महाभारत · अध्याय 1.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.64.1
राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः ।
बभूव मृगयाशीलः शश्वत्स्वाध्यायवाञ्छुचिः ॥ १.६४.१ ॥
उपरिचर नावाचा राजा होता, जो धर्मात सदैव स्थिर होता आणि पृथ्वीचा स्वामी होता. तो शिकारीची आवड असलेला होता, आणि सतत स्वाध्यायात मग्न व शुचिर्भूत राहत असे.
1.64.2
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः ।
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः ॥ १.६४.२ ॥
पौरव वंशाचा आनंद असलेला वसू इंद्राच्या उपदेशाने ते रमणीय चेदि राज्य स्वीकारता झाला; पृथ्वीचा स्वामी त्या सुंदर प्रदेशाचा ताबा घेता झाला.
1.64.3
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम् ।
देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे ॥ १.६४.३ ॥
आश्रमात शस्त्रे ठेवून तपाचा निधी होऊन राहणाऱ्या त्या राजाजवळ, शक्राच्या नेतृत्वाखाली देव खरोखरच येऊन उभे राहिले.
1.64.4
इन्द्रत्वमर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै ।
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयन् ॥ १.६४.४ ॥
'हा राजा तपाने इंद्रपदास योग्य आहे' असा विचार करून, त्यांनी सांत्वनाच्या शब्दांनी त्या राजाला थेट तपातून परत फिरवले.
1.64.5
न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते ।
त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत् ॥ १.६४.५ ॥
हे पृथ्वीपते, पृथ्वीवर हा धर्म भ्रष्ट होऊ नये; कारण तुझ्याकडून धर्म धारण केला गेला आहे, आणि तोच संपूर्ण जग धारण करतो.
1.64.6
देवानहं पालयिता पालय त्वं हि मानुषान् ।
लोके धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः।
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान्प्राप्स्यसि शाश्वतान् ॥ १.६४.६ ॥
मी देवांचा पालनकर्ता आहे; तू मानवांचे पालन कर. सदैव योजित आणि एकाग्र राहून जगात धर्माचे रक्षण कर. धर्मयुक्त झालास तर पुण्य आणि शाश्वत लोक तुला प्राप्त होतील.
1.64.7
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः ।
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तमावस नराधिप ॥ १.६४.७ ॥
स्वर्गात राहणाऱ्या माझा प्रिय मित्र होऊन तू पृथ्वीवर राहा. पृथ्वीचा जो सुपीक प्रदेश आहे, हे नराधिपा, तिथेच वास कर.
1.64.8
पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् ।
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः ॥ १.६४.८ ॥
हा देश पशुधनाने समृद्ध, पुण्यकारक, विपुल धनधान्याने युक्त, सहज रक्षण करता येणारा, सौम्य आणि भूमीच्या भोग्य गुणांनी संपन्न आहे.
1.64.9
अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः ।
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप ॥ १.६४.९ ॥
हा देश खरोखर उपयुक्त आहे, धन-रत्नादींनी युक्त आहे. पृथ्वी संपत्तीने भरलेली आहे; चेदी देशातच वास कर.
1.64.10
धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः ।
न च मिथ्या प्रलापोऽत्र स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥ १.६४.१० ॥
येथील जनपद धर्मशील आहेत; सज्जन अतिशय संतुष्ट आहेत. येथे आपल्या माणसांमध्येही खोटे बोलणे नाही; नाहीतर कसे असते?
1.64.11
न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः ।
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशान्संधुक्षयन्ति च ॥ १.६४.११ ॥
पित्याकडून पुत्रांची वाटणी केली जात नाही; ते वडीलधाऱ्यांच्या हितात रमलेले असतात. ते आमच्या गायींना जूंमध्ये जोडतात; आणि कृश गायींनाही पोसून पुष्ट करतात.
1.64.12
सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत् ॥ १.६४.१२ ॥
चेदी देशात सर्व वर्ण नेहमी आपापल्या धर्मात स्थिर असतात. हे मानद, त्रिलोकात जे काही घडू शकेल, त्यातले काहीही तुला अज्ञात नाही.
1.64.13
दैवोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत् ।
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानमुपपत्स्यते ॥ १.६४.१३ ॥
देवतांच्या उपभोगास योग्य, दिव्य, आकाशातील हे महान स्फटिकाचे विमान — माझ्याकडून तुला दिलेले ते आकाशगामी विमान तुझे होईल.
1.64.14
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः ।
चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव ॥ १.६४.१४ ॥
सर्व मर्त्य लोकांमध्ये एकटा तूच उत्तम विमानावर आरूढ होऊन, वर स्थित राहून, मूर्तिमंत देवासारखा संचार करशील.
1.64.15
ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् ।
धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥ १.६४.१५ ॥
कधीही न कोमेजणाऱ्या कमळांची वैजयंती माळ मी तुला देतो; ती युद्धात शस्त्रांनी तुला अक्षत ठेवील.
1.64.16
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप ।
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥ १.६४.१६ ॥
हे नराधिपा, हेच तुझे चिन्ह होईल; 'इंद्रमाला' नावाने प्रसिद्ध, धन्य, अतुलनीय आणि महान असे ते होईल.
1.64.17
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः ।
इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम् ॥ १.६४.१७ ॥
वृत्रनाशक इंद्राने त्याला एक बांबूची यष्टी दिली; ती इच्छित वस्तू देण्यासाठी आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी होती.
1.64.18
एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत् ।
प्रययौ दैवतैः सार्धं कृत्वा कार्यं दिवौकसाम् ॥ १.६४.१८ ॥
अशा प्रकारे राजाला सांत्वन देऊन, त्याला तपातून परत फिरवून, देवांचे कार्य पूर्ण करून इंद्र देवांसह निघून गेला.
1.64.19
ततस्तु राजा चेदीनामिन्द्राभरणभूषितः ।
इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम् ॥ १.६४.१९ ॥
नंतर चेदींचा राजा इंद्राने दिलेल्या अलंकारांनी शोभून, इंद्राने दिलेल्या त्या विमानात बसून नगरीकडे गेला.
1.64.20
तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा ।
प्रवेशं कारयामास सर्वोत्सववरं तदा ॥ १.६४.२० ॥
तेव्हा भूमिपतीने इंद्राच्या पूजेसाठी भूमीवर सर्व उत्सवांत श्रेष्ठ असा प्रवेश-उत्सव करविला.
1.64.21
मार्गशीर्षे महाराज पूर्वपक्षे महामखम् ।
ततःप्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः ॥ १.६४.२१ ॥
हे महाराजा, मार्गशीर्ष महिन्याच्या शुक्लपक्षात हा महायज्ञ झाला; तेव्हापासून आजपर्यंत श्रेष्ठ राजे तो करतात.
1.64.22
प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः ।
अपरेद्युस्ततस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयो नृपैः ॥ १.६४.२२ ॥
हे राजा, त्याने जसा सुरू केला तसा प्रवेश-उत्सव केला जातो; नंतर दुसऱ्या दिवशी राजांकडून त्याचा उंच ध्वजारोहण केला जातो.
1.64.23
अलङ्कृताया पिटकैर्गन्धमाल्यैश्च भूषणैः ।
माल्यदामपरिक्षिप्तां द्वात्रिंशत्किष्कुसंमिताम् ॥ १.६४.२३ ॥
पिटके, गंध, माळा आणि अलंकारांनी सजविलेले ते, माळांच्या दोऱ्यांनी वेढलेले, बत्तीस किष्कु उंचीचे (केले जाते).
1.64.24
उद्धृत्य पिटके चापि द्वादशारत्निकोच्छ्रये ।
महारजनवासांसि परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम् ॥ १.६४.२४ ॥
बारा अरत्नि उंच पिटकात ते उचलून, महान रंगीत वस्त्रांनी गुंडाळून उत्तम ध्वज (फडकविला जातो).
1.64.25
वासोभिरन्नपानैश्च पूजितैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
पुण्याहं वाचयित्वाथ ध्वज उच्छ्रियते तदा ॥ १.६४.२५ ॥
वस्त्रे व अन्नपानांनी सन्मानित श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडून पुण्याहवाचन करवून तेव्हा ध्वज उभारला जातो.
1.64.26
शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च संनादः क्रियते तदा ।
भगवान्पूज्यते चात्र यष्टिरूपेण वासवः ॥ १.६४.२६ ॥
तेव्हा शंख, भेरी आणि मृदंग यांचा घोष केला जातो; येथे यष्टिरूपाने भगवान वासवाची पूजा केली जाते.
1.64.27
स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः ।
माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह ॥ १.६४.२७ ॥
महात्मा वसूच्या प्रेमाने स्वतःच स्वीकारले गेल्याने मणिभद्र इत्यादी यक्ष देवतांसह पूजले जातात.
1.64.28
नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृज्जनैः ।
अलङ्कृत्वा माल्यदामैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा ॥ १.६४.२८ ॥
याचकांना नाना प्रकारची दाने देऊन, सुहृदांनी माळा आणि विविध वस्त्रांनी स्वतःला अलंकृत केले.
1.64.29
दृतिभिः सजलैः सर्वैः क्रीडित्वा नृपशासनात् ।
सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रयाः कथाः ॥ १.६४.२९ ॥
राजाच्या आज्ञेने सर्वजण पाणी भरलेल्या चामड्याच्या पिशव्यांनी खेळले; राजाला सन्मानित करून विनोदी कथा सांगितल्या.
1.64.30
रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह ।
सूताश्च मागधाश्चैव रमन्ते नटनर्तकाः ॥ १.६४.३० ॥
नगरवासी सर्व जनपदवासीयांसह आनंद घेतात; सूत, मागध, नट आणि नर्तकही आनंदित होतात.
1.64.31
प्रीत्या तु नृपशार्दूल सर्वे चक्रुर्महोत्सवम् ।
सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ १.६४.३१ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, प्रीतीने सर्वांनी महोत्सव केला; अंतःपुर व अमात्यांसह, सर्व अलंकारांनी भूषित होऊन.
1.64.32
महारजनवासांसि वसित्वा चेदिराट् तदा ।
जातिहिङ्गुलकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा ॥ १.६४.३२ ॥
तेव्हा चेदिराज महारक्त वस्त्रे परिधान करून, जातिहिंगुलकाने लेपित होऊन, पत्न्यांसह आनंदित झाला.
1.64.33
एवं जानपदाः सर्वे चक्रुरिन्द्रमहं वसुः ।
यथा चेदिपतिः प्रीतश्चकारेन्द्रमहं वसुः ॥ १.६४.३३ ॥
अशा प्रकारे जनपदातील सर्वांनी इंद्रमहोत्सव केला; वसूने, प्रसन्न चेदिपतीने इंद्रमहोत्सव केला तसा.
1.64.34
एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वसुकृतां शुभाम् ।
हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ॥ १.६४.३४ ॥
वसूने केलेली ही शुभ पूजा पाहून महेंद्र, हरि अश्वांनी जुंपलेल्या, आकाशात जाणाऱ्या रथात.
1.64.35
आस्थाय सह शच्या च वृतो ह्यप्सरसां गणैः ।
वसुना राजमुख्येन समागम्याब्रवीद्वचः ॥ १.६४.३५ ॥
शचीसह रथात आरूढ होऊन, अप्सरांच्या गणांनी वेढलेले, राजश्रेष्ठ वसूजवळ येऊन ते बोलले.
1.64.36
ये पूजयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ।
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः ॥ १.६४.३६ ॥
चेदिपती राजाने केले तसे प्रसन्नतेने पूजा करतील, आणि चेदिपती राजाने करवले तसे प्रसन्नतेने करवतील.
1.64.37
तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति ।
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति ॥ १.६४.३७ ॥
त्यांना राष्ट्रांसह श्री आणि विजय प्राप्त होईल. तसेच जनपद समृद्ध आणि आनंदी होईल.
1.64.38
निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप ।
राक्षसाश्च पिशाचाश्च न लुम्पन्ते कथंचन ॥ १.६४.३८ ॥
हे राजा, पिके अनेक प्रकारे संकटरहित होतील. राक्षस आणि पिशाच कोणत्याही प्रकारे त्यांना हानी करणार नाहीत.
1.64.39
एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप ।
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः।
एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १.६४.३९ ॥
हे नराधिपा, त्या महात्मा महेंद्राने प्रेमाने मघवानाने महाराज वसूचा सन्मान केला. असे करून महेंद्र आपल्या निवासस्थानी गेला.
1.64.40
उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः ।
भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते।
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च ॥ १.६४.४० ॥
जे लोक सदैव शक्राचा उत्सव करवतील, ते भूमी, रत्ने इत्यादी दानांनी, वरदान देणाऱ्या महायज्ञांनी आणि शक्रोत्सवाने पूज्य होतील.
1.64.41
संपूजितो मघवता वसुश्चेदीश्वरो नृपः ।
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम् ॥ १.६४.४१ ॥
मघवानाने उत्तम प्रकारे सन्मानित झालेला चेदींचा अधिपती राजा वसू चेदीत राहून धर्माने ही पृथ्वी पाळू लागला.
1.64.42
इन्द्रपीत्या चेदिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः ।
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ॥ १.६४.४२ ॥
इंद्राच्या प्रीतीसाठी चेदिपती वसूने इंद्रमहोत्सव केला. त्याला अमित तेजस्वी, महापराक्रमी असे पाच पुत्र झाले.
1.64.43
नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राडभ्यषेचयत् ।
महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथः ॥ १.६४.४३ ॥
नाना राज्यांत त्या सम्राटाने आपल्या पुत्रांचा राज्याभिषेक केला. मगधांचा महारथी, विख्यात बृहद्रथ.
1.64.44
प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यमाहुर्मणिवाहनम् ।
मत्सिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः ॥ १.६४.४४ ॥
प्रत्यग्रह, कुशाम्ब, ज्याला मणिवाहन म्हणतात, मत्सिल्ल, यदु आणि अपराजित राजन्य.
1.64.45
एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः ।
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च ॥ १.६४.४५ ॥
राजन्, हे त्या महातेजस्वी राजर्षीचे पुत्र आहेत. त्यांनी आपल्या नावांनी देश आणि नगरे वसवली.
1.64.46
वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शास्वताः ।
वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम् ॥ १.६४.४६ ॥
वसूच्या वंशातील पाच राजे, भिन्न वंशांचे व शाश्वत. इंद्राच्या प्रासादात, आकाशात, स्फटिकनिर्मित भवनात त्याच्याबरोबर ते राहत.
1.64.47
उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् ।
राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम् ॥ १.६४.४७ ॥
गंधर्व आणि अप्सरा त्या महात्मा राजाची सेवा करीत. अशा प्रकारे त्याचे नाव 'राजा उपरिचर' म्हणून प्रसिद्ध झाले.
1.64.48
पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तमतीं गिरिः ।
अरौत्सीच्चेतनायुक्तः कामात्कोलाहलः किल ॥ १.६४.४८ ॥
त्याच्या नगरासमोरून वाहणारी शुक्तिमती नदी, चेतनायुक्त पर्वत कोलाहलाने कामवशात अडवली.
1.64.49
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् ।
निश्चक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा ॥ १.६४.४९ ॥
वसूने पायाने त्या कोलाहल पर्वतावर प्रहार केला; तेव्हा त्या प्रहाराने झालेल्या छिद्रातून ती बाहेर पडली.
1.64.50
तस्यां नद्यां स जनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम् ।
तस्माद्विमोक्षणात्प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत् ॥ १.६४.५० ॥
त्या नदीत पर्वताने स्वतः एक जोडपे (जुळी अपत्ये) निर्माण केले; त्या मुक्तीने प्रसन्न होऊन नदीने राजाला निवेदन केले.
1.64.51
महिषी भविता कन्या पुमान्सेनापतिर्भवेत् ।
शुक्तिमत्या वचःश्रुत्वा दृष्ट्वा तौ राजसत्तमः ॥ १.६४.५१ ॥
"कन्या महिषी (पट्टराणी) होईल, पुरुष सेनापती होईल." शुक्तिमतीचे वचन ऐकून आणि ते दोघे पाहून तो श्रेष्ठ राजा (आनंदला).
1.64.52
यः पुमानभवत्तत्र तं स राजर्षिसत्तमः ।
वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः ॥ १.६४.५२ ॥
तेथे जो पुरुष (बालक) झाला, त्याला त्या श्रेष्ठ राजर्षीने, धन देणाऱ्या, शत्रूंचे दमन करणाऱ्या वसूने सेनापती केले.
1.64.53
चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः ।
वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत् ॥ १.६४.५३ ॥
राजाने त्या कन्या गिरिकेला पत्नी केले. वसूची पत्नी गिरिका हिने मग आपला कामकाळ (ऋतुकाळ) निवेदन केला.
1.64.54
ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ।
तदहः पितरश्चैनपूचुर्जहि मृगानिति ॥ १.६४.५४ ॥
ऋतुकाळ आल्यावर, स्नान करून पुंसवनासाठी शुचिर्भूत झालेल्या तिला त्या दिवशी पितरांनी सांगितले, "मृगांना मार."
1.64.55
तं राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वरः ।
स पितॄणां नियोगेन तामतिक्रम्य पार्थिवः ॥ १.६४.५५ ॥
पितरांच्या आज्ञेने राजा तिला ओलांडून गेला; तेव्हा बुद्धिमानांत श्रेष्ठ, त्या राजश्रेष्ठाला आनंदित…
1.64.56
चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् ।
अतीव रूपसंपन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥ १.६४.५६ ॥
कामासक्त होऊन त्या गिरिकेचेच स्मरण करत त्याने शिकार केली; ती अत्यंत रूपवती होती, जणू साक्षात दुसरी लक्ष्मी.
1.64.57
अशोकैश्चम्पकैश्चूतैरनेकैरतिमुक्तकैः ।
पुन्नागैः कर्णिकारैश्च बकुलैर्दिव्यपाटलैः ॥ १.६४.५७ ॥
अशोक, चंपक, आंबे, अनेक अतिमुक्तक, पुन्नाग, कर्णिकार, बकुल आणि दिव्य पाटल वृक्षांनी…
1.64.58
पनसैर्नारिकेलैश्च चन्दनैश्चार्जुनैस्तथा ।
एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम् ॥ १.६४.५८ ॥
फणस, नारळ, चंदन आणि अर्जुन वृक्षांनी, या रमणीय महावृक्षांनी, पवित्र आणि गोड फळांनी युक्त…
1.64.59
कोकिलाकुलसन्नादं मत्तभ्रमरनादितम् ।
वसन्तकाले तत्पश्यन्वनं चैत्ररथोपमम् ॥ १.६४.५९ ॥
वसंत ऋतूत कोकिळांच्या कूजनाने भरलेले, मत्त भ्रमरांच्या गुंजनाने निनादणारे, चैत्ररथासारखे ते वन पाहत…
1.64.60
मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद्गिरिकां तदा ।
अपश्यन्कामसंतप्तश्चरमाणो यदृच्छया ॥ १.६४.६० ॥
मन्मथाने व्यापलेल्या मनाने त्याला तेव्हा ती गिरिका दिसली नाही; कामतापाने पीडित होऊन, यदृच्छेने फिरताना तो पाहत नव्हता.
1.64.61
पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम् ।
अशोकस्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत ॥ १.६४.६१ ॥
फुलांनी झाकलेली फांद्यांची टोके, कोवळ्या पालवीने शोभिवंत, अशोकाच्या गुच्छांनी आच्छादलेले एक रमणीय स्थान त्याने पाहिले.
1.64.62
अधस्यात्तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः ।
मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धमनोहरम् ॥ १.६४.६२ ॥
त्याच्या सावलीत सुखाने बसलेल्या राजाने मधाच्या गंधाने आणि फुलांच्या सुगंधाने मनोहर असे ते ठिकाण पाहिले.
1.64.63
वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात् ।
भार्यां चिन्तयमानस्य मन्मथाग्निरवर्धत।
तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने ॥ १.६४.६३ ॥
वाऱ्याने प्रेरित होऊन तो धूम्रेच्या सुखात गुंतला; पत्नीचे चिंतन करताना त्याचा मन्मथाग्नी वाढला. दाट अरण्यात फिरताना त्याचे रेतस् स्खलित झाले.
1.64.64
स्कन्नमात्रं च तद्रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः ।
प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद्रेत इत्युत ॥ १.६४.६४ ॥
पडताच त्या रेतसाला राजाने झाडाच्या पानात झेलले; 'माझे रेतस् व्यर्थ पडू नये' असे मनात म्हणून.
1.64.65
अङ्गुलीयेन शुक्लस्य रक्षां च विदधे नृपः ।
अशोकस्तबकै रक्तैः पल्लवैश्चाप्यबन्धयत् ॥ १.६४.६५ ॥
राजाने त्या शुक्राचे अंगठीने संरक्षण केले, आणि लाल अशोकगुच्छ व कोवळ्या पालवीने ते बांधले.
1.64.66
इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति ।
ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः ॥ १.६४.६६ ॥
'माझे हे रेतस् व्यर्थ सांडलेले न व्हावे, आणि माझ्या पत्नीचा ऋतुकालही निष्फळ न व्हावा' असे त्या प्रभू राजाने मनात आणले.
1.64.67
संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनःपुनः ।
अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः ॥ १.६४.६७ ॥
असा विचार करून राजाने वारंवार विचार केला, आणि रेत व्यर्थ जाणार नाही हे जाणले; तो श्रेष्ठ राजा (आश्वस्त झाला).
1.64.68
शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्या प्रसमीक्ष्य वै ।
अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात्तिष्ठन्तमाशुगम् ॥ १.६४.६८ ॥
राणीचा ऋतुकाल नीट पाहून, मग ते रेत मंत्राने अभिमंत्रित करून, दूर उभ्या असलेल्या त्या वेगवान (ससाण्याला) (पाहिले).
1.64.69
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् ।
मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय ॥ १.६४.६९ ॥
सूक्ष्म धर्म आणि अर्थाचे तत्त्व जाणणारा तो राजा ससाण्याकडे जाऊन म्हणाला, "हे सौम्या, माझ्या प्रियासाठी हे रेत माझ्या घरी घेऊन जा."
1.64.70
गिरिकायाः प्रयच्छाशु तस्या ह्यार्तवमद्य वै ।
गृहीत्वा तत्तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् ॥ १.६४.७० ॥
"गिरिकेला लवकर दे, कारण आज तिच्या ऋतुसाठी हे आहे." ते घेऊन तेव्हा तो वेगवान ससाणा लगेच उडाला.
1.64.71
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगमः ।
तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथाऽपरः ॥ १.६४.७१ ॥
परम वेग धरून तो पक्षी धावत सुटला. तेव्हा त्याने येणाऱ्या त्या ससाण्याला पाहिले; दुसऱ्या ससाण्यानेही तसेच (पाहिले).
1.64.72
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया ।
तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ संप्रचक्रतुः ॥ १.६४.७२ ॥
मांसाच्या शंकेने त्याला पाहताच दुसरा लगेच त्याच्यावर झेपावला. मग आकाशात त्या दोघांनी चोचीने युद्ध सुरू केले.
1.64.73
युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ।
तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ॥ १.६४.७३ ॥
लढत असलेल्या त्या दोघांचे वीर्य यमुनेच्या पाण्यात पडले. तेथे ब्रह्मशापामुळे अद्रिका नावाची प्रसिद्ध श्रेष्ठ अप्सरा होती.
1.64.74
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी ।
श्येनपादपरिभ्रष्टं तद्वीर्यमथ वासवम् ॥ १.६४.७४ ॥
माशाचे रूप घेऊन ती यमुनेत विहरणारी झाली. ससाण्याच्या नखातून पडलेले वसूचे ते वीर्य.
1.64.75
जग्राह तरसोपेत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी ।
कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविनः ॥ १.६४.७५ ॥
माशाच्या रूपातील अद्रिकेने वेगाने जवळ येऊन ते ग्रहण केले. एकदा मच्छिमारांनी त्या मादी माशाला पकडले.
1.64.76
मासे च दशमे प्राप्ते तदा भरतसत्तम ।
उज्जह्रुरुदरात्तस्याः स्त्रीं पुमांसं च मानुषौ ॥ १.६४.७६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, दहावा महिना आल्यावर त्यांनी तिच्या उदरातून एक स्त्री आणि एक पुरुष, दोन मानव बाहेर काढले.
1.64.77
आश्चर्यभूतं तद्गत्वा राज्ञेऽथ प्रत्यवेदयन् ।
काये मत्स्या इमौ राजन्संभूतौ मानुषाविति ॥ १.६४.७७ ॥
ते आश्चर्य राजाकडे जाऊन त्यांनी सांगितले. हे राजा, माशाच्या शरीरातून हे दोन मानव जन्मले आहेत.
1.64.78
तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा ।
स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसङ्गरः ॥ १.६४.७८ ॥
त्या दोघांपैकी पुरुषाला तेव्हा राजा उपरिचराने स्वीकारले. तो धार्मिक, सत्यप्रतिज्ञ राजा मत्स्य नावाने प्रसिद्ध झाला.
1.64.79
साऽप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत ।
या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा ॥ १.६४.७९ ॥
शापमुक्त झालेली ती अप्सरा क्षणार्धात पुन्हा आपल्या रूपात आली; पूर्वी भगवंतांनी तिर्यग्योनीत गेलेली शुभा म्हणून जिचा उल्लेख केला होता, तीच ती होती.
1.64.80
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ।
ततः साजनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिभिः ॥ १.६४.८० ॥
दोन मानवी अपत्ये जन्माला घालून तू शापमुक्त होशील. नंतर तिने त्यांना जन्म दिला आणि मच्छिमारांनी तिला ठार मारले.
1.64.81
संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च ।
सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सराः ॥ १.६४.८१ ॥
मत्स्यरूप त्यागून दिव्य रूप प्राप्त करून ती श्रेष्ठ अप्सरा सिद्ध, ऋषी व चारणांच्या मार्गाने निघून गेली.
1.64.82
सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी ।
राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति ॥ १.६४.८२ ॥
ती ती कन्या, तिची कन्या — माशातून जन्मलेली, माशाच्या गंधाची. राजाने तिला 'ही कन्या तुझी होवो' असे म्हणून कोळ्याला दिले.
1.64.83
रूपसत्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः ।
सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात् ॥ १.६४.८३ ॥
रूप व सत्त्वाने युक्त, सर्व गुणांनी संपन्न अशी ती मच्छिमाराच्या आश्रयाने सत्यवती नावाने ओळखली गेली.
1.64.84
आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कंचित्कालं शुचिस्मिता ।
शुश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम् ॥ १.६४.८४ ॥
काही काळ ती माशाच्या गंधाचीच होती; शुचिस्मिता. वडिलांच्या सेवेसाठी ती पाण्यात होडी चालवत असे.
1.64.85
तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद्वै पराशरः ।
अतीव रूपसंपन्नां सिद्धानामपि काङ्क्षिताम् ॥ १.६४.८५ ॥
तीर्थयात्रा करत फिरणाऱ्या पराशरांनी अत्यंत रूपवान, सिद्धांनाही इच्छित वाटेल अशा एका स्त्रीला पाहिले.
1.64.86
दृष्ट्वैव स च तां धीमांश्चकमे चारुहासिनीम् ।
दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरूं मुनिपुङ्गवः ॥ १.६४.८६ ॥
त्या बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठांनी त्या सुंदर हसणाऱ्या स्त्रीला पाहताच तिची इच्छा केली — त्या दिव्य वासवी कन्येची, केळीच्या खोडासारख्या मांड्या असलेलीची.
1.64.87
संभवं चिन्तयित्वा तां ज्ञात्वा प्रोवाच शक्तिजः ।
क्व कर्णधारो नौर्येन नीयते ब्रूहि भामिनि ॥ १.६४.८७ ॥
तिचा विचार करून आणि ती कोण आहे हे जाणून शक्तीचा पुत्र म्हणाला — "हे भामिनी, ही नाव ज्याच्या हाती चालवली जाते तो नावाडी कुठे आहे? सांग."
1.64.88
अनपत्यस्य दाशस्य सुता तत्प्रियकाम्यया ।
सहस्रजनसंपन्ना नौर्मया वाह्यते द्विज ॥ १.६४.८८ ॥
"हे द्विजा, निपुत्रिक दाशाची कन्या मी; त्याच्या प्रियाची इच्छा करून, हजार माणसे वाहून नेण्यास समर्थ ही नाव मी चालवते."
1.64.89
शोभनं वासवि शुभे किं चिरायसि वाह्यताम् ।
कलशं भविता भद्रे सहस्रार्धेन संमितम् ॥ १.६४.८९ ॥
"हे वासवी, शुभे, हे छानच आहे; उशीर का करतेस? नाव चालू दे. हे भद्रे, हे हजाराच्या अर्ध्या मापाचे कलश होईल."
1.64.90
अहं शेषो भिविष्यामि नीयतामचिरेण वै ।
मत्स्यगन्धा तथेत्युक्त्वा नावं वाहयतां जले ॥ १.६४.९० ॥
"मी शेष होईन; लवकर हे नेले जाऊ दे." "तसेच होवो" असे म्हणून मत्स्यगंधेने पाण्यात नाव हाकली.
1.64.91
वीक्षमाणं मुनिं दृष्ट्वा प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
मत्स्यगन्धेति मामाहुर्दाशराजसुतां जनाः ॥ १.६४.९१ ॥
मुनींकडे पाहत असताना ती तेव्हा हे वचन बोलली. लोक मला मत्स्यगंधा म्हणतात, दाशराजाची कन्या.
1.64.92
जन्म शोकाभितप्तायाः कथं ज्ञास्यसि कथ्यताम् ।
दिव्यज्ञानेन दृष्टं हि दृष्टमात्रेण ते वपुः ॥ १.६४.९२ ॥
शोकाने पीडित माझा जन्म तू कसा जाणशील? सांग. दिव्य ज्ञानाने, केवळ तुझे शरीर पाहूनच तू जाणले आहेस.
1.64.93
प्रणयग्रहणार्थाय वक्ष्येव वासवि तच्छृणु ।
बर्हिषद इति ख्याताः पितरः सोमपास्तुते ॥ १.६४.९३ ॥
तुझे प्रेम मिळवण्यासाठीच सांगतो, हे वासवी, ते ऐक. बर्हिषद नावाने प्रसिद्ध, सोम पिणारे पितर ते.
1.64.94
तेषां त्वं मानसी कन्या अच्छोदा नाम विश्रुता ।
अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थितम् ॥ १.६४.९४ ॥
त्यांची तू मानसी कन्या आहेस, अच्छोदा नावाने प्रसिद्ध. ते दिव्य सरोवर अच्छोद नावाचे आहे, कारण त्यातून ते उत्पन्न झाले.
1.64.95
त्वया न दृष्टपूर्वास्तु पितरस्ते कदाचन ।
संभूता मनसा तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती ॥ १.६४.९५ ॥
तू त्या पितरांना कधी पाहिले नाहीस. मनाने त्यांच्यापासून जन्मलीस तरी आपल्या स्वतःच्या पितरांना तू ओळखत नव्हतीस.
1.64.96
सा त्वन्यं पितरं वव्रे स्वानतिक्रम्य तान्पितॄन् ।
नाम्ना वसुरिति ख्यातं मनुपुत्रं दिवि स्थितम् ॥ १.६४.९६ ॥
पण ती आपल्या त्या पितरांना सोडून दुसऱ्याच पित्याची निवड करती झाली. वसु नावाने प्रसिद्ध, स्वर्गात राहणारा मनुपुत्र.
1.64.97
अद्रिकाऽप्सरसा युक्तं विमाने दिवि विष्ठितम् ।
सा तेन व्यभिचारेण मनसा कामचारिणी ॥ १.६४.९७ ॥
स्वर्गात विमानात बसलेल्या त्याच्यासोबत अद्रिका नावाची अप्सरा होती. त्या व्यभिचारामुळे ती मनाच्या इच्छेनुसार संचार करणारी झाली.
1.64.98
पितरं प्रार्थयित्वाऽन्यं योगाद्भष्टा पपात सा ।
अपश्यत्पतमाना सा विमानत्रयमन्तिकात् ॥ १.६४.९८ ॥
दुसऱ्या पतीची इच्छा करून योगातून भ्रष्ट होऊन ती पडली. पडताना तिने जवळ तीन विमाने पाहिली.
1.64.99
त्रसरेणुप्रमाणांस्तांस्तत्रापश्यत्स्वकान्पितॄन् ।
सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानङ्गैरङ्गेष्विवाहितान् ॥ १.६४.९९ ॥
तेथे तिने आपले पितर धूलिकणाएवढे अत्यंत सूक्ष्म आणि अस्पष्ट पाहिले; त्यांचे अवयव जणू एकमेकांत मिसळलेले होते.
1.64.100
तातेति तानुवाचार्ता पतन्ती सा ह्यधोमुखी ।
तैरुक्ता सा तु माभैषीस्तेन सा संस्थिता दिवि ॥ १.६४.१०० ॥
'तात' म्हणत दुःखी होऊन खाली मुख करून पडत असताना ती त्यांना म्हणाली. ते म्हणाले, 'भिऊ नकोस.' त्यामुळे ती स्वर्गात स्थिर राहिली.
1.64.101
ततः प्रसादयामास स्वान्पितॄन्दीनया गिरा ।
तामूचुः पितरः कन्यां भ्रैष्टश्वर्यां व्यतिक्रमात् ॥ १.६४.१०१ ॥
मग तिने दीन वाणीने आपल्या पितरांना प्रसन्न केले. ऐश्वर्य गमावलेल्या, मर्यादा ओलांडलेल्या त्या कन्येला पितर म्हणाले.
1.64.102
भ्रष्टैश्वर्या स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ।
यैरारभन्ते कर्माणि शरीरैरिह देवताः ॥ १.६४.१०२ ॥
'हे शुचिस्मिते, स्वतःच्या दोषाने ऐश्वर्य गमावून तू पडत आहेस. ज्या शरीरांनी देव येथे कर्मे आरंभ करतात, त्याच शरीरांनी तू पडत आहेस.'
1.64.103
तैरेव तत्कर्मफलं प्राप्नुवन्ति स्म देवताः ।
मनुष्यास्त्वन्यदेहेन शुभाशुभमिति स्थितिः ॥ १.६४.१०३ ॥
देव त्याच देहांनी आपल्या कर्मांचे फळ मिळवतात; मनुष्य मात्र दुसऱ्या देहाने शुभ-अशुभ फळ मिळवतात. हीच स्थिती आहे.
1.64.104
सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे ।
तस्मात्त्वं पतसे पुत्रि प्रेत्यत्वं प्राप्स्यसे फलम् ॥ १.६४.१०४ ॥
देवत्वात कर्मांची फळे लगेच फळतात; मनुष्यजन्मात मरणानंतर फळतात. म्हणून हे कन्ये, तू पडत आहेस; मरणानंतर तुला तुझे फळ मिळेल.
1.64.105
पितृहीना तु कन्या त्वं वसोर्हि त्वं सुता मता ।
मत्स्ययोनौ समुत्पन्ना सुताराज्ञो भविष्यसि ॥ १.६४.१०५ ॥
तू पितृहीन कन्या आहेस; तरीही तू वसूची कन्या मानली गेली आहेस. मत्स्ययोनीत जन्म घेऊन तू राजाची कन्या होशील.
1.64.106
अद्रिका मत्स्यरूपाऽभूद्गङ्गायमनुसङ्गमे ।
पराशरस्य दायादं त्वं पुत्रं जनयिष्यसि ॥ १.६४.१०६ ॥
अद्रिका मत्स्यरूप धारण करून गंगा-यमुनेच्या संगमावर होती. तू पराशराचा वारस पुत्र प्रसवशील.
1.64.107
यो वेदमेकं ब्रह्मर्षिश्चतुर्धा विबजिष्यति ।
महाभिषक्सुतस्यैव शन्तनोः कीर्तिवर्धनम् ॥ १.६४.१०७ ॥
जो ब्रह्मर्षी एका वेदाचे चार भाग करील, तोच महाभिषकाचा पुत्र शंतनूची कीर्ती वाढवील.
1.64.108
ज्येष्ठं चित्राङ्गदं वीरं चित्रवीरं च विश्रुतम् ।
एतान्सूत्वा सुपुत्रांस्त्वं पुनरेव गमिष्यसि ॥ १.६४.१०८ ॥
ज्येष्ठ वीर चित्रांगद आणि प्रसिद्ध चित्रवीर्य या सुपुत्रांना जन्म देऊन तू पुन्हा परत जाशील.
1.64.109
व्यतिक्रमात्पितॄणां च प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम् ।
अस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या ह्यद्रिकायां भविष्यसि ॥ १.६४.१०९ ॥
पितरांच्या उल्लंघनामुळे तुला निंद्य जन्म प्राप्त होईल. याच राजाची कन्या म्हणून, अद्रिकेच्या उदरी तू जन्म घेशील.
1.64.110
अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा ।
एवमुक्ता पुरा तैस्त्वं जाता सत्यवती शुभा ॥ १.६४.११० ॥
अठ्ठाविसाव्या द्वापरात तू मत्स्ययोनीत जन्माला येशील. पूर्वी त्यांनी असे सांगितल्याप्रमाणे शुभ सत्यवती जन्मली.
1.64.111
अद्रिकेत्यभिविख्याता ब्रह्मशापाद्वराप्सरा ।
मीनभावमनुप्राप्ता त्वं जनित्वा गता दिवम् ॥ १.६४.१११ ॥
अद्रिका नावाने प्रसिद्ध असलेली ती श्रेष्ठ अप्सरा ब्रह्मशापाने मत्स्यभावाला प्राप्त झाली. जन्म देऊन तू स्वर्गाला गेलीस.
1.64.112
तस्यां जातासि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैवहि ।
तस्माद्वासवि भद्रं ते याचे वंशकरं सुतम् ॥ १.६४.११२ ॥
तिच्यापासूनच, राजाच्या वीर्यामुळे तू कन्या म्हणून जन्मली आहेस. म्हणून, हे वासवी, तुझे कल्याण असो; वंश चालवणारा पुत्र मी मागतो.
1.64.113
संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत ॥ १.६४.११३ ॥
हे कल्याणी, माझ्याशी संगम कर — असे त्याने तिला सांगितले.
1.64.114
विस्मयाविष्टसर्वाङ्गी जातिस्मरणतां गता ।
साब्रवीत्पश्य भगवन्परपारे स्थितानृषीन् ॥ १.६४.११४ ॥
विस्मयाने सर्व अंग व्यापलेली, जातिस्मरण झालेली ती म्हणाली — "हे भगवन्, पलीकडे उभ्या असलेल्या ऋषींना पहा."
1.64.115
आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं नु स्यात्समागमः ।
एवं तयोक्तो भगवान्नीहारमसृजत्प्रभुः ॥ १.६४.११५ ॥
आमची दोघांची भेट या ऋषींनी पाहिल्यास कशी होईल? असे तिने सांगितल्यावर भगवान प्रभूने धुके निर्माण केले.
1.64.116
येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् ।
दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा ॥ १.६४.११६ ॥
ज्यामुळे तो सर्व प्रदेश जणू अंधारमय झाला. तेव्हा त्या परम ऋषींनी निर्माण झालेले ते धुके पाहिले.
1.64.117
विस्मिता साभवत्कन्या व्रीडिता च तपस्विनी ।
विद्धि मां भगवन्कन्यां सदा पितृवशानुगाम् ॥ १.६४.११७ ॥
ती कन्या चकित झाली आणि लज्जितही झाली. ती तपस्विनी म्हणाली, "हे भगवन्, मला नेहमी पित्याच्या आज्ञेत राहणारी कन्या समजा."
1.64.118
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममाऽनघ ।
कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम ॥ १.६४.११८ ॥
तुमच्या संयोगाने माझे कन्यात्व दूषित होईल, हे निष्पाप. कन्यात्व दूषित झाल्यावर मी कशी टिकू शकेन, हे द्विजोत्तमा?
1.64.119
गृह गन्तुमुषे चाहं धीमन्न स्थातुमुत्सहे ।
एतत्संचिन्त्य भगवन्विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १.६४.११९ ॥
मला घरी जायचे आहे, हे धीमान्, इथे राहण्याचे धैर्य माझ्यात नाही. हे विचारात घेऊन, हे भगवन्, पुढे जे योग्य ते करा.
1.64.120
एवमुक्तवतीं तीं तु प्रीतिमानुषिसत्तमः ।
उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यति ॥ १.६४.१२० ॥
ती असे बोलल्यावर प्रसन्न झालेले ऋषिश्रेष्ठ तिला म्हणाले, "माझे प्रिय कार्य करूनही तू कन्याच राहशील."
1.64.121
वृणीष्व च वरं भीरुं यं त्वमिच्छसि भामिनि ।
वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते ॥ १.६४.१२१ ॥
हे भामिनी, भीरू, तुला हवा तो वर निवड. हे शुचिस्मिते, माझी कृपा यापूर्वी कधी व्यर्थ गेलेली नाही.
1.64.122
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् ।
सचास्यै भगवान्प्रादान्मनः काङ्क्षितं प्रभुः ॥ १.६४.१२२ ॥
असे सांगितल्यावर तिने शरीराचा उत्तम सुगंध हा वर निवडला. त्या भगवान प्रभूने तिला तिच्या मनाजोगे दिले.
1.64.123
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता ।
जगाम सह संसर्गमृषिणाऽद्भुतकर्मणा ॥ १.६४.१२३ ॥
मग वर मिळाल्याने आनंदित होऊन, स्त्रीगुणांनी अलंकृत झालेली ती, अद्भुत कर्मे करणाऱ्या ऋषींसह संयोगाला गेली.
1.64.124
तस्यास्तु योजनाद्गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि ॥ १.६४.१२४ ॥
तिचा सुगंध एक योजनावरून सुद्धा पृथ्वीवरील माणसे हुंगत असत.
1.64.125
तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् ।
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ॥ १.६४.१२५ ॥
मग तिचे आणखी एक नाव 'योजनगंधा' असे स्मरले गेले. अशा प्रकारे सत्यवती अत्युत्तम वर मिळवून आनंदित झाली.
1.64.126
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा ।
जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥ १.६४.१२६ ॥
पराशरांशी संयोग झाल्यावर तिने तत्काळ गर्भ धारण करून प्रसव केला. यमुनेच्या बेटावर पराशरांचा तो पराक्रमी पुत्र जन्मला.
1.64.127
स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे ।
स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत् ॥ १.६४.१२७ ॥
त्यांनी मातेची अनुज्ञा घेऊन तपातच मन लावले; गरजेच्या वेळी स्मरण केल्यास मी दर्शन देईन, असेही सांगितले.
1.64.128
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् ।
न्यस्तोद्वीपे यद्बालस्तस्माद्द्वैपायनःस्मृतः ॥ १.६४.१२८ ॥
अशा प्रकारे पराशरांपासून सत्यवतीला द्वैपायनांचा जन्म झाला; बेटावर सोडलेले बालक असल्यामुळे त्यांना द्वैपायन म्हणून स्मरले जाते.
1.64.129
पादापसारिणं धर्मं स तु विद्वान्युगे युगे ।
आयुः शक्तिं च मर्त्यानां युगावस्थामवेक्ष्यच ॥ १.६४.१२९ ॥
प्रत्येक युगात धर्माचा एक एक पाद कमी होतो हे ते जाणत होते; मनुष्यांचे आयुष्य, शक्ती आणि युगाची स्थिती पाहूनही त्यांनी विचार केला.
1.64.130
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया ।
विव्यास वेदान्यस्मत्स तस्माद्व्यास इति स्मृतः ॥ १.६४.१३० ॥
ब्रह्मा आणि ब्राह्मणांवर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने त्यांनी वेदांची विभागणी केली; म्हणून त्यांना व्यास म्हणून स्मरले जाते.
1.64.131
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम् ॥ १.६४.१३१ ॥
महाभारताला पाचवा वेद मानून त्यांनी वेदांचे अध्यापन केले — सुमंतु, जैमिनी, पैल आणि स्वतःचा पुत्र शुक यांना.
1.64.132
प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशंपायनमेव च ।
संहितास्तैः पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिताः ॥ १.६४.१३२ ॥
समर्थ, श्रेष्ठ आणि वरदाता असलेल्या त्यांनी वैशंपायनांनाही शिकवले; त्यांच्याद्वारे भारताच्या संहिता वेगवेगळ्या रूपात प्रकाशित झाल्या.
1.64.133
तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायाममितद्युतिः ।
वसुवीर्यात्समभवन्महावीर्यो महायशाः ॥ १.६४.१३३ ॥
त्याचप्रमाणे शंतनूचा पुत्र भीष्म, अमित तेजस्वी, वसूच्या वीर्यापासून गंगेच्या ठायी जन्मला; तो महापराक्रमी आणि महायशस्वी होता.
1.64.134
वैदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशाः ।
शूले प्रोतः पुराणर्षिरचोरश्चोरशङ्कया ॥ १.६४.१३४ ॥
वेदार्थ जाणणारा, भगवान, ऋषी, ब्राह्मण, महायशस्वी, प्राचीन ऋषी (माण्डव्य) चोर नसूनही चोरीच्या संशयाने शुळावर चढवले गेले.
1.64.135
अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः ।
स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान् ॥ १.६४.१३५ ॥
अणीमाण्डव्य या नावाने असा प्रसिद्ध असलेला तो महायशस्वी, पूर्वी धर्माला बोलावून असे म्हणाला.
1.64.136
इषीकया मया बाल्याद्विद्धा ह्येका शकुन्तिका ।
तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत्पापमहं स्मरे ॥ १.६४.१३६ ॥
लहानपणी मी एका काडीने एका लहानशा पक्ष्याला टोचले; तो दोष मला आठवतो, हे धर्मा. त्यावाचून दुसरे कोणतेही पाप मला आठवत नाही.
1.64.137
तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत्तपः ।
गरीयान्ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद्यतः ॥ १.६४.१३७ ॥
मग माझी अमित हजार वर्षांची तपश्चर्या येथे का जिंकली नाही? कारण ब्राह्मणहत्या ही सर्व प्राण्यांच्या हत्येपेक्षाही गुरुतर आहे.
1.64.138
तस्मात्त्वं किल्बिषादस्माच्छूद्रयोनौ जनिष्यसि ।
तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ॥ १.६४.१३८ ॥
म्हणून या दोषामुळे तू शूद्रयोनीत जन्म घेशील. त्या शापामुळे धर्मही शूद्रयोनीत जन्मला.
1.64.139
विद्वान्विदुररूपेण धार्मिकः किल्बिषात्ततः ।
संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् ॥ १.६४.१३९ ॥
विदुराच्या रूपाने विद्वान आणि धार्मिक; त्या दोषामुळे नंतर मुनिसदृश संजय गवल्गणापासून सूत म्हणून जन्मला.
1.64.140
सूर्याच्च कुन्तिकन्यायां जज्ञे कर्णो महाबलः ।
सहजं कवचं बिभ्रत्कुण्डलोद्योतिताननः ॥ १.६४.१४० ॥
सूर्यापासून कुन्ती कन्येच्या ठायी महाबलवान कर्ण जन्मला; सहज कवच धारण करणारा, कुंडलांनी उजळलेल्या मुखाचा.
1.64.141
अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
वसुदेवात्तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥ १.६४.१४१ ॥
लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी, लोकांनी नमस्कारलेला विष्णू, महायशस्वी, वसुदेवापासून देवकीच्या ठायी प्रकट झाला.
1.64.142
अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः ।
अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ॥ १.६४.१४२ ॥
आदि-अंतरहित तो देव जगताचा कर्ता आणि प्रभू आहे; तो अव्यक्त, अक्षर ब्रह्म, प्रधान, त्रिगुणात्मक आहे.
1.64.143
आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् ।
पुरुषं विश्वकर्माणं सत्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥ १.६४.१४३ ॥
तो अव्यय आत्मा, प्रकृती, उत्पत्तीचे मूळ, प्रभू आहे; तो पुरुष, विश्वकर्मा, सत्त्वयोगी, ध्रुव अक्षर आहे.
1.64.144
अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् ।
धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥ १.६४.१४४ ॥
अनंत, अचल, देव, हंस, नारायण, प्रभू, धाता, अज, अव्यक्त—ज्याला परम, अव्यय म्हणतात.
1.64.145
कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् ।
पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ॥ १.६४.१४५ ॥
तो कैवल्य, निर्गुण, विश्व, अनादि, अज आणि अव्यय आहे. तो पुरुष, विभु, कर्ता आणि सर्वभूतांचा पितामह आहे.
1.64.146
धर्मसंस्थापनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु ।
अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ ॥ १.६४.१४६ ॥
धर्मस्थापनेसाठी ते अंधक-वृष्णि कुळात जन्मले. शस्त्रविद्या जाणणारे, महापराक्रमी आणि सर्व शास्त्रांत निपुण असे ते दोघे.
1.64.147
सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ ।
सत्यकाद्धृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ ॥ १.६४.१४७ ॥
सात्यकी आणि कृतवर्मा, नारायणाचे अनुयायी, सत्यकापासून आणि हृदिकापासून जन्मले. ते दोघे शस्त्रविद्येत निपुण होते.
1.64.148
भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत ।
सहर्षेरुग्रतपसस्तस्माद्द्रोणो व्यजायत ॥ १.६४.१४८ ॥
भरद्वाजाचे शुक्र एका द्रोणीत पडून वाढले. उग्र तपस्वी त्या ऋषींपासून द्रोण जन्मले.
1.64.149
गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः ।
अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपश्चैव महाबलः ॥ १.६४.१४९ ॥
गौतमापासून एक जोडी जन्मली; शरस्तंबापासून शरद्वान. अश्वत्थाम्याची माता आणि महाबली कृप जन्मले.
1.64.150
अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः ।
तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः ॥ १.६४.१५० ॥
नंतर द्रोणापासूनच महाबली अश्वत्थामा जन्मला. तसेच अग्नीसारखा तेजस्वी धृष्टद्युम्नही प्रत्यक्ष जन्मला.
1.64.151
वैताने कर्मणि तते पावकात्समजायत ।
वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान् ॥ १.६४.१५१ ॥
विस्तारलेल्या वैतान यज्ञकर्मात अग्नीपासून द्रोणाच्या विनाशासाठी धनुष्य धारण करणारा पराक्रमी वीर जन्मला.
1.64.152
तथैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा ।
विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥ १.६४.१५२ ॥
त्याप्रमाणेच वेदीतून कृष्णाही जन्मली; ती तेजस्विनी आणि शुभ होती, देहाने झळकणारी आणि उत्तम रूप धारण करणारी.
1.64.153
प्रह्रादशिष्यो नग्नजित्सुबलश्चाभवत्ततः ।
तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥ १.६४.१५३ ॥
नंतर प्रह्लादाचे शिष्य नग्नजित आणि सुबल झाले; देवांना कोपवल्यामुळे त्यांची संतती धर्माचा नाश करणारी जन्मली.
1.64.154
गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा ।
दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ ॥ १.६४.१५४ ॥
गांधारराजाचा पुत्र शकुनी झाला, तो सुबलाचा वंशज होता; दुर्योधनाची माता आणि शकुनी हे दोघेही अर्थशास्त्रात निपुण जन्मले.
1.64.155
कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥ १.६४.१५५ ॥
कृष्णद्वैपायनापासून जनेश्वर धृतराष्ट्र जन्मला; विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात महाबल पांडूही जन्मला.
1.64.156
धर्मार्थकुशलो धीमान्मेधावी धूतकल्मषः ।
विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि ॥ १.६४.१५६ ॥
धर्म आणि अर्थात निपुण, बुद्धिमान, मेधावी, निष्कलंक विदुर शूद्र-योनीतून, पण द्वैपायनापासूनही जन्मला.
1.64.157
पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमाः पृथक् ।
द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः ॥ १.६४.१५७ ॥
पांडूला देवतांसमान पाच पुत्र झाले. दोन पत्नींपासून जन्मलेल्या त्यांच्यामध्ये गुणांनी ज्येष्ठ युधिष्ठिर होते.
1.64.158
धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः ।
इन्द्राद्धनंजयः श्रीमान्सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.६४.१५८ ॥
धर्मापासून युधिष्ठिर, वायूपासून वृकोदर (भीम) आणि इंद्रापासून सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ तेजस्वी धनंजय (अर्जुन) जन्मले.
1.64.159
जज्ञाते रूपसंपन्नावश्विभ्यां च यमावपि ।
नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतौ ॥ १.६४.१५९ ॥
अश्विनीकुमारांपासून रूपसंपन्न जुळे नकुल आणि सहदेव जन्मले; ते दोघे गुरुजनांच्या सेवेत रत होते.
1.64.160
तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः ।
दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥ १.६४.१६० ॥
तसेच बुद्धिमान धृतराष्ट्राला दुर्योधन प्रमुख शंभर पुत्र झाले, तसेच युयुत्सु आणि करणही.
1.64.161
ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत ।
दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ॥ १.६४.१६१ ॥
नंतर दुःशासन, दुःसह, हे भारता, दुर्मर्षण, विकर्ण, चित्रसेन आणि विविंशति.
1.64.162
जयः सत्यव्रतश्चैव पुरुमित्रश्च भारत ।
वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्च एकादश महारथाः ॥ १.६४.१६२ ॥
जय, सत्यव्रत, पुरुमित्र, हे भारता, आणि वैश्यपुत्र युयुत्सु — हे अकरा महारथी होते.
1.64.163
अभिमन्युः सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत ।
स्वस्रीयो वासुदेवस्य पौत्रः पाण्डोर्महात्मनः ॥ १.६४.१६३ ॥
सुभद्रेच्या ठायी अर्जुनापासून अभिमन्यूचा जन्म झाला. तो वासुदेवाचा भाचा आणि महात्मा पाण्डूचा पणतू होता.
1.64.164
पाण्डवेभ्यो हि पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे ।
कुमारा रूपसंपन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥ १.६४.१६४ ॥
पांडवांपासून पांचाल कन्या द्रौपदीच्या ठायी पाच पुत्र जन्मले. ते रूपसंपन्न कुमार होते आणि सर्व शास्त्रांत निपुण होते.
1.64.165
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ १.६४.१६५ ॥
युधिष्ठिरापासून प्रतिविन्ध्य, वृकोदरापासून सुतसोम, अर्जुनापासून श्रुतकीर्ती आणि नकुलापासून शतानीक जन्मले.
1.64.166
तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेनः प्रतापवान् ।
हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः ॥ १.६४.१६६ ॥
तसेच सहदेवापासून प्रतापी श्रुतसेन झाला. आणि वनात भीमापासून हिडिंबेच्या ठायी घटोत्कच जन्मला.
1.64.167
शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वभागता ।
यां यक्षः पुरुषं चक्रे स्थूमः प्रियचिकीर्षया ॥ १.६४.१६७ ॥
द्रुपदापासून शिखंडी जन्मला. ती कन्या होती, पण पुत्रत्व प्राप्त झालेली होती; प्रिय करण्याच्या इच्छेने यक्ष स्थूमाने तिला पुरुष केले.
1.64.168
कुरूणां विग्रहे तस्मिन्समागच्छन्बहून्यथ ।
राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे ॥ १.६४.१६८ ॥
कौरवांच्या त्या कलहात अनेक राजे, शेकडो हजारो राजे, युद्धात लढण्यासाठी एकत्र आले.
1.64.169
तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः ।
न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि।
एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम् ॥ १.६४.१६९ ॥
त्या अपरिमित लोकांची सर्व नावे हजारो वर्षांतही सांगणे शक्य नाही. परंतु ही प्रमुख नावे सांगितली आहेत, ज्यांच्याद्वारे हे आख्यान विस्तारले आहे.