Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.67

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.67.1

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा विदिताः षण्महर्षयः ।
एकादश सुताः स्थाणोः ख्याताः परमतेजसः ॥ १.६७.१ ॥

ब्रह्मा के मानसपुत्र छह महर्षि प्रसिद्ध हैं, और स्थाणु (शिव) के ग्यारह पुत्र, जो परम तेजस्वी और विख्यात हैं।

1.67.2

मृगव्याधश्च सर्पश्च निर्ऋतिश्च महायशाः ।
अजैकपादहिर्बिध्न्यः पिनाकी च परन्तपः ॥ १.६७.२ ॥

मृगव्याध और सर्प, निर्ऋति भी महायशस्वी हैं; अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकी भी, जो शत्रुओं को तपाने वाले हैं।

1.67.3

दहनोऽथेश्वरश्चैव कपाली च महाद्युतिः ।
स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकादश स्मृताः ॥ १.६७.३ ॥

दहन, फिर ईश्वर, और महातेजस्वी कपाली, स्थाणु, भग तथा भगवान — ये ग्यारह रुद्र स्मरण किए गए हैं।

1.67.4

मरीचिरङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
षडेते ब्रह्मणः पुत्रा वीर्यवन्तो महर्षयः ॥ १.६७.४ ॥

मरीचि, अङ्गिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह और क्रतु — ये छह ब्रह्मा के पुत्र, वीर्यवान महर्षि हैं।

1.67.5

त्रयस्त्वङ्गिरसः पुत्रा लोके सर्वत्र विश्रुताः ।
बृहस्पतिरुतथ्यश्च संवर्तश्च धृतव्रताः ॥ १.६७.५ ॥

अङ्गिरा के तीन पुत्र संसार में सर्वत्र विख्यात हैं — बृहस्पति, उतथ्य और संवर्त, जो दृढ़ व्रत वाले हैं।

1.67.6

अत्रेस्तु बहवः पुत्राः श्रूयन्ते मनुजाधिप ।
सर्वे वेदविदः सिद्धाः शान्तात्मानो महर्षयः ॥ १.६७.६ ॥

हे मनुजाधिप, अत्रि के बहुत से पुत्र सुने जाते हैं — वे सब वेदज्ञ, सिद्ध और शान्तचित्त महर्षि हैं।

1.67.7

राक्षसाश्च पुलस्त्यस्य वानराः किन्नरास्तथा ।
यक्षाश्च मनुजव्याघ्र पुत्रास्तस्य च धीमतः ॥ १.६७.७ ॥

पुलस्त्य के पुत्र राक्षस, वानर और किन्नर तथा यक्ष भी थे, हे मनुष्यों में श्रेष्ठ, उस बुद्धिमान के पुत्र।

1.67.8

पुलहस्य सुता राजञ्शरभाश्च प्रकीर्तिताः ।
सिंहाः किपुरुषा व्याघ्रा ऋक्षा ईहामृगास्तथा ॥ १.६७.८ ॥

हे राजन्, पुलह के पुत्र शरभ कहे गए हैं, तथा सिंह, किम्पुरुष, व्याघ्र, ऋक्ष और ईहामृग भी।

1.67.9

क्रतोः क्रतुसमाः पुत्राः पतङ्गसहचारिणः ।
विश्रुतास्त्रिषु लोकेषु सत्यव्रतपरायणाः ॥ १.६७.९ ॥

क्रतु के पुत्र क्रतु के समान थे, सूर्य के सहचारी, तीनों लोकों में विख्यात और सत्यव्रत में तत्पर।

1.67.10

दक्षस्त्वजायताङ्गुष्ठाद्दक्षिणाद्भगवानृषिः ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल शान्तात्मा सुमहातपाः ॥ १.६७.१० ॥

हे पृथ्वी के रक्षक, ब्रह्मा के दाहिने अंगूठे से भगवान ऋषि दक्ष उत्पन्न हुए, जो शान्तात्मा और महान तपस्वी थे।

1.67.11

वामादजायताङ्गुष्ठाद्भार्या तस्य महात्मनः ।
तस्यां पञ्चाशतं कन्याः स एवाजनयन्मुनिः ॥ १.६७.११ ॥

बाएँ अंगूठे से उन महात्मा की पत्नी उत्पन्न हुई; उसमें उस मुनि ने पचास कन्याएँ उत्पन्न कीं।

1.67.12

ताः सर्वास्त्वनवद्याङ्ग्यः कन्याः कमललोचनाः ।
पुत्रिकाः स्थापयामास नष्टपुत्रः प्रजापतिः ॥ १.६७.१२ ॥

वे सभी निर्दोष अंगों वाली, कमल-नयनी कन्याएँ थीं; पुत्रहीन प्रजापति ने उन्हें पुत्रिका रूप में स्थापित किया।

1.67.13

ददौ स दश धर्माय सप्तविंशतिमिन्दवे ।
दिव्येन विधिना राजन्कश्यपाय त्रयोदश ॥ १.६७.१३ ॥

उसने दस धर्म को दिए, सत्ताईस चन्द्रमा को, और हे राजन्, दिव्य विधि से तेरह कश्यप को।

1.67.14

नामतो धर्मपत्न्यस्ताः कीर्त्यमाना निबोध मे ।
कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया तथा ॥ १.६७.१४ ॥

धर्म की पत्नियाँ, जिनके नाम मैं बताता हूँ, सुनो: कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, मेधा, पुष्टि, श्रद्धा, क्रिया तथा।

1.67.15

बुद्धिर्लज्जा मतिश्चैव पत्न्यो धर्मस्य ता दश ।
द्वाराण्येतानि धर्मस्य विहितानि स्वयंभुवा ॥ १.६७.१५ ॥

बुद्धि, लज्जा और मति, ये ही धर्म की दस पत्नियाँ हैं। धर्म के ये द्वार स्वयंभू ने निर्धारित किए।

1.67.16

सप्तविंशतिः सोमस्य पत्न्यो लोकस्य विश्रुताः ।
कालस्य नयने युक्ताः सोमपत्न्याः शुचिव्रताः ॥ १.६७.१६ ॥

सोम की सत्ताईस पत्नियाँ संसार में प्रसिद्ध हैं। काल की आँखों से जुड़ी हुईं, सोम की वे पत्नियाँ शुद्ध व्रत वाली हैं।

1.67.17

सर्वा नक्षत्रयोगिन्यो लोकयात्राविधानतः ।
पैतामहो मुनिर्देवस्तस्य पुत्रः प्रजापतिः।
तस्याष्टौ वसवः पुत्रास्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ॥ १.६७.१७ ॥

ये सब नक्षत्रों की योगिनियाँ हैं, लोकयात्रा के विधान के अनुसार। ब्रह्मा के पौत्र मुनि देव, उनके पुत्र प्रजापति; उनके आठ वसु पुत्र हैं — उनका विस्तार मैं कहूँगा।

1.67.18

धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १.६७.१८ ॥

धर, ध्रुव, सोम, और अह, अनिल, अनल, प्रत्यूष तथा प्रभास — ये आठ वसु कहे गए हैं।

1.67.19

धूम्रायास्तु धरः पुत्रो ब्रह्मविद्यो ध्रुवस्तथा ।
चन्द्रमास्तु मनस्विन्याः श्वासायाः श्वसनस्तथा ॥ १.६७.१९ ॥

धूम्रा के पुत्र धर थे, ब्रह्मविद्या के ज्ञाता ध्रुव भी उसी प्रकार; मनस्विनी के चन्द्रमा, और श्वासा के श्वसन भी उसी प्रकार।

1.67.20

रतायाश्चाप्यहः पुत्रः शाण्डिल्याश्च हुताशनः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च प्रभातायाः सुतौ स्मृतौ ॥ १.६७.२० ॥

रता के पुत्र अह:, और शाण्डिल्या के हुताशन; प्रभाता के दो पुत्र प्रत्यूष और प्रभास कहे गए हैं।

1.67.21

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा ।
आपस्य पुत्रो वैतण्ड्यः श्रमः शान्तोमुनिस्तथा।
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः ॥ १.६७.२१ ॥

धर का पुत्र द्रविण था, और हुतहव्यवह भी उसी प्रकार; आप का पुत्र वैतण्ड्य, तथा श्रम और शान्त मुनि भी; ध्रुव का पुत्र भगवान काल, जो लोकों का संहारक है।

1.67.22

सोमस्य तु सुतो वर्चा वर्चस्वी येन जायते ।
मनोहरायाः शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा ॥ १.६७.२२ ॥

सोम का पुत्र वर्चा था, जिससे तेजस्वी उत्पन्न होता है; मनोहरा के शिशिर, और प्राण तथा रमण भी उसी प्रकार।

1.67.23

अह्नः सुतस्तथा ज्योतिः शमः शान्तस्तथा मुनिः ।
अग्नेः पुत्रः कुमारस्तु श्रीमाञ्छरवणालयः ॥ १.६७.२३ ॥

अह: के पुत्र ज्योति, शम और शान्त मुनि भी उसी प्रकार थे; और अग्नि का पुत्र कुमार था, श्रीमान, जो शरवन में निवास करता है।

1.67.24

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठजः ।
कृत्तिकाभ्युपपत्तेश्च कार्तिकेय इति स्मृतः ॥ १.६७.२४ ॥

उसके शाख और विशाख, तथा नैगमेय, पृष्ठ से उत्पन्न; और कृत्तिकाओं द्वारा गोद लिए जाने के कारण वह कार्तिकेय कहलाया।

1.67.25

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः ।
अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ॥ १.६७.२५ ॥

अनिल की पत्नी शिवा थी, उसका पुत्र मनोजव था, और अविज्ञातगति भी; अनिल के दो ही पुत्र थे।

1.67.26

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाऽथ देवलम् ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ।
बृहस्पतेस्तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मवादिनी ॥ १.६७.२६ ॥

प्रत्यूष का पुत्र देवल नामक ऋषि कहलाता है; देवल के भी क्षमाशील और मनीषी दो पुत्र थे। बृहस्पति की बहन श्रेष्ठ स्त्री और ब्रह्मवादिनी थी।

1.67.27

योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता विचचार ह ।
प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह ॥ १.६७.२७ ॥

योग में सिद्ध वह अनासक्त होकर समस्त जगत में विचरती थी। वह वसुओं में आठवें प्रभास की पत्नी थी।

1.67.28

विश्वकर्मा महाभागो जज्ञे शिल्पप्रजापतिः ।
कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्धकिः ॥ १.६७.२८ ॥

महाभाग विश्वकर्मा शिल्प के प्रजापति के रूप में उत्पन्न हुए। वे हजारों शिल्पों के कर्ता और देवताओं के वर्धकि (शिल्पी) थे।

1.67.29

भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः ।
यो दिव्यानि विमानानि त्रिदशानां चकार ह ॥ १.६७.२९ ॥

वे सभी आभूषणों के कर्ता और शिल्पियों में श्रेष्ठ थे। जिन्होंने देवताओं के लिए दिव्य विमान बनाए।

1.67.30

मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।
पूजयन्ति च यं नित्यं विश्वकर्माणमव्ययम् ॥ १.६७.३० ॥

मनुष्य जिस महात्मा की शिल्पकला से जीविका चलाते हैं, और जिस अविनाशी विश्वकर्मा की वे नित्य पूजा करते हैं।

1.67.31

स्तनं तु दक्षिणं भित्त्वा ब्रह्मणो नरविग्रहः ।
निःसृतो भगवान्धर्मः सर्वलोकसुखावहः ॥ १.६७.३१ ॥

ब्रह्मा के दाहिने स्तन को फाड़कर मनुष्य-रूप धारण किए हुए भगवान धर्म बाहर निकले, जो समस्त लोकों को सुख देने वाले हैं।

1.67.32

त्रयस्तस्य वराः पुत्राः सर्वभूतमनोहराः ।
शमः कामश्च हर्षश्च तेजसा लोकधारिणः ॥ १.६७.३२ ॥

उनके तीन श्रेष्ठ पुत्र हुए, जो सब प्राणियों का मन हर लेते थे—शम, काम और हर्ष; अपने तेज से वे लोकों को धारण करने वाले थे।

1.67.33

कामस्य तु रतिर्भार्या शमस्य प्राप्तिरङ्गना ।
नन्दा तु भार्या हर्षस्य यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १.६७.३३ ॥

कामदेव की पत्नी रति थी, शम की पत्नी प्राप्ति नामक स्त्री थी, और हर्ष की पत्नी नन्दा थी — जिनमें सारे लोक प्रतिष्ठित हैं।

1.67.34

मरीचेः कश्यपः पुत्रः कश्यपस्य सुरासुराः ।
जज्ञिरे नृपशार्दूल लोकानां प्रभवस्तु सः ॥ १.६७.३४ ॥

मरीचि के पुत्र कश्यप हुए, और कश्यप से सुर और असुर उत्पन्न हुए; हे नृपों में सिंह, वे (कश्यप) लोकों के उत्पत्तिकर्ता थे।

1.67.35

त्वाष्ट्री तु सवितुर्भार्या वडवारूपधारिणी ।
असूयत महाभागा सान्तरिक्षेऽस्विनावुभौ ॥ १.६७.३५ ॥

त्वष्टा की पुत्री, सविता की पत्नी, घोड़ी का रूप धारण करके, उस परम सौभाग्यवती ने आकाश में दोनों अश्विनी कुमारों को जन्म दिया।

1.67.36

द्वादशैवादितेः पुत्राः शक्रमुख्या नराधिप ।
तेषामवरजो विष्णुर्यत्र लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १.६७.३६ ॥

अदिति के बारह ही पुत्र थे, जिनमें शक्र प्रमुख थे; हे नराधिप, उनमें सबसे छोटे विष्णु थे, जिनमें सारे लोक प्रतिष्ठित हैं।

1.67.37

त्रयस्त्रिंशत यत्येते देवास्तेषामहं तव ।
अन्वयं संप्रवक्ष्यामि पक्षैश्च कुलतो गणान् ॥ १.६७.३७ ॥

ये तैंतीस देवता हैं, उनका वंश मैं आपको बताऊँगा, उनके पक्षों और कुलों के अनुसार उनके गणों सहित।

1.67.38

रुद्राणामपरः पक्षः साध्यानां मरुतां तथा ।
वसूनां भार्गवं विद्याद्विश्वेदेवांस्तथैव च ॥ १.६७.३८ ॥

रुद्रों का दूसरा पक्ष, साध्यों और मरुतों का भी, वसुओं का भार्गव (शुक्र) को समझो, और विश्वेदेवों को भी इसी प्रकार।

1.67.39

वैनतेयस्तु गरुडो बलवानरुणस्तथा ।
बृहस्पतिश्च भगवानादित्येष्वेव गण्यते ॥ १.६७.३९ ॥

विनता के पुत्र बलवान गरुड़ और अरुण भी, तथा भगवान बृहस्पति भी आदित्यों में ही गिने जाते हैं।

1.67.40

अश्विनौ गुह्यकान्विद्धि सर्वौषध्यस्तथा पशून् ।
एते देवगणा राजन्कीर्तितास्तेऽनुपूर्वशः ॥ १.६७.४० ॥

अश्विनौ और गुह्यकों को जानो, तथा सभी औषधियाँ और पशु भी; हे राजन्, ये देवगण क्रम से कहे गए।

1.67.41

यान्कीर्तयित्वा मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
ब्रह्मणो हृदयं भित्त्वा निःसृतो भगवान्भृगुः ॥ १.६७.४१ ॥

जिनका कीर्तन करके मनुष्य सभी पापों से मुक्त हो जाता है। ब्रह्मा का हृदय भेदकर भगवान भृगु निकले।

1.67.42

भृगोः पुत्रः कविर्विद्वाञ्छुक्रः कविसुतो ग्रहः ।
त्रैलोक्यप्राणयात्रार्थं वर्षावर्षे भयाभये।
स्वयंभुवा नियुक्तः सन्भुवनं परिधावति ॥ १.६७.४२ ॥

भृगु का पुत्र विद्वान कवि था, और कवि का पुत्र ग्रह शुक्र। त्रिलोक के प्राणधारण के लिए, वर्षा और अवर्षा, भय और अभय के लिए, स्वयंभू द्वारा नियुक्त होकर वह संसार में घूमता है।

1.67.43

योगाचार्यो महाबुद्धिर्दैत्यानामभवद्गुरुः ।
सुराणां चापि मेधावी ब्रह्मचारी यतव्रतः ॥ १.६७.४३ ॥

वह योगाचार्य, महाबुद्धिमान, दैत्यों के गुरु हुए, और देवताओं के भी मेधावी गुरु थे; वे ब्रह्मचारी और संयमित व्रत वाले थे।

1.67.44

तस्मिन्नियुक्ते विधिना योगक्षेमाय भार्गवे ।
अन्यमुत्पादयामास पुत्रं भृगुरनिन्दितम् ॥ १.६७.४४ ॥

भार्गव (शुक्र) को विधिपूर्वक योगक्षेम के लिए नियुक्त कर दिए जाने पर, भृगु ने एक और निर्दोष पुत्र उत्पन्न किया।

1.67.45

च्यवनं दीप्ततपसं धर्मात्मानं यशस्विनम् ।
यः स रोषाच्च्युतो गर्भान्मातुर्मोक्षाय भारत ॥ १.६७.४५ ॥

च्यवन, जिनका तप दीप्त था, धर्मात्मा और यशस्वी थे; वे क्रोध से, हे भारत, माता के गर्भ से मुक्ति पाने के लिए निकले।

1.67.46

आरुषी तु मनोः कन्या तस्य पत्नी मनीषिणः ।
और्वस्तस्यां समभवदूरुं भित्त्वा महायशाः ॥ १.६७.४६ ॥

मनु की कन्या आरुषी, उस मनीषी की पत्नी थीं; उनसे महायशस्वी और्व ने जाँघ को फाड़कर जन्म लिया।

1.67.47

महातेजा महावीर्यो बाल एव गुणैर्युतः ।
ऋचीकस्तस्य पुत्रस्तु जमदग्निस्ततोऽभवत् ॥ १.६७.४७ ॥

महातेजस्वी और महावीर्यशाली, बाल्यकाल से ही गुणों से युक्त ऋचीक उनके पुत्र थे; उनसे जमदग्नि उत्पन्न हुए।

1.67.48

जमदग्नेस्तु चत्वार आसन्पुत्रा महात्मनः ।
रामस्तेषां जघन्योऽभूदजघन्यैर्गुणैर्युतः।
सर्वशस्त्रेषु कुशलः क्षत्रियान्तकरो वशी ॥ १.६७.४८ ॥

महात्मा जमदग्नि के चार पुत्र थे; उनमें राम सबसे छोटे थे, फिर भी किसी से गुणों में न्यून नहीं थे। वे सभी शस्त्रों में कुशल, क्षत्रियों का नाश करने वाले और संयमी थे।

1.67.49

और्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम् ।
तेषां पुत्रसहस्राणि बभूवुर्भुवि विस्तरः ॥ १.६७.४९ ॥

और्व के सौ पुत्र थे, जिनमें जमदग्नि अग्रणी थे। उनके हज़ारों पुत्र पृथ्वी पर फैल गए।

1.67.50

द्वौ पुत्रो ब्रह्मणस्त्वन्यौ ययोस्तिष्ठति लक्षणम् ।
लोके धाता विधाता च यौ स्थितौ मनुना सह ॥ १.६७.५० ॥

ब्रह्मा के दो अन्य पुत्र थे, जिनके लक्षण संसार में विद्यमान हैं — धाता और विधाता, जो मनु के साथ स्थित थे।

1.67.51

तयोरेव स्वसा देवी लक्ष्मीः पद्मगृहा शुभा ।
तस्यास्तु मानसाः पुत्रास्तुरगा व्योमचारिणः ॥ १.६७.५१ ॥

उन्हीं दोनों की बहन देवी लक्ष्मी थीं, जिनका निवास कमल है, शुभ। उनके मानसपुत्र आकाश में विचरण करने वाले घोड़े थे।

1.67.52

वरुणस्य भार्या या ज्येष्ठा शुक्राद्देवी व्यजायत ।
तस्याः पुत्रं बलं विद्धि सुरां च सुरनन्दिनीम् ॥ १.६७.५२ ॥

वरुण की ज्येष्ठ भार्या देवी, जो शुक्र से उत्पन्न हुईं, उनका पुत्र बल जानो, और सुरा को भी, जो देवताओं को आनन्द देने वाली कन्या है।

1.67.53

प्रजानामन्नकामानामन्योन्यपरिभक्षणात् ।
अधर्मस्तत्र संजातः सर्वभूतविनाशकः ॥ १.६७.५३ ॥

अन्न की कामना करने वाले प्राणी जब एक-दूसरे को खाने लगे, तब वहाँ अधर्म उत्पन्न हुआ, जो सभी प्राणियों का विनाशक है।

1.67.54

तस्यापि निर्ऋतिर्भार्या नैर्ऋता येन राक्षसाः ।
घोरास्तस्यास्त्रयः पुत्राः पापकर्मरताः सदा ॥ १.६७.५४ ॥

उसकी भी पत्नी निर्ऋति थी, जिससे नैर्ऋत और घोर राक्षस उत्पन्न हुए। उसके तीन पुत्र थे, जो सदा पापकर्मों में रत रहते थे।

1.67.55

भयो महाभयश्चैव मृत्युर्भूतान्तकस्तथा ।
न तस्य भार्या पुत्रो वा कश्चिदस्त्यन्तको हि सः ॥ १.६७.५५ ॥

भय, महाभय, मृत्यु और भूतों का अंत करने वाला भी उसी प्रकार (उत्पन्न हुए)। उसकी न कोई पत्नी थी, न पुत्र; वह अंतक तो निश्चय ही (अकेला) है।

1.67.56

काकीं श्येनीं तथा भासीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ।
ताम्रा तु सुषुवे देवी पञ्चैता लोकविश्रुताः ॥ १.६७.५६ ॥

काकी, श्येनी, भासी, धृतराष्ट्री तथा शुकी — ये पाँच लोकविख्यात (कन्याएँ) थीं, जिन्हें देवी ताम्रा ने जन्म दिया।

1.67.57

उलूकान्सुषुवे काकी श्येनी श्येनान्व्यजायत ।
भासी भासानजनयद्गृध्रांश्चैव जनाधिप ॥ १.६७.५७ ॥

काकी ने उल्लुओं को जन्म दिया, श्येनी ने श्येनों (बाजों) को, भासी ने भासों को, और हे जनाधिप, गृध्रों को भी।

1.67.58

धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ।
चक्रवाकांश्च भद्रा तु जनयामास सैव तु ॥ १.६७.५८ ॥

धृतराष्ट्री ने हंसों और कलहंसों को, तथा सब प्रकार के चक्रवाकों को जन्म दिया; और भद्रा ने भी उन्हें ही जन्म दिया।

1.67.59

शुकी च जनयामास शुकानेव यशस्विनी ।
कल्याणगुणसंपन्ना सर्वलक्षणपूजिता ॥ १.६७.५९ ॥

यशस्विनी शुकी ने शुकों (तोतों) को ही जन्म दिया; वह कल्याणकारी गुणों से संपन्न और सब शुभ लक्षणों से पूजित थी।

1.67.60

नव क्रोधवशा नारीः प्रजज्ञे क्रोधसंभवाः ।
मृगी च मृगमन्दा च हरी भद्रमना अपि ॥ १.६७.६० ॥

क्रोधवशा ने नौ नारियों को जन्म दिया, जो क्रोध से उत्पन्न हुई थीं — मृगी, मृगमन्दा, हरी और भद्रमना भी।

1.67.61

मातङ्गी त्वथ शार्दूली श्वेता सुरभिरेव च ।
सर्वलक्षणसंपन्ना सुरसा चैव भामिनी ॥ १.६७.६१ ॥

फिर मातङ्गी, शार्दूली, श्वेता और सुरभि भी, तथा सब शुभ लक्षणों से युक्त सुरसा भामिनी भी उत्पन्न हुईं।

1.67.62

अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्च परंतप ॥ १.६७.६२ ॥

हे नरश्रेष्ठ, मृगी की सन्तानें सभी मृग हुए, और मृगमन्दा की सन्तानें ऋक्ष तथा सृमर। हे शत्रुतापन!

1.67.63

ततस्त्वैरावतं नागं जज्ञे भद्रमनाः सुतम् ।
ऐरावतः सुतस्तस्या देवनागो महागजः ॥ १.६७.६३ ॥

तब भद्रमना ने ऐरावत नामक नाग-हाथी को पुत्र रूप में जन्म दिया; वह ऐरावत, उसका पुत्र, देवताओं का नाग और महान गज था।

1.67.64

हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तरस्विनः ।
गोलाङ्गूलांश्च भद्रं ते हर्याः पुत्रान्प्रचक्षते ॥ १.६७.६४ ॥

हर्या के सन्तान हरि हुए, और तेज़ वानर भी; तुम्हारा कल्याण हो — गोलाङ्गूल भी हर्या के पुत्र कहे जाते हैं।

1.67.65

प्रजज्ञे त्वथ शार्दूली सिंहान्व्याग्राननेकशः ।
द्वीपिनश्च महासत्वान्सर्वानेव न सशंयः ॥ १.६७.६५ ॥

फिर शार्दूली ने अनेक सिंह और व्याघ्र उत्पन्न किए, तथा महाबली द्वीपी भी — इसमें कोई सन्देह नहीं।

1.67.66

मातङ्ग्यपि च मातङ्गानपत्यानि नराधिप ।
दिशां गजं तु श्वेताख्यं श्वेताऽजनयदाशुगम् ॥ १.६७.६६ ॥

हे नराधिप, मातङ्गी ने भी मातङ्ग (हाथी) सन्तानें उत्पन्न कीं; और श्वेता ने दिशाओं के गज श्वेत नामक, तीव्रगामी हाथी को जन्म दिया।

1.67.67

तथा दुहितरौ राजन्सुरभिर्वै व्यजायत ।
रोहिणी चैव भद्रं ते गन्धर्वी तु यशस्विनी ॥ १.६७.६७ ॥

हे राजन्, इसी प्रकार सुरभि ने दो पुत्रियों को जन्म दिया — रोहिणी और यशस्विनी गन्धर्वी। तुम्हारा कल्याण हो।

1.67.68

विमलामपि भद्रं ते अनलामपि भारत ।
रोहिण्यां जज्ञिरे गावो गन्धर्व्यां वाजिनः सुताः ॥ १.६७.६८ ॥

हे भारत, तुम्हारा कल्याण हो। रोहिणी से विमला और अनला भी उत्पन्न हुईं — गायें; और गन्धर्वी से घोड़े पुत्र रूप में जन्मे।

1.67.69

इरायाः कन्यका जातास्तिस्रः कमललोचनाः ।
वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः ॥ १.६७.६९ ॥

इरा की तीन कमलनयनी कन्याएँ उत्पन्न हुईं; और वे वनस्पतियों, वृक्षों और लताओं की माताएँ बनीं।

1.67.70

लतारुहे च द्वे प्रोक्ते वीरुधां चैव ताः स्मृताः ।
गृह्णन्ति ये विना पुष्पं फलानि तरवः पृथक् ॥ १.६७.७० ॥

लता और रुहा नामक दो को लताओं और बेलों की माताएँ कहा गया है। जो वृक्ष पुष्प के बिना, अलग-अलग, फल ग्रहण करते हैं —

1.67.71

लतासुतास्ते विज्ञेयास्तानेवाहुर्वनस्पतीन् ।
पुष्पैः फलग्रहान्वृक्षान्रुहायाः प्रसवं विदुः ॥ १.६७.७१ ॥

वे लताओं के पुत्र समझने चाहिए; उन्हें ही वनस्पति कहा जाता है। जो वृक्ष पुष्पों से फल ग्रहण करते हैं, उन्हें रुहा की संतान जानना चाहिए।

1.67.72

लतागुल्मानि वृक्षाश्च त्वक्सारतृणजन्तवः ।
वीरुधो याः प्रजास्तस्यास्तत्र वंशः समाप्यते ॥ १.६७.७२ ॥

लताएँ, गुल्म, वृक्ष, त्वक्सार (छाल-युक्त), तृण और जीव-जन्तु; जो बेलें उसकी संतान हैं — यहाँ उसका वंश समाप्त होता है।

1.67.73

सप्तपिम्डफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत ॥ १.६७.७३ ॥

अनला ने भी सात गुच्छों वाले फल देने वाले वृक्षों को जन्म दिया।

1.67.74

अनलायाः शुकी पुत्री कंकस्तु सुरसासुतः ।
अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ ॥ १.६७.७४ ॥

अनला की पुत्री शुकी थी; कंक सुरसा का पुत्र था। अरुण की पत्नी श्येनी थी; वे दोनों पराक्रमी और महाबली थे।

1.67.75

संपातिं जनयामास वीर्यवन्तं जटायुषम् ।
सुरसाऽजनयन्नागान्कद्रूः पुत्रांस्तु पन्नगान् ॥ १.६७.७५ ॥

शुकी ने वीर्यवान सम्पाति को जन्म दिया और जटायु को भी। सुरसा ने नागों को जन्म दिया; कद्रू ने पन्नगों को पुत्रों के रूप में जन्म दिया।

1.67.76

द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु विख्यातौ गरुडारुणौ ।
इत्येष सर्वभूतानां महतां मनुजाधिप।
प्रभवः कीर्तितः सम्यङ्मया मतिमतां वर ॥ १.६७.७६ ॥

विनता के दो प्रसिद्ध पुत्र थे: गरुड़ और अरुण। हे मनुजाधिप, हे बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने सब प्राणियों और महान जीवों की उत्पत्ति भली-भाँति कह दी।

1.67.77

यं श्रुत्वा पुरुषः सम्यङ्मुक्तो भवति पाप्मनः ।
सर्वज्ञतां च लभते रतिमग्र्यां च विन्दति ॥ १.६७.७७ ॥

जिसे सुनकर मनुष्य पाप से पूर्णतः मुक्त हो जाता है, सर्वज्ञता प्राप्त करता है और सर्वोत्तम आनंद को पाता है।