया।
1.64.46
वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शास्वताः ।
वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम् ॥ १.६४.४६ ॥
वसु के वंश के पाँच राजा, अलग-अलग वंशों वाले और शाश्वत। वे इन्द्र के प्रासाद में, आकाश में, स्फटिक-निर्मित (भवन) में उसके साथ निवास करते थे।
1.64.47
उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् ।
राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम् ॥ १.६४.४७ ॥
गन्धर्व और अप्सराएँ उस महात्मा नृप की सेवा करती थीं। इस प्रकार उसका नाम 'राजा उपरिचर' के रूप में विख्यात हुआ।
1.64.48
पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तमतीं गिरिः ।
अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल ॥ १.६४.४८ ॥
उसके नगर के आगे बहने वाली शुक्तिमती नदी को चेतनायुक्त पर्वत कोलाहल ने काम-वश रोक दिया था।
1.64.49
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् ।
निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा ॥ १.६४.४९ ॥
वसु ने पैर से उस कोलाहल पर्वत पर प्रहार किया, तब उस प्रहार से बने छिद्र से वह नदी निकल पड़ी।
1.64.50
तस्यां नद्यां स जनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम् ।
तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत् ॥ १.६४.५० ॥
उस नदी में पर्वत ने स्वयं एक जोड़ा (जुड़वाँ संतानें) उत्पन्न किया; उस मुक्ति से प्रसन्न होकर नदी ने राजा से निवेदन किया।
1.64.51
महिषी भविता कन्या पुमान्सेनापतिर्भवेत् ।
शुक्तिमत्या वचःश्रुत्वा दृष्ट्वा तौ राजसत्तमः ॥ १.६४.५१ ॥
"कन्या महिषी (पटरानी) होगी, और पुरुष सेनापति होगा।" शुक्तिमती के वचन सुनकर और उन दोनों को देखकर वह श्रेष्ठ राजा (प्रसन्न हुआ)।
1.64.52
यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः ।
वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः ॥ १.६४.५२ ॥
वहाँ जो पुरुष (शिशु) था, उसे उस श्रेष्ठ राजर्षि, धन देने वाले, शत्रुदमन वसु ने सेनापति बनाया।
1.64.53
चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः ।
वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत् ॥ १.६४.५३ ॥
राजा ने उस कन्या गिरिका को अपनी पत्नी बना लिया। वसु की पत्नी गिरिका ने (फिर) अपने कामकाल (ऋतुकाल) का निवेदन किया।
1.64.54
ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ।
तदहः पितरश्चैनपूचुर्जहि मृगानिति ॥ १.६४.५४ ॥
ऋतुकाल प्राप्त होने पर, स्नान करके, पुंसवन (संस्कार) के लिए शुद्ध होकर, उस दिन पितरों ने उससे कहा, "मृगों का वध करो।"
1.64.55
तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरः ।
स पितॄणां नियोगेन तामतिक्रम्य पार्थिवः ॥ १.६४.५५ ॥
पितरों के आदेश से राजा उसे लाँघकर उस श्रेष्ठ राजा को, जो बुद्धिमानों में श्रेष्ठ था, तब प्रसन्न होकर…
1.64.56
चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् ।
अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥ १.६४.५६ ॥
कामासक्त होकर उसी गिरिका को स्मरण करते हुए उसने शिकार किया; वह अत्यंत रूपवती थी, मानो साक्षात दूसरी लक्ष्मी हो।
1.64.57
अशोकैश्चम्पकैश्चूतैरनेकैरतिमुक्तकैः ।
पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः ॥ १.६४.५७ ॥
अशोक, चम्पा, आम, अनेक अतिमुक्तक, पुन्नाग, कर्णिकार, बकुल तथा दिव्य पाटल वृक्षों से (वह वन भरा था)।
1.64.58
पनसैर्नारिकेलैश्च चन्दनैश्चार्जुनैस्तथा ।
एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम् ॥ १.६४.५८ ॥
पनस, नारियल, चंदन तथा अर्जुन वृक्षों से, इन रमणीय महावृक्षों से, पवित्र और मधुर फलों से युक्त (वह वन था)।
1.64.59
कोकिलाकुलसन्नादं मत्तभ्रमरनादितम् ।
वसन्तकाले तत्पश्यन्वनं चैत्ररथोपमम् ॥ १.६४.५९ ॥
वसंत ऋतु में कोकिलों के कलरव से भरे और मदमस्त भौंरों की गूँज से गूँजते उस वन को देखते हुए, जो चैत्ररथ के समान था।
1.64.60
मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद्गिरिकां तदा ।
अपश्यन्कामसंतप्तश्चरमाणो यदृच्छया ॥ १.६४.६० ॥
कामदेव से अभिभूत मन वाले उसने तब उस गिरिका को नहीं देखा; कामपीड़ित होकर, यों ही इधर-उधर घूमते हुए, वह (उसे) देखता नहीं रहा।
1.64.61
पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम् ।
अशोकस्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत ॥ १.६४.६१ ॥
फूलों से ढकी शाखाओं के अग्रभाग, कोमल पल्लवों से सुशोभित, अशोक के गुच्छों से आच्छादित, एक रमणीय स्थान को उसने देखा।
1.64.62
अधस्यात्तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः ।
मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धमनोहरम् ॥ १.६४.६२ ॥
उसकी छाया में, नीचे सुखपूर्वक बैठे हुए राजा ने, मधु की गंध और फूलों की सुगंध से मनोहर उस स्थान को देखा।
1.64.63
वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात् ।
भार्यां चिन्तयमानस्य मन्मथाग्निरवर्धत।
तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने ॥ १.६४.६३ ॥
वायु से प्रेरित होकर वह धूम्रा के लिए आनंद की ओर चला; अपनी पत्नी का चिंतन करते हुए उसकी कामाग्नि बढ़ गई। घने वन में विचरते हुए उसका वीर्य स्खलित हो गया।
1.64.64
स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः ।
प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्रेत इत्युत ॥ १.६४.६४ ॥
गिरते ही उस वीर्य को राजा ने वृक्ष के पत्ते में ग्रहण कर लिया, यह सोचकर कि मेरा वीर्य व्यर्थ न गिरे।
1.64.65
अङ्गुलीयेन शुक्लस्य रक्षां च विदधे नृपः ।
अशोकस्तबकै रक्तैः पल्लवैश्चाप्यबन्धयत् ॥ १.६४.६५ ॥
राजा ने उस शुक्र की रक्षा अंगूठी से की और लाल अशोक-गुच्छों तथा कोमल पल्लवों से उसे बाँध दिया।
1.64.66
इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति ।
ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः ॥ १.६४.६६ ॥
'यह मेरा वीर्य व्यर्थ गिरा हुआ न हो, और उस पत्नी का मेरा ऋतुकाल भी निष्फल न हो' — ऐसा सोचकर वह प्रभु राजा (यह सोचते रहे)।
1.64.67
संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनःपुनः ।
अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः ॥ १.६४.६७ ॥
इस प्रकार सोचकर राजा ने बार-बार विचार किया, और वीर्य के अमोघ होने को जानकर वह श्रेष्ठ राजा (आश्वस्त हुआ)।
1.64.68
शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्या प्रसमीक्ष्य वै ।
अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम् ॥ १.६४.६८ ॥
महिषी के (ऋतु के) काल को भली-भाँति देखकर, फिर उस वीर्य को अभिमंत्रित करके, दूर खड़े उस वेगवान (बाज) को (उसने देखा)।
1.64.69
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् ।
मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय ॥ १.६४.६९ ॥
सूक्ष्म धर्म और अर्थ के तत्त्व को जानने वाला (राजा) बाज के पास जाकर बोला, "हे सौम्य, मेरे प्रिय के लिए यह वीर्य मेरे घर ले जाओ।"
1.64.70
गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै ।
गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् ॥ १.६४.७० ॥
"गिरिका को तुरंत दे दो, क्योंकि आज उसका ऋतु-वीर्य है।" यह लेकर तब वह वेगवान बाज तुरंत उड़ गया।
1.64.71
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः ।
तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथाऽपरः ॥ १.६४.७१ ॥
परम वेग अपनाकर वह पक्षी दौड़ पड़ा। तब उसने उस आते हुए बाज को देखा, और दूसरे बाज ने भी (उसे देखा)।
1.64.72
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया ।
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः ॥ १.६४.७२ ॥
उसे मांस की आशंका से देखते ही दूसरा (बाज) तुरंत उस पर झपट पड़ा। तब आकाश में दोनों चोंच-युद्ध करने लगे।
1.64.73
युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ।
तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ॥ १.६४.७३ ॥
लड़ते हुए उन दोनों का वीर्य यमुना के जल में गिर पड़ा। वहाँ ब्रह्मशाप के कारण अद्रिका नाम की विख्यात श्रेष्ठ अप्सरा थी।
1.64.74
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी ।
श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम् ॥ १.६४.७४ ॥
मछली का रूप धारण करके वह यमुना में विचरने वाली हो गई। बाज़ के पंजे से गिरा हुआ वसु का वह वीर्य उसी ने ग्रहण किया।
1.64.75
जग्राह तरसोपेत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी ।
कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः ॥ १.६४.७५ ॥
मछली के रूप में अद्रिका ने उसे तेज़ी से पहुँचकर ग्रहण कर लिया। एक बार मत्स्यजीवी लोगों ने उस मछली को पकड़ लिया।
1.64.76
मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम ।
उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीं पुमांसं च मानुषौ ॥ १.६४.७६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, दसवाँ महीना आने पर उसके पेट से उन्होंने एक स्त्री और एक पुरुष, दो मनुष्य निकाले।
1.64.77
आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन् ।
काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति ॥ १.६४.७७ ॥
यह आश्चर्यजनक घटना राजा को जाकर उन्होंने बताई। हे राजन, मछली के शरीर से ये दो मनुष्य उत्पन्न हुए हैं।
1.64.78
तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा ।
स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः ॥ १.६४.७८ ॥
उन दोनों में से पुरुष को राजा उपरिचर ने तब ग्रहण किया। वह धार्मिक और सत्यप्रतिज्ञ राजा मत्स्य नाम से प्रसिद्ध हुआ।
1.64.79
साऽप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत ।
या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा ॥ १.६४.७९ ॥
वह अप्सरा शाप से मुक्त होकर क्षण भर में पुनः रूप को प्राप्त हो गई, जिसे पहले भगवान ने पशु-योनि में गई हुई शुभ कन्या कहा था।
1.64.80
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ।
ततः साजनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिभिः ॥ १.६४.८० ॥
दो मनुष्य-सन्तानों को जन्म देकर तुम शाप से मुक्ति पाओगी। तत्पश्चात् उसने उन्हें जन्म देकर मछुआरों द्वारा मारी गई।
1.64.81
संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च ।
सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः ॥ १.६४.८१ ॥
मत्स्य-रूप त्यागकर और दिव्य रूप पाकर वह श्रेष्ठ अप्सरा सिद्ध, ऋषि और चारणों के मार्ग पर चली गई।
1.64.82
सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी ।
राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति ॥ १.६४.८२ ॥
वह कन्या उसकी पुत्री थी—मछली से जन्मी, मछली जैसी गंध वाली। राजा ने उसे मछुआरे को यह कहकर दिया कि यह कन्या तुम्हारी हो।
1.64.83
रूपसत्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः ।
सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात् ॥ १.६४.८३ ॥
रूप और सत्त्व से युक्त, सभी गुणों से सम्पन्न, वह मछुआरे के आश्रय में रहने के कारण सत्यवती नाम से जानी गई।
1.64.84
आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता ।
शुश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम् ॥ १.६४.८४ ॥
वह कुछ समय तक मछली-गंध वाली ही रही, पवित्र मुस्कान वाली। पिता की सेवा के लिए वह जल में नाव चलाती थी।
1.64.85
तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः ।
अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम् ॥ १.६४.८५ ॥
तीर्थयात्रा करते हुए घूमते हुए पराशर ने निश्चय ही एक अत्यंत रूपवती स्त्री को देखा, जो सिद्धों के लिए भी वांछनीय थी।
1.64.86
दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम् ।
दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरूं मुनिपुङ्गवः ॥ १.६४.८६ ॥
उस बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ ने उस सुंदर मुस्कान वाली को देखते ही उसकी कामना की — उस दिव्य वासवी कन्या को, जिसकी जाँघें केले के वृक्ष जैसी थीं।
1.64.87
संभवं चिन्तयित्वा तां ज्ञात्वा प्रोवाच शक्तिजः ।
क्व कर्णधारो नौर्येन नीयते ब्रूहि भामिनि ॥ १.६४.८७ ॥
उसकी संभावना पर विचार कर और उसे जानकर शक्ति के पुत्र ने कहा — "हे भामिनी, नाव का खेवैया कहाँ है, जिससे यह नाव ले जाई जा रही है? बताओ।"
1.64.88
अनपत्यस्य दाशस्य सुता तत्प्रियकाम्यया ।
सहस्रजनसंपन्ना नौर्मया वाह्यते द्विज ॥ १.६४.८८ ॥
"हे द्विज, निस्संतान दाश की पुत्री मैं, उसके प्रिय की इच्छा से, हज़ार लोगों को ले जाने में समर्थ इस नाव को चलाती हूँ।"
1.64.89
शोभनं वासवि शुभे किं चिरायसि वाह्यताम् ।
कलशं भविता भद्रे सहस्रार्धेन संमितम् ॥ १.६४.८९ ॥
"हे वासवी, शुभे, यह तो सुंदर है; क्यों विलंब करती हो? नाव को चलने दो। हे भद्रे, हज़ार के आधे (पाँच सौ) परिमाण का यह कलश होगा।"
1.64.90
अहं शेषो भिविष्यामि नीयतामचिरेण वै ।
मत्स्यगन्धा तथेत्युक्त्वा नावं वाहयतां जले ॥ १.६४.९० ॥
"मैं शेष (अवशिष्ट) हो जाऊँगा; शीघ्र ही इसे ले जाने दो।" "ठीक है" ऐसा कहकर मत्स्यगन्धा ने जल में नाव को आगे बढ़ाया।
1.64.91
वीक्षमाणं मुनिं दृष्ट्वा प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
मत्स्यगन्धेति मामाहुर्दाशराजसुतां जनाः ॥ १.६४.९१ ॥
मुनि को देखते हुए तब उसने यह वचन कहा। लोग मुझे मत्स्यगन्धा कहते हैं, दाशराज की पुत्री।
1.64.92
जन्म शोकाभितप्तायाः कथं ज्ञास्यसि कथ्यताम् ।
दिव्यज्ञानेन दृष्टं हि दृष्टमात्रेण ते वपुः ॥ १.६४.९२ ॥
शोक से पीड़ित मेरा जन्म तुम कैसे जानोगे? बताओ। दिव्य ज्ञान से, केवल देखने मात्र से ही तो तुम्हारा शरीर दिखता है।
1.64.93
प्रणयग्रहणार्थाय वक्ष्येव वासवि तच्छृणु ।
बर्हिषद इति ख्याताः पितरः सोमपास्तुते ॥ १.६४.९३ ॥
तुम्हारा प्रेम पाने के लिए ही मैं कहता हूँ, हे वासवि, वह सुनो। बर्हिषद नाम से प्रसिद्ध सोमपान करने वाले पितर हैं, वे।
1.64.94
तेषां त्वं मानसी कन्या अच्छोदा नाम विश्रुता ।
अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थितम् ॥ १.६४.९४ ॥
उनकी तुम मानसी कन्या हो, अच्छोदा नाम से विख्यात। वह दिव्य सरोवर अच्छोद नाम का है, जिससे वह उत्पन्न हुआ है।
1.64.95
त्वया न दृष्टपूर्वास्तु पितरस्ते कदाचन ।
संभूता मनसा तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती ॥ १.६४.९५ ॥
तुमने उन पितरों को पहले कभी नहीं देखा। मन से उनकी उत्पत्ति हुई, पर अपने ही पितरों को तुम नहीं जानती थी।
1.64.96
सा त्वन्यं पितरं वव्रे स्वानतिक्रम्य तान्पितॄन् ।
नाम्ना वसुरिति ख्यातं मनुपुत्रं दिवि स्थितम् ॥ १.६४.९६ ॥
वह तो अपने उन पितरों को छोड़कर किसी और पिता को चुन बैठी, नाम से वसु नामक, मनु के पुत्र, जो स्वर्ग में निवास करते हैं।
1.64.97
अद्रिकाऽप्सरसा युक्तं विमाने दिवि विष्ठितम् ।
सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामचारिणी ॥ १.६४.९७ ॥
अद्रिका अप्सरा विमान में स्वर्ग में बैठे हुए उसके साथ थी। वह उसके साथ व्यभिचार में, मन से, इच्छानुसार विचरण करने वाली हो गई।
1.64.98
पितरं प्रार्थयित्वाऽन्यं योगाद्भष्टा पपात सा ।
अपश्यत्पतमाना सा विमानत्रयमन्तिकात् ॥ १.६४.९८ ॥
दूसरे पति की कामना करके वह योग से भ्रष्ट होकर गिर पड़ी। गिरते हुए उसने पास से तीन विमानों को देखा।
1.64.99
त्रसरेणुप्रमाणांस्तांस्तत्रापश्यत्स्वकान्पितॄन् ।
सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानङ्गैरङ्गेष्विवाहितान् ॥ १.६४.९९ ॥
वहाँ उसने अपने उन पितरों को त्रसरेणु के समान अत्यंत सूक्ष्म और अस्पष्ट रूप में देखा, मानो उनके अंग एक-दूसरे के अंगों में समाए हुए हों।
1.64.100
तातेति तानुवाचार्ता पतन्ती सा ह्यधोमुखी ।
तैरुक्ता सा तु माभैषीस्तेन सा संस्थिता दिवि ॥ १.६४.१०० ॥
'हे तात' कहकर दुखी होकर नीचे मुख किए गिरती हुई वह उनसे बोली। उन्होंने कहा, 'तुम मत डरो।' उसी कारण वह स्वर्ग में स्थित रही।
1.64.101
ततः प्रसादयामास स्वान्पितॄन्दीनया गिरा ।
तामूचुः पितरः कन्यां भ्रैष्टश्वर्यां व्यतिक्रमात् ॥ १.६४.१०१ ॥
तब उसने दीन वाणी से अपने पितरों को प्रसन्न किया। पितरों ने उस कन्या से कहा, जो अपने ऐश्वर्य से भ्रष्ट हो गई थी और अपराध (मर्यादा-उल्लंघन) के कारण।
1.64.102
भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ।
यैरारभन्ते कर्माणि शरीरैरिह देवताः ॥ १.६४.१०२ ॥
'हे शुचिस्मिते, अपने ही दोष से ऐश्वर्य से भ्रष्ट होकर तू गिर रही है। जिन शरीरों से देवता यहाँ कर्म आरंभ करते हैं (उन्हीं से तू अपने दोष से गिर रही है)।'
1.64.103
तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्ति स्म देवताः ।
मनुष्यास्त्वन्यदेहेन शुभाशुभमिति स्थितिः ॥ १.६४.१०३ ॥
देवता उन्हीं शरीरों से अपने कर्मों का फल प्राप्त करते थे, और मनुष्य दूसरे शरीर से शुभ-अशुभ फल पाते हैं, ऐसी व्यवस्था है।
1.64.104
सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे ।
तस्मात्त्वं पतसे पुत्रि प्रेत्यत्वं प्राप्स्यसे फलम् ॥ १.६४.१०४ ॥
देवत्व में कर्मों का फल तुरंत फलता है; मनुष्य-योनि में मृत्यु के बाद फल होता है। इसलिए, हे पुत्री, तुम गिर रही हो; मृत्यु के बाद तुम अपना फल पाओगी।
1.64.105
पितृहीना तु कन्या त्वं वसोर्हि त्वं सुता मता ।
मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना सुताराज्ञो भविष्यसि ॥ १.६४.१०५ ॥
तुम पिता से रहित कन्या हो, पर तुम वसु की पुत्री मानी गई हो। मत्स्य-योनि से उत्पन्न होकर तुम राजा की पुत्री बनोगी।
1.64.106
अद्रिका मत्स्यरूपाऽभूद्गङ्गायमनुसङ्गमे ।
पराशरस्य दायादं त्वं पुत्रं जनयिष्यसि ॥ १.६४.१०६ ॥
अद्रिका मत्स्यरूप धारण कर गंगा-यमुना के संगम पर रही। तुम पराशर के उत्तराधिकारी पुत्र को जन्म दोगी।
1.64.107
यो वेदमेकं ब्रह्मर्षिश्चतुर्धा विबजिष्यति ।
महाभिषक्सुतस्यैव शन्तनोः कीर्तिवर्धनम् ॥ १.६४.१०७ ॥
जो ब्रह्मर्षि एक वेद को चार भागों में विभाजित करेगा, वही महाभिषक के पुत्र शंतनु की कीर्ति बढ़ाने वाला होगा।
1.64.108
ज्येष्ठं चित्राङ्गदं वीरं चित्रवीरं च विश्रुतम् ।
एतान्सूत्वा सुपुत्रांस्त्वं पुनरेव गमिष्यसि ॥ १.६४.१०८ ॥
ज्येष्ठ वीर चित्रांगद और प्रसिद्ध चित्रवीर्य — इन सुपुत्रों को जन्म देकर तुम फिर लौट जाओगी।
1.64.109
व्यतिक्रमात्पितॄणां च प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम् ।
अस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या ह्यद्रिकायां भविष्यसि ॥ १.६४.१०९ ॥
पितरों के उल्लंघन के कारण तुम्हें निन्दित जन्म प्राप्त होगा। इसी राजा की कन्या के रूप में, अद्रिका के गर्भ से, तुम उत्पन्न होगी।
1.64.110
अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा ।
एवमुक्ता पुरा तैस्त्वं जाता सत्यवती शुभा ॥ १.६४.११० ॥
अट्ठाईसवें द्वापर में तुम मत्स्य-योनि से उत्पन्न होओगी। पूर्व में उन्होंने ऐसा कहा था, और इस प्रकार शुभ सत्यवती उत्पन्न हुई।
1.64.111
अद्रिकेत्यभिविख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ।
मीनभावमनुप्राप्ता त्वं जनित्वा गता दिवम् ॥ १.६४.१११ ॥
अद्रिका नाम से विख्यात वह श्रेष्ठ अप्सरा ब्रह्मशाप से मत्स्य-भाव को प्राप्त हुई। जन्म देकर तुम स्वर्ग चली गई।
1.64.112
तस्यां जातासि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैवहि ।
तस्माद्वासवि भद्रं ते याचे वंशकरं सुतम् ॥ १.६४.११२ ॥
उसी (अद्रिका) से तुम कन्या रूप में उत्पन्न हुई हो, राजा के वीर्य से ही। इसलिए, हे वासवी, तुम्हारा कल्याण हो; मैं वंश चलाने वाला पुत्र माँगता हूँ।
1.64.113
संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत ॥ १.६४.११३ ॥
हे कल्याणी, मेरे साथ संगम करो — ऐसा उसने (पराशर ने) उससे कहा।
1.64.114
विस्मयाविष्टसर्वाङ्गी जातिस्मरणतां गता ।
साब्रवीत्पश्य भगवन्परपारे स्थितानृषीन् ॥ १.६४.११४ ॥
विस्मय से सभी अंग आविष्ट होकर, वह अपने जन्म का स्मरण पाकर बोली — "हे भगवन्, देखिए, उस पार खड़े ऋषियों को।"
1.64.115
आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः ।
एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः ॥ १.६४.११५ ॥
हम दोनों को इन ऋषियों द्वारा देखे जाते हुए मिलन कैसे हो सकता है? ऐसा उससे कहे जाने पर भगवान प्रभु ने कोहरा उत्पन्न किया।
1.64.116
येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ।
दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा ॥ १.६४.११६ ॥
जिससे वह सारा प्रदेश मानो अंधकारमय हो गया। तब उस परम ऋषि ने रची गई उस कोहरे को देखा।
1.64.117
विस्मिता साभवत्कन्या व्रीडिता च तपस्विनी ।
विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम् ॥ १.६४.११७ ॥
वह कन्या विस्मित हो गई और लज्जित भी। हे भगवन्, मुझे सदा पिता की आज्ञा का पालन करने वाली कन्या जानिए।
1.64.118
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममाऽनघ ।
कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम ॥ १.६४.११८ ॥
आपके संयोग से मेरा कन्याभाव दूषित हो जाएगा, हे निष्पाप। कन्यात्व दूषित होने पर मैं कैसे रह सकूँगी, हे द्विजोत्तम?
1.64.119
गृह गन्तुमुषे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे ।
एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.६४.११९ ॥
मैं घर लौटना चाहती हूँ, और हे बुद्धिमान, यहाँ रहने का साहस मुझमें नहीं है। यह सोचकर, हे भगवन, जो उचित हो वह कीजिए।
1.64.120
एवमुक्तवतीं तीं तु प्रीतिमानुषिसत्तमः ।
उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यति ॥ १.६४.१२० ॥
उसके ऐसा कहने पर प्रसन्न हुए ऋषिश्रेष्ठ ने उससे कहा, "मेरा प्रिय कार्य करके तुम फिर भी कन्या ही रहोगी।"
1.64.121
वृणीष्व च वरं भीरुं यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते ॥ १.६४.१२१ ॥
हे भामिनी, जो वर तुम चाहती हो उसे चुनो, भीरु। हे शुचिस्मिते, मेरी कृपा पहले कभी व्यर्थ नहीं गई।
1.64.122
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् ।
सचास्यै भगवान्प्रादान्मनः काङ्क्षितं प्रभुः ॥ १.६४.१२२ ॥
ऐसा कहे जाने पर उसने शरीर की उत्तम सुगंध का वर चुना। और उस भगवान प्रभु ने उसे उसका इच्छित मन प्रदान किया।
1.64.123
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता ।
जगाम सह संसर्गमृषिणाऽद्भुतकर्मणा ॥ १.६४.१२३ ॥
तब वर पाकर प्रसन्न हुई वह, स्त्रीत्व के गुणों से सुशोभित, अद्भुत कर्मों वाले ऋषि के साथ संसर्ग को चली गई।
1.64.124
तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि ॥ १.६४.१२४ ॥
उसकी सुगंध एक योजन दूर से पृथ्वी पर के मनुष्य सूँघते थे।
1.64.125
तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् ।
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ॥ १.६४.१२५ ॥
तब उसका दूसरा नाम 'योजनगंधा' स्मरण किया गया। इस प्रकार सत्यवती अत्यंत श्रेष्ठ वर पाकर हर्षित हुई।
1.64.126
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ।
जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥ १.६४.१२६ ॥
पराशर से संयुक्त होकर उसने तुरंत गर्भ धारण किया और उसे जन्म दिया। यमुना के द्वीप पर पराशर का वह पराक्रमी पुत्र उत्पन्न हुआ।
1.64.127
स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे ।
स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥ १.६४.१२७ ॥
उन्होंने माता से आज्ञा लेकर तप में ही मन लगाया, और यह कहा कि जब भी मुझे स्मरण करोगी, तब मैं आवश्यकता के समय दर्शन दूँगा।
1.64.128
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
न्यस्तोद्वीपे यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनःस्मृतः ॥ १.६४.१२८ ॥
इस प्रकार सत्यवती से पराशर द्वारा द्वैपायन का जन्म हुआ; द्वीप पर छोड़े जाने से, वह बालक द्वैपायन कहलाया।
1.64.129
पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान्युगे युगे ।
आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्यच ॥ १.६४.१२९ ॥
वे धर्म को, जिसका पाद युग-युग में घटता जाता है, जानते थे; मनुष्यों की आयु, शक्ति और युग की अवस्था को देखकर भी (वे जानते थे)।
1.64.130
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया ।
विव्यास वेदान्यस्मत्स तस्माद्व्यास इति स्मृतः ॥ १.६४.१३० ॥
ब्रह्मा और ब्राह्मणों पर अनुग्रह की इच्छा से उन्होंने वेदों का विभाजन किया; इसलिए वे व्यास कहलाए।
1.64.131
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् ॥ १.६४.१३१ ॥
उन्होंने महाभारत को पाँचवाँ वेद मानकर वेदों की शिक्षा दी — सुमन्तु, जैमिनि, पैल और अपने पुत्र शुक को।
1.64.132
प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च ।
संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः ॥ १.६४.१३२ ॥
समर्थ, श्रेष्ठ और वरदाता (व्यास) ने वैशंपायन को भी (पढ़ाया); उन्होंने भारत की संहिताएँ अलग-अलग प्रकाशित कीं।
1.64.133
तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः ।
वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥ १.६४.१३३ ॥
इसी प्रकार शान्तनु के पुत्र भीष्म, जो अमित तेज वाले थे, गंगा से वसु के अंश से उत्पन्न हुए, महान पराक्रमी और महान यशस्वी।
1.64.134
वैदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशाः ।
शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया ॥ १.६४.१३४ ॥
वेदों के अर्थ को जानने वाले, भगवान्, ऋषि, ब्राह्मण, महान यशस्वी, प्राचीन ऋषि (माण्डव्य) चोर न होते हुए भी चोर के संदेह से शूली पर चढ़ा दिए गए।
1.64.135
अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः ।
स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान् ॥ १.६४.१३५ ॥
अणीमाण्डव्य इस प्रकार विख्यात, वह महान यशस्वी, पूर्वकाल में महर्षि ने धर्म को बुलाकर यह कहा।
1.64.136
इषीकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका ।
तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे ॥ १.६४.१३६ ॥
बचपन में मेरे द्वारा सींक से एक छोटी चिड़िया बिंधी गई थी; वह दोष मुझे याद है, हे धर्म। मुझे इसके अतिरिक्त कोई और पाप याद नहीं।
1.64.137
तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्तपः ।
गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः ॥ १.६४.१३७ ॥
तो मेरी अमित हज़ार (वर्षों) की तपस्या यहाँ क्यों न जीत सकी? क्योंकि ब्राह्मण-वध सभी प्राणियों के वध से भी भारी है।
1.64.138
तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि ।
तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ॥ १.६४.१३८ ॥
इसलिए इस दोष के कारण तुम शूद्र योनि में जन्म लोगे। उस शाप से धर्म भी शूद्र योनि में उत्पन्न हुए।
1.64.139
विद्वान्विदुररूपेण धार्मिकः किल्बिषात्ततः ।
संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् ॥ १.६४.१३९ ॥
विदुर के रूप में विद्वान और धार्मिक पुरुष, उसी दोष से, फिर ऋषि-समान संजय, गवल्गण से सूत के रूप में उत्पन्न हुए।
1.64.140
सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महाबलः ।
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः ॥ १.६४.१४० ॥
सूर्य से कुन्ती कन्या में महाबली कर्ण उत्पन्न हुए, जो स्वाभाविक कवच धारण किए थे और जिनका मुख कुण्डलों से दीप्त था।
1.64.141
अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥ १.६४.१४१ ॥
लोकों पर अनुग्रह के लिए, लोकों से नमस्कृत विष्णु, महायशस्वी, वसुदेव से देवकी में प्रकट हुए।
1.64.142
अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः ।
अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ॥ १.६४.१४२ ॥
आदि और अन्त से रहित वह देव, जगत का कर्ता और प्रभु है; वह अव्यक्त, अक्षर ब्रह्म है, प्रधान है, त्रिगुणात्मक है।
1.64.143
आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् ।
पुरुषं विश्वकर्माणं सत्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥ १.६४.१४३ ॥
वह अविनाशी आत्मा, प्रकृति, उत्पत्ति-स्थान, प्रभु है; पुरुष, विश्व का कर्म करने वाला, सत्त्व से युक्त, ध्रुव और अक्षर है।
1.64.144
अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् ।
धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥ १.६४.१४४ ॥
अनन्त, अचल, देव, हंस, नारायण, प्रभु, धाता, अजन्मा, अव्यक्त—जिसे परम, अव्यय कहते हैं।
1.64.145
कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् ।
पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ॥ १.६४.१४५ ॥
वह कैवल्य, निर्गुण, विश्व, अनादि, अजन्मा और अव्यय है। वह पुरुष, विभु, कर्ता और सभी प्राणियों के पितामह हैं।
1.64.146
धर्मसंस्थापनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ।
अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ ॥ १.६४.१४६ ॥
धर्म की स्थापना के लिए वे अंधक और वृष्णि वंशों में उत्पन्न हुए। अस्त्रों के ज्ञाता, महापराक्रमी और सभी शास्त्रों में निपुण वे दोनों थे।
1.64.147
सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ ।
सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ ॥ १.६४.१४७ ॥
सात्यकि और कृतवर्मा, नारायण के अनुयायी, सत्यक और हृदिक से उत्पन्न हुए। वे दोनों अस्त्रविद्या में निपुण थे।
1.64.148
भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत ।
सहर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत ॥ १.६४.१४८ ॥
भरद्वाज का शुक्र एक द्रोणी में गिरा और बढ़ने लगा। उग्र तपस्वी ऋषि से उसी से द्रोण उत्पन्न हुए।
1.64.149
गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः ।
अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः ॥ १.६४.१४९ ॥
गौतम से एक जोड़ा उत्पन्न हुआ; शरस्तम्ब से शरद्वान। अश्वत्थामा की माता और महाबली कृप भी (उन्हीं से उत्पन्न हुए)।
1.64.150
अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः ।
तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः ॥ १.६४.१५० ॥
फिर द्रोण से ही महाबली अश्वत्थामा उत्पन्न हुए। उसी प्रकार धृष्टद्युम्न भी साक्षात अग्नि के समान तेजस्वी होकर उत्पन्न हुए।
1.64.151
वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत ।
वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान् ॥ १.६४.१५१ ॥
यज्ञ-कर्म के विस्तार में अग्नि से वह वीर उत्पन्न हुआ, जो द्रोण के विनाश के लिए धनुष लेकर पराक्रमी था।
1.64.152
तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा ।
विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ १.६४.१५२ ॥
उसी प्रकार वेदी से कृष्णा भी उत्पन्न हुई, तेजस्विनी और शुभ, शरीर से दीप्तिमान, उत्तम रूप धारण किए हुए।
1.64.153
प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः ।
तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥ १.६४.१५३ ॥
फिर प्रह्लाद के शिष्य नग्नजित और सुबल हुए; देवताओं को कुपित करने के कारण उनकी संतान धर्म का नाश करने वाली उत्पन्न हुई।
1.64.154
गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा ।
दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ ॥ १.६४.१५४ ॥
गान्धारराज का पुत्र शकुनि हुआ, जो सुबल का वंशज था; और दुर्योधन की माता तथा शकुनि, दोनों अर्थ-विद्या में निपुण उत्पन्न हुए।
1.64.155
कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥ १.६४.१५५ ॥
कृष्णद्वैपायन (व्यास) से जनेश्वर धृतराष्ट्र उत्पन्न हुए, और विचित्रवीर्य की भूमि (क्षेत्र) में महाबली पाण्डु भी।
1.64.156
धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धूतकल्मषः ।
विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि ॥ १.६४.१५६ ॥
धर्म और अर्थ में कुशल, बुद्धिमान, मेधावी, निष्कलंक विदुर शूद्र-योनि से, किंतु द्वैपायन से भी उत्पन्न हुए।
1.64.157
पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् ।
द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः ॥ १.६४.१५७ ॥
पाण्डु के पाँच पुत्र उत्पन्न हुए, जो देवताओं के समान थे। दोनों पत्नियों से हुए उन पुत्रों में गुणों में सबसे बड़े युधिष्ठिर थे।
1.64.158
धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः ।
इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.६४.१५८ ॥
धर्म से युधिष्ठिर उत्पन्न हुए, वायु से वृकोदर (भीम), और इन्द्र से तेजस्वी धनंजय (अर्जुन), जो सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे।
1.64.159
जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि ।
नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ ॥ १.६४.१५९ ॥
अश्विनीकुमारों से रूपवान जुड़वाँ यमज भी उत्पन्न हुए — नकुल और सहदेव, जो गुरुजनों की सेवा में रत थे।
1.64.160
तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥ १.६४.१६० ॥
इसी प्रकार बुद्धिमान धृतराष्ट्र के सौ पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें दुर्योधन प्रमुख थे, तथा युयुत्सु और करण भी।
1.64.161
ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत ।
दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ॥ १.६४.१६१ ॥
फिर दुःशासन, दुःसह, हे भारत, दुर्मर्षण, विकर्ण, चित्रसेन और विविंशति भी।
1.64.162
जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ।
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः ॥ १.६४.१६२ ॥
जय, सत्यव्रत, पुरुमित्र, हे भारत, और वैश्य-पुत्र युयुत्सु — ये ग्यारह महारथी थे।
1.64.163
अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत ।
स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः ॥ १.६४.१६३ ॥
अभिमन्यु सुभद्रा के गर्भ से अर्जुन द्वारा उत्पन्न हुआ। वह वासुदेव का भानजा और महात्मा पाण्डु का पौत्र था।
1.64.164
पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे ।
कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ १.६४.१६४ ॥
पाण्डवों से पाञ्चाल-पुत्री द्रौपदी के गर्भ से पाँच पुत्र उत्पन्न हुए। वे कुमार रूपवान थे और सभी शास्त्रों में निपुण थे।
1.64.165
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ १.६४.१६५ ॥
युधिष्ठिर से प्रतिविन्ध्य, भीमसेन से सुतसोम, अर्जुन से श्रुतकीर्ति और नकुल से शतानीक उत्पन्न हुए।
1.64.166
तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् ।
हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः ॥ १.६४.१६६ ॥
उसी प्रकार सहदेव से प्रतापी श्रुतसेन हुआ। और भीमसेन से वन में हिडिम्बा के गर्भ से घटोत्कच उत्पन्न हुआ।
1.64.167
शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वभागता ।
यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूमः प्रियचिकीर्षया ॥ १.६४.१६७ ॥
द्रुपद से शिखण्डी उत्पन्न हुआ। वह कन्या थी, परन्तु पुत्र का पद प्राप्त कर चुकी थी। जिसे यक्ष स्थूम ने प्रिय करने की इच्छा से पुरुष बना दिया था।
1.64.168
कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ ।
राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे ॥ १.६४.१६८ ॥
कुरुओं के उस विग्रह में अनेक राजा एकत्र हुए, लाखों राजा युद्ध करने को उद्यत होकर रणभूमि में।
1.64.169
तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः ।
न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि।
एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम् ॥ १.६४.१६९ ॥
उन असंख्य लोगों के सभी नामों का वर्णन वर्षों के दस हज़ार वर्षों में भी संभव नहीं है। किंतु ये प्रमुख नाम कहे गए हैं, जिनके द्वारा यह आख्यान विस्तार से फैलाया गया है।