महाभारत · अध्याय 1.70
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.70.1
ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः ।
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ॥ १.७०.१ ॥
प्रजापतीच्या दहाव्या वंशातील आमचे पूर्वज ययाती यांनी शुक्राचार्यांची अत्यंत दुर्लभ कन्या कशी मिळवली?
1.70.2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ।
आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान्पृथक् ॥ १.७०.२ ॥
हे तपोधना, हे सविस्तर ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. राजवंशांचे प्रवर्तक क्रमाने, एकेक करून मला सांगा.
1.70.3
ययातिरासीन्नृपतिर्देवराजसमद्युतिः ।
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥ १.७०.३ ॥
देवराज इंद्रासारखे तेजस्वी ययाती नावाचे राजे होते. पूर्वीप्रमाणेच शुक्र आणि वृषपर्वा यांनी त्यांना आपले म्हणून वरले.
1.70.4
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय ।
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च ॥ १.७०.४ ॥
हे जनमेजया, विचारणाऱ्या तुला मी ते पूर्ण सांगेन — देवयानी आणि नहुषपुत्र ययाती यांचा संयोग.
1.70.5
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ।
ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १.७०.५ ॥
देव आणि असुर यांच्यात चराचरासह त्रैलोक्याच्या ऐश्वर्यासाठी परस्पर संघर्ष निर्माण झाला.
1.70.6
जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम् ।
पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे ॥ १.७०.६ ॥
मग जिंकण्याच्या इच्छेने देवांनी यज्ञासाठी पुरोहित म्हणून अंगिरस मुनींना वरले; इतरांनी काव्य उशनसांना वरले.
1.70.7
ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् ।
तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान् ॥ १.७०.७ ॥
ते दोन्ही ब्राह्मण नेहमी एकमेकांशी तीव्र स्पर्धा करीत. तेथे युद्धात जमलेल्या दानवांना देवांनी ठार केले.
1.70.8
तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ।
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान् ॥ १.७०.८ ॥
विद्येच्या बळाचा आश्रय घेऊन काव्याने (शुक्राने) त्यांना पुन्हा जिवंत केले. मग ते पुन्हा उठून देवांशी लढू लागले.
1.70.9
असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि ।
न तान्सञ्जीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः ॥ १.७०.९ ॥
युद्धाच्या आघाडीवर असुरांनी ज्या देवांना मारले, त्यांना उदारबुद्धी बृहस्पतीने पुन्हा जिवंत केले नाही.
1.70.10
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्योवेत्ति वीर्यवान् ।
सञ्जीविनीं ततो देवा विषादमगमन्परम् ॥ १.७०.१० ॥
पराक्रमी काव्य (शुक्र) जी संजीवनी विद्या जाणत होते, ती बृहस्पतीला अवगत नव्हती. तेव्हा देव अत्यंत विषादात बुडाले.
1.70.11
ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ।
ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ १.७०.११ ॥
तेव्हा भयाने व्याकुळ झालेले देव उशनसाचा (शुक्राचा) पुत्र काव्य याच्याकडून निघून बृहस्पतीचा ज्येष्ठ पुत्र कच याच्याकडे जाऊन म्हणाले.
1.70.12
भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम् ।
या सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि ॥ १.७०.१२ ॥
तुझी सेवा करणाऱ्या आम्हांवर कृपा कर, आम्हांस उत्तम साहाय्य कर. अमित तेजस्वी ब्राह्मणामध्ये जी विद्या वसते, ती (आम्हांस दे).
1.70.13
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्गो भविष्यसि ।
वृषपर्वसमीपे हि शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः ॥ १.७०.१३ ॥
शुक्राकडून ती विद्या लवकर आण; तेव्हा तू भागाचा भागीदार होशील. वृषपर्व्याच्या समीपच तू त्या द्विजाला पाहू शकशील.
1.70.14
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ।
तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम् ॥ १.७०.१४ ॥
तेथे तो दानवांचे रक्षण करतो, अदानवांचे नाही. तू तरुण असल्यामुळे त्या कवीला प्रसन्न करण्यास समर्थ आहेस.
1.70.15
देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ।
त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १.७०.१५ ॥
त्या महात्म्याची प्रिय कन्या देवयानी हिला प्रसन्न करण्यास तूच समर्थ आहेस; दुसरा कोणीही नाही.
1.70.16
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च ।
देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ १.७०.१६ ॥
शील, दाक्षिण्य, माधुर्य, सदाचार व संयम यांनी देवयानी संतुष्ट झाली तर ती विद्या तू निश्चितच मिळवशील.
1.70.17
तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः ।
तदाऽभिपूजितो देवैः समीपे वृषपर्वणः ॥ १.७०.१७ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून बृहस्पतीचा पुत्र कच निघाला; तेव्हा देवांनी त्याचा सन्मान करून तो वृषपर्व्याच्या समीप गेला.
1.70.18
स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः ।
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह ॥ १.७०.१८ ॥
हे राजा, देवांनी पाठविलेला कच त्वरेने जाऊन असुरेंद्राच्या नगरात शुक्राला पाहून हे वचन बोलला.
1.70.19
ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः ।
नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णात् मां भवान् ॥ १.७०.१९ ॥
"ऋषी अङ्गिरसाचा नातू, साक्षात बृहस्पतीचा पुत्र, कच नावाने प्रसिद्ध असलेल्या मला आपण शिष्य म्हणून स्वीकारावे."
1.70.20
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ ।
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १.७०.२० ॥
"हे ब्राह्मणा, आपल्या सान्निध्यात मी परम ब्रह्मचर्याचे पालन करीन; हजार वर्षांसाठी मला त्याची अनुमती द्या."
1.70.21
कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः ।
अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः ॥ १.७०.२१ ॥
"कचा, तुझे स्वागत असो; तुझे शब्द मी स्वीकारतो. तू आदराला पात्र आहेस, म्हणून मी तुझा सन्मान करीन; बृहस्पतीचाही सन्मान होवो."
1.70.22
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् ।
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ॥ १.७०.२२ ॥
कच "तसेच होवो" असे म्हणून कविपुत्र शुक्र, उशनस् यांनी स्वतः सांगितलेले ते व्रत स्वीकारले.
1.70.23
व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत ।
आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत ॥ १.७०.२३ ॥
हे भारता, व्रताचा योग्य काल आल्यावर त्याने सांगितल्याप्रमाणे ते व्रत स्वीकारले; उपाध्याय व देवयानी यांची सेवा केली.
1.70.24
नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगां मुनिः ।
गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत् ॥ १.७०.२४ ॥
तरुण मुनी तिची नित्य सेवा करण्याच्या इच्छेने गाणे गात, नृत्य करत व वाद्ये वाजवत यौवनवती देवयानीला संतुष्ट करीत राहिला.
1.70.25
स शीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम् ।
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत ॥ १.७०.२५ ॥
यौवनप्राप्त झालेल्या कन्या देवयानीची सेवा करून त्याने फुले, फळे आणि छोट्या कामांनी तिला संतुष्ट केले, हे भारता.
1.70.26
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतधारिणम् ।
गायन्ती च ललन्ती च रहः पर्यचरत्तथा ॥ १.७०.२६ ॥
नियम आणि व्रत पाळणाऱ्या त्या ब्राह्मणाची देवयानीनेही गाणे गात, खेळत एकांतात तशीच सेवा केली.
1.70.27
गायन्तं चैव शुल्कं च दातारं प्रियवादिनम् ।
नार्यो नरं कामयन्ते रूपिणं स्रग्विणं तथा ॥ १.७०.२७ ॥
गाणाऱ्या, मोबदला देणाऱ्या, प्रिय बोलणाऱ्या, रूपवान आणि माळा घातलेल्या पुरुषाची स्त्रिया इच्छा करतात.
1.70.28
पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् ।
तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥ १.७०.२८ ॥
अशा प्रकारे कचाचे व्रत चालू असताना तेथे पाचशे वर्षे उलटली. मग दानवांना ते कळले आणि त्यांनी त्या कचाला...
1.70.29
गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः ।
जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च ॥ १.७०.२९ ॥
वनात गायी राखणाऱ्या त्या एकट्याला एकांतात पाहून संतापलेल्या त्यांनी बृहस्पतीवरील द्वेषामुळे आणि विद्येच्या रक्षणासाठीच त्याला ठार मारले.
1.70.30
हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छँल्लवशः कृतम् ।
ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम् ॥ १.७०.३० ॥
त्याला ठार मारून तुकडे तुकडे करून त्यांनी कोल्ह्यांना दिले. मग गायी गुराख्याविना आपल्या गोठ्यात परतल्या.
1.70.31
सा दृष्ट्वा रहिता गाश्च कचेनाभ्यागता वनात् ।
उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत ॥ १.७०.३१ ॥
कचाशिवाय वनातून परत आलेल्या गायी पाहून, हे भारता, देवयानी तेव्हा योग्य वेळी हे शब्द बोलली.
1.70.32
आहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो ।
अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते ॥ १.७०.३२ ॥
प्रभो, तुमचा अग्निहोत्र झाला आहे, सूर्य मावळला आहे. गुराख्यांशिवाय गायी परत आल्या आहेत; तात, कच दिसत नाही.
1.70.33
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति ।
तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १.७०.३३ ॥
कच निश्चितच मारला गेला आहे किंवा मेला आहे, तात. त्याच्याशिवाय मी जगणार नाही; हे खरे मी तुला सांगते.
1.70.34
अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम् ।
ततः संजीविनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत् ॥ १.७०.३४ ॥
'इकडे ये' असे म्हणून मी मृताला जिवंत करतो. मग संजीवनी विद्येचा प्रयोग करून त्याने कचाला बोलावले.
1.70.35
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गतः ।
आहूतः प्रादुरभवत्कचो हृष्टोऽथ विद्यया ॥ १.७०.३५ ॥
लांडग्यांची शरीरे फाडून तो बाहेर आला. बोलावले गेलेला कच विद्येच्या बळाने आनंदित होऊन प्रकट झाला.
1.70.36
कस्माच्चिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम् ।
समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि ॥ १.७०.३६ ॥
'तू इतका उशीर का केलास?' असे विचारल्यावर तो भार्गवीला म्हणाला: 'हे सुंदरी, समिधा, कुश इत्यादी आणि लाकडांचा भार घेऊन येत होतो.'
1.70.37
गृहीत्वा श्रमभारार्तो वटवृक्षं समाश्रितः ।
गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिताः ॥ १.७०.३७ ॥
ओझ्याच्या श्रमाने थकून मी लाकडांचा भार घेऊन वटवृक्षाचा आश्रय घेतला. सर्व गायीही एकत्र त्या वृक्षाच्या छायेत विसावल्या.
1.70.38
असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन् ।
बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः ॥ १.७०.३८ ॥
तेथे असुरांनी मला पाहून "तू कोण?" असे आग्रहाने विचारले. "मी बृहस्पतीचा पुत्र कच, प्रसिद्ध आहे" असे मी म्हणालो.
1.70.39
इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवाः ।
दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयं ॥ १.७०.३९ ॥
असे बोलताच दानवांनी मला मारले, तुकडे करून कोल्ह्यांना दिले आणि सुखाने आपल्या घरी निघून गेले.
1.70.40
आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना ।
त्वत्समीपमिहायातः कथंचित्प्राप्तजीवितः ॥ १.७०.४० ॥
हे कल्याणी, महात्मा भार्गवाने (शुक्राने) विद्येने मला बोलावले; कसेबसे पुन्हा प्राण मिळवून मी तुझ्याजवळ इथे आलो आहे.
1.70.41
हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया ।
स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाण्याहर मे द्विज ॥ १.७०.४१ ॥
"मला मारण्यात आले होते" असे ब्राह्मण कन्येने विचारले असता त्याने सांगितले. मग देवयानी त्याला म्हणाली, "हे द्विजा, माझ्यासाठी फुले आण."
1.70.42
वनं ययौ कचो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम् ।
पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन् ॥ १.७०.४२ ॥
ब्राह्मण कच वनात गेला; दानवांनी त्याला पुन्हा पाहिले. मग त्याला चिरडून समुद्राच्या पाण्यात मिसळले.
1.70.43
चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत् ।
विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहजः।
पुनरावृत्य तद्वृत्तं न्यवेदयत तद्यथा ॥ १.७०.४३ ॥
बराच वेळ गेल्यावर कन्या पुन्हा गेली आणि तिने ते वडिलांना सांगितले. ब्राह्मणाने विद्येने बोलावल्यावर गुरुदेहातून जन्मलेला परत आला आणि घडलेली गोष्ट जशीच्या तशी सांगितली.
1.70.44
ततस्तृतीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः ।
प्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तथा ॥ १.७०.४४ ॥
मग असुरांनी त्याला तिसऱ्यांदा मारून, जाळून, चूर्ण करून सुरेत मिसळले आणि ब्राह्मणालाच पाजले.
1.70.45
अपिबत्सुरया सार्धं कचभस्म भृगूद्वहः ।
सा सायन्तनवेलायामगोपा गाः समागताः ॥ १.७०.४५ ॥
भृगुवंशी (शुक्र) याने सुरेसह कचाची भस्म प्याली. संध्याकाळच्या वेळी गायी आणि गोपाल एकत्र आले.
1.70.46
देवयानी शङ्कमाना दृष्ट्वा पितरमब्रवीत् ।
पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते ॥ १.७०.४६ ॥
देवयानी शंकित होऊन वडिलांकडे पाहून म्हणाली, "बाबा, फुले आणणारा आणि कामे करणारा कच दिसत नाही."
1.70.47
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति ।
तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १.७०.४७ ॥
बाबा, कच निश्चितच मारला गेला असेल किंवा मेला असेल. त्याच्याशिवाय मी जगणार नाही; हे मी तुम्हाला खरेच सांगते.
1.70.48
श्रुत्वा पुत्रीवचः काव्यो मन्त्रेणाहूतवान्कचम् ।
ज्ञात्वा बहिष्ठमज्ञात्वा स्वकुक्षिस्थं कचं नृप ॥ १.७०.४८ ॥
मुलीचे बोलणे ऐकून काव्याने (शुक्राने) मंत्राने कचाला बोलावले. हे नृपा, कच बाहेर आहे हे त्याला कळले; पण तो स्वतःच्या पोटात आहे हे त्याला कळले नाही.
1.70.49
बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः ।
विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाम किम् ॥ १.७०.४९ ॥
हे कन्ये, बृहस्पतीचा पुत्र कच मृत्यूच्या मार्गाला गेला आहे. विद्येने जिवंत केला तरी असा तो पुन्हा मारला जातो. आपण काय करावे?
1.70.50
मैवं शुचो मा रुद देवयानि ।
न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते।
यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ।
सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च ॥ १.७०.५० ॥
हे देवयानी, असा शोक करू नकोस, रडू नकोस. तुझ्यासारखी स्त्री मरणशील मानवासाठी शोक करीत नाही. ज्याच्याजवळ ब्रह्म, ब्राह्मण, इंद्रासह देव, वसू व अश्विनीकुमार आहेत...
1.70.51
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व-
मुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात्।
अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः ।
संजीवितो वध्यते चैव भूयः ॥ १.७०.५१ ॥
देवांचे शत्रू आणि सारे जग (ब्रह्माच्या) प्रभावामुळे सेवेत नमते. हा द्विज जिवंत करणे अशक्य आहे; जिवंत केला तरी तो पुन्हा मारला जातो.
1.70.52
यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो ।
बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः।
ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं ।
कथं न शोचेयमहं न रुद्याम् ॥ १.७०.५२ ॥
ज्याचे वृद्धतम पितामह अंगिरस आणि पिता तपोनिधी बृहस्पती आहेत, त्या ऋषीच्या पुत्राबद्दल किंवा नातवाबद्दल मी कसे शोक न करावे आणि रडू नये?
1.70.53
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च ।
सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः।
कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये ।
प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः ॥ १.७०.५३ ॥
तो ब्रह्मचारी, तपोधन, सदा उद्यत आणि कर्मकुशल आहे. मी कचाच्या मार्गाचे अनुसरण करीन, भोजन करणार नाही; हे तात, कच मला प्रिय व सुंदर आहे.
1.70.54
कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम् ॥ १.७०.५४ ॥
ब्रह्महत्या कोणाला जाळत नाही? इंद्रालाही.
1.70.55
संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत् ।
संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम् ॥ १.७०.५५ ॥
देवयानीने प्रेरित केल्यामुळे महर्षी काव्यांनी रागाने बृहस्पतीचा पुत्र कचाला पुन्हा हाक मारली.
1.70.56
कचोऽपि राजन्स महानुभावो ।
विद्याबलाल्लब्धमतिर्महात्मा।
गुरोर्हि भीतो विद्यया चोपहूतः ।
शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार ॥ १.७०.५६ ॥
हे राजा, तो महानुभाव कचही विद्येच्या बळाने भानावर येऊन, गुरूला भिऊन, विद्येने बोलावले असता, पोटातून हळूच बोलू लागला.
1.70.57
प्रसीद भगवन्मह्यं कचोऽहमभिवादये ।
यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् ॥ १.७०.५७ ॥
हे भगवन्, माझ्यावर प्रसन्न व्हा; मी कच, आपणास वंदन करतो. जसा प्रिय पुत्र मानला जातो तसेच मलाही माना.
1.70.58
तमब्रवीत्केन पथोपनीत-
स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र।
अस्मिन्मुहूर्ते ह्यसुरान्विनाश्य ।
गच्छामि देवानहमद्य विप्र ॥ १.७०.५८ ॥
तो त्याला म्हणाला: हे विप्रा, कोणत्या मार्गाने तुला आणले गेले आणि तू पोटात कसा राहिलास? सांग. या क्षणीच असुरांचा नाश करून मी आज देवांकडे जाईन.
1.70.59
तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः ।
स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्।
नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे ।
ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि ॥ १.७०.५९ ॥
तुमच्या कृपेने स्मृती मला सोडत नाही; जे जे घडले आणि जसे घडले ते सर्व मी स्मरतो. पण माझ्या तपाचा असा क्षय होऊ नये; म्हणून हा घोर क्लेश मी सहन करतो.
1.70.60
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो ।
हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य।
ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां ।
त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत् ॥ १.७०.६० ॥
असुरांनी सुरेत मला तुम्हाला दिले आहे. मारून, जाळून, चूर्ण करूनही, हे काव्य, हे विप्रा, ब्राह्मी माया आणि आसुरी माया — तुम्ही असताना हे कसे पार होईल?
1.70.61
किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से ।
वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य।
नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन ।
दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि ॥ १.७०.६१ ॥
कन्ये, आज तुझे कोणते प्रिय करू? माझ्या वधानेच कचाला जीवन मिळेल. माझे पोट फाडल्याशिवाय दुसरा मार्ग नाही; हे देवयानी, कच माझ्या आत दिसेल.
1.70.62
द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां ।
कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः।
कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति ।
तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥ १.७०.६२ ॥
दोन शोक अग्नीप्रमाणे मला जाळतील — कचाचा नाश आणि तुमची हानी. कचाच्या नाशात मला सुख नाही; तुमच्या हानीत मी जगू शकत नाही.
1.70.63
संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत ।
यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी।
विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं ।
न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य ॥ १.७०.६३ ॥
हे बृहस्पतीच्या पुत्रा, तू परिपूर्ण रूपाचा आहेस; देवयानी भक्तिभावाने तुझ्यावर प्रेम करते. ही जीवनदायिनी विद्या मिळव — आज कचरूप धारण केलेला तू इंद्र नसशील तर.
1.70.64
न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् ।
ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि ॥ १.७०.६४ ॥
माझ्या पोटातून एक ब्राह्मण वगळता दुसरा कोणीही जिवंत परत येऊ शकत नाही. म्हणून ही विद्या मिळव.
1.70.65
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा-
मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात।
समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां ।
गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः ॥ १.७०.६५ ॥
पुत्र होऊन, आमच्या देहातून बाहेर पडून मला जन्म दे, हे तात. धर्मयुक्त विचार कर; गुरूंजवळून विद्या मिळवून विद्वान हो.
1.70.66
गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां ।
भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः।
कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य ।
शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः ॥ १.७०.६६ ॥
गुरूंजवळून विद्या पूर्णपणे मिळवून, ब्राह्मणाचे पोट फोडून सुंदर कच त्याच क्षणी बाहेर पडला; शुक्ल पक्षाच्या शेवटी पौर्णिमेला चंद्र उगवावा तसा.
1.70.67
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि-
मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि।
विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ।
ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच ॥ १.७०.६७ ॥
पडलेले ते ब्राह्मण-शरीर पाहून कचाने मृत गुरूंनाही उठवले. नंतर ती सिद्ध विद्या मिळवून, नमस्कार करून कच त्या गुरूंना असे म्हणाला.
1.70.68
यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे-
द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः।
तं मन्येऽहं पितरं मातरं च ।
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ १.७०.६८ ॥
हे आर्या, अविद्वान अशा माझ्या कानात जो अमृतरूप विद्या ओततो, त्याला मी पिता आणि माता मानतो. त्याचे उपकार जाणून त्याच्याशी द्रोह करू नये.
1.70.69
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य ।
निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः।
ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं ।
पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः ॥ १.७०.६९ ॥
सत्याचा उत्तम दाता, निधींचाही निधी, पूजनीय गुरूचा जे विद्या मिळवूनही आदर करीत नाहीत, ते आधारहीन होऊन पापलोकांत जातात.
1.70.70
सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा-
न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्।
दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं ।
पीतं तदा सुरया मोहितेन ॥ १.७०.७० ॥
मद्यपानाने फसवणूक झालेल्या विद्वानाने अत्यंत भयंकर संज्ञानाश प्राप्त केला; आणि सुंदर कचाला पाहूनही, तेव्हा मद्याने मोहित होऊन त्याने ते प्राशन केले.
1.70.71
समन्युरुत्थाय महानुभाव-
स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः।
सुरापानं प्रति संजातमन्युः ।
काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद ॥ १.७०.७१ ॥
महाप्रभावी उशनसांनी क्रोधाने उठून, ब्राह्मणाचे हित इच्छून; मद्यपानाविषयी संतप्त होऊन स्वतः काव्याने हे वचन म्हटले.
1.70.72
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि-
न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः।
अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या-
दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च ॥ १.७०.७२ ॥
आजपासून येथे जो कोणी ब्राह्मण मोहाने मंदबुद्धी होऊन सुरा पिईल, तो धर्मभ्रष्ट आणि ब्रह्महत्यारा होईल; तो या लोकी आणि परलोकीही निंदित होईल.
1.70.73
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां ।
मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके।
सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां ।
देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे ॥ १.७०.७३ ॥
मी ही ब्राह्मणधर्मोक्तीची सीमा सर्व लोकांत मर्यादा म्हणून स्थापित केली आहे. सज्जन ब्राह्मण, जे गुरूंचे बोल ऐकलेले आहेत, देव आणि सर्व लोक हे ऐकोत.
1.70.74
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव-
स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः।
तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी-
निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच ॥ १.७०.७४ ॥
असे बोलून तपोनिधींमधील अप्रमेय निधी असलेले ते महानुभाव, दैवाने मोहित बुद्धी झालेल्या त्या दानवांना बोलावून हे वचन बोलले.
1.70.75
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ ।
सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे।
सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा ।
तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः ॥ १.७०.७५ ॥
दानवांनो, तुम्ही मूर्ख आहात; मी तुम्हाला सांगतो. सिद्ध कच माझ्या सान्निध्यात राहील. संजीवनी विद्या मिळवून तो महात्मा ब्राह्मण, माझ्याइतक्याच प्रभावाचा, ब्रह्मस्वरूप होईल.
1.70.76
योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः ।
न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति ॥ १.७०.७६ ॥
देवांसाठी कचाने जे दुष्कर कर्म केले, त्याची कीर्ती कधीही जीर्ण होणार नाही, आणि तो यज्ञार्ह होईल.
1.70.77
एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः ।
दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम् ॥ १.७०.७७ ॥
इतके बोलून तो भार्गव थांबला. विस्मयाने भरलेले दानव आपल्या निवासाकडे गेले.
1.70.78
गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः ।
अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम् ॥ १.७०.७८ ॥
गुरूंच्या सान्निध्यात शेकडो वर्षे राहिल्यानंतर, गुरूंची अनुज्ञा घेऊन कचाला त्रिदशालयाला जाण्याची इच्छा झाली.