महाभारत · अध्याय 1.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.72.1
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः ।
कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ ॥ १.७२.१ ॥
कचाने विद्या पूर्ण करून परत आल्यावर देव आनंदित झाले. हे भरतश्रेष्ठा, कचाकडून ती विद्या शिकून ते कृतार्थ झाले.
1.72.2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् ।
कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरन्दर ॥ १.७२.२ ॥
सर्वांनी एकत्र येऊन शतक्रतू इंद्राला सांगितले, 'हे पुरंदरा, आता तुझ्या पराक्रमाची वेळ आली आहे. शत्रूंचा नाश कर.'
1.72.3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा ।
तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः ॥ १.७२.३ ॥
देवांनी असे सांगितल्यावर मघवान इंद्र 'ठीक' म्हणून निघाला आणि त्याने वनात स्त्रिया पाहिल्या.
1.72.4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे ।
वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत् ॥ १.७२.४ ॥
चैत्ररथ वनासारख्या त्या वनात खेळणाऱ्या कन्यांची सर्व वस्त्रे त्याने वाऱ्याचे रूप धारण करून मिसळून टाकली.
1.72.5
ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा ।
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथाऽऽसन्नान्यनेकशः ॥ १.७२.५ ॥
नंतर पाण्यातून बाहेर येऊन त्या कन्या एकत्र आल्या आणि जवळ असलेली वस्त्रे अनेकदा उचलली.
1.72.6
तत्र वासो देवयानयाः शर्मिष्ठा जगृहे तदा ।
व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः ॥ १.७२.६ ॥
तेथे देवयानीचे वस्त्र वृषपर्व्याची कन्या शर्मिष्ठेने तेव्हा घेतले; वस्त्रे मिसळली आहेत हे तिला कळले नाही.
1.72.7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत ।
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते ॥ १.७२.७ ॥
तेव्हा तेथे त्या दोघींमध्ये वाद उत्पन्न झाला, हे राजेंद्रा — देवयानी आणि शर्मिष्ठा यांच्यात त्यामुळे.
1.72.8
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि ।
समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति ॥ १.७२.८ ॥
माझी शिष्या होऊन माझे वस्त्र का घेतेस, हे असुरकन्ये? सदाचारहीन स्त्रीसाठी हे तुझ्यासाठी चांगले होणार नाही.
1.72.9
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम ।
स्तौतिबन्दीव चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत् ॥ १.७२.९ ॥
तुझे वडील माझ्या वडिलांची बसलेले असोत वा झोपलेले, बंदीप्रमाणे, सतत खाली उभे राहून विनम्रपणे स्तुती करतात.
1.72.10
याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः ।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ १.७२.१० ॥
तू याचक, स्तुती करणारा आणि दान घेणारा यांची कन्या आहेस; मी स्तुत्य, दान देणारा आणि न घेणारा यांची कन्या आहे.
1.72.11
आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रुह्य कुप्यस्व याचकि ।
अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि ॥ १.७२.११ ॥
उठ, विचलित हो, वैर कर, कोप कर, हे याचिके! तू निःशस्त्र आहेस, शस्त्रधारिणीसमोर रिकामी — हे भिक्षुके, तू थरथरतेस.
1.72.12
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् ।
प्रतिकूलं वदसि चेदितःप्रभृति याचकि ॥ १.७२.१२ ॥
तुला प्रतिस्पर्धी मिळेल; मी तर तुला मोजतही नाही. आजपासून जर तू विरुद्ध बोललीस, हे याचिके!
1.72.13
समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमागमत्।
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया ॥ १.७२.१३ ॥
वस्त्रात अडकून विहिरीत पडलेल्या देवयानीला शर्मिष्ठेने विहिरीत ढकलले; मग ती आपल्या नगरीत परत गेली. ती मेली असे जाणून, पापनिश्चयी शर्मिष्ठा (गेली).
1.72.14
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा ।
प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्ममासुरमास्थिता।
अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १.७२.१४ ॥
क्रोधाच्या वेगात बुडालेली ती मागे न पाहता आपल्या घरी गेली. स्वगृही प्रवेश करून, स्वस्थ होऊन, तिने आसुरी धर्म स्वीकारला. तेव्हा नहुषपुत्र ययाति त्या स्थानी आला.
1.72.15
श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः ।
स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम् ॥ १.७२.१५ ॥
थकलेले रथाश्व व थकलेले घोडे असलेला, हरणाचा पाठलाग करणारा, तहानलेला तो नहुषपुत्र, पाणी नसलेली विहीर पाहत (तिथे आला).
1.72.16
ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव ।
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम् ॥ १.७२.१६ ॥
तेथे राजाने अग्निज्वालेसारख्या त्या कन्येला पाहिले. देववर्णाच्या त्या कन्येला पाहताच त्याने तिला विचारले.
1.72.17
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना ।
का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला ॥ १.७२.१७ ॥
नृपश्रेष्ठाने अत्यंत मधुर सामवचनांनी तिचे सांत्वन करून (विचारले): ताम्रनखी, श्यामा, सुरेख मणिकुंडले धारण केलेली तू कोण?
1.72.18
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा ।
कथं च पतिताऽस्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते ॥ १.७२.१८ ॥
तू इतका वेळ अत्यंत चिंतामग्न का आहेस, वेदनेने का उसासे टाकतेस? वेली आणि गवताने झाकलेल्या या विहिरीत तू कशी पडलीस?
1.72.19
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे ।
योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया ॥ १.७२.१९ ॥
हे सुमध्यमे, खरे सांग, तू कोणाची कन्या आहेस? देवांनी मारलेल्या दैत्यांना जो आपल्या विद्येने पुन्हा उठवतो, त्याची तू कन्या आहेस का?
1.72.20
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते ।
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः ॥ १.७२.२० ॥
मी त्या शुक्राची कन्या आहे; तो निश्चितच मला ओळखत नाही. हे राजा, हा माझा उजवा हात आहे, ज्याची बोटे व नखे तांब्यासारखी लाल आहेत.
1.72.21
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः ।
जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् ॥ १.७२.२१ ॥
माझा हात धरून मला वर काढ. तू कुलीन आहेस असे मला वाटते. तू शांत, पराक्रमी आणि यशस्वी आहेस हे मी जाणते.
1.72.22
तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि ।
तामथो ब्राह्मणीं कन्यां विज्ञायनहुषात्मजः ॥ १.७२.२२ ॥
म्हणून या विहिरीत पडलेल्या मला तू वर काढणे योग्य आहे. तेव्हा नहुषपुत्राने ती ब्राह्मण कन्या असल्याचे जाणले.
1.72.23
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात् ।
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः ॥ १.७२.२३ ॥
तिचा उजवा हात धरून त्याने तिला त्या खड्ड्यातून लगेच वर काढले; त्या विहिरीतून नरांचा अधिपती तिला वेगाने बाहेर काढला.
1.72.24
गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव ।
इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदमुत्तरम् ॥ १.७२.२४ ॥
हे कल्याणी, तुला हवे तिथे जा; तुला भीती नाही. राजाने असे सांगितल्यावर देवयानी हे उत्तर म्हणाली.
1.72.25
उवाच मामुपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो हि मे ।
गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि ॥ १.७२.२५ ॥
तो मला म्हणाला, "लवकर जा, कारण तू मला प्रिय आहेस. तू माझा हात धरला आहेस, म्हणून तू माझी भार्या होशील."
1.72.26
इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्भवः ।
त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान्मया नार्हसि सङ्गमम् ॥ १.७२.२६ ॥
असे सांगितल्यावर क्षत्रियकुलात जन्मलेला राजा म्हणाला, "हे भद्रे, तू ब्राह्मणी आहेस; म्हणून माझ्याशी संगमाला तू योग्य नाहीस."
1.72.27
सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहिता शुभे ।
तस्मादपि भयं मेऽद्य ततः कल्याणि नार्हसि ॥ १.७२.२७ ॥
"हे शुभे, तू सर्वलोकगुरु काव्य (शुक्र) याची कन्या आहेस; म्हणून आज त्याचेही मला भय वाटते. हे कल्याणी, म्हणून तू तसे करणे योग्य नाही."
1.72.28
यदि मद्वचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप ।
त्वामेव वरये पित्रा तस्माल्लप्स्यसि गच्छ हि ॥ १.७२.२८ ॥
देवयानी म्हणाली, "हे नराधिपा, आज माझ्या बोलण्यानुसार जर तू मला इच्छित नसशील, तर तुलाच मी वडिलांकडून वरीन; म्हणून तू जा."
1.72.29
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ ।
गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्यप्यनिन्दिता ॥ १.७२.२९ ॥
सुंदर कटी असलेल्या स्त्रीचा निरोप घेऊन नहुषपुत्र ययाती आपल्या नगरीत गेला. तो गेल्यानंतर निर्दोष देवयानीही...
1.72.30
क्वचिद्गत्वा च रुदती वृक्षमाश्रित्य धिष्ठिता ।
ततश्चिरायमाणायां दुहितर्यथ भार्गवः ॥ १.७२.३० ॥
कुठेतरी जाऊन रडत ती एका वृक्षाचा आधार घेऊन उभी राहिली. मग कन्येला उशीर होत असताना भार्गव...
1.72.31
संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः ।
धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानीं समुध्यमाम् ॥ १.७२.३१ ॥
कन्येच्या स्नेहाने व्याकूळ होऊन त्याने त्या धात्रीचे स्मरण करून म्हटले, 'हे धात्री, तू लवकर देवयानीला घेऊन ये.'
1.72.32
इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरिताऽऽनयितुं गता ।
यत्रयत्र सशीभिः सा गता पदममार्गत ॥ १.७२.३२ ॥
असे म्हणताच ती धात्री तिला आणण्यासाठी त्वरेने निघाली. देवयानी आपल्या सखींसह जिथे जिथे गेली होती, तिथे तिथे तिने तिच्या पावलांचे माग शोधले.
1.72.33
सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम् ।
वृत्तान्तं किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत् ॥ १.७२.३३ ॥
तिने दीन, श्रमांनी थकलेली आणि रडत उभी असलेली देवयानी पाहिली. 'हे कल्याणी, हे काय झाले? लवकर सांग' असे म्हणून पित्याने तिला बोलावले.
1.72.34
एवमुक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम् ।
उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुरः ॥ १.७२.३४ ॥
असे विचारले असता शोकाने तप्त झालेल्या देवयानीने समोर आलेल्या त्या धात्रीला शर्मिष्ठेने केलेला अपराध सांगितला.
1.72.35
त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितुः ॥ १.७२.३५ ॥
'हे घूर्णिके, त्वरेने जा आणि माझ्या पित्याला लवकर सांग.'
1.72.36
नेदानीं संप्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः ।
सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकाऽसुरमन्दिरम् ॥ १.७२.३६ ॥
'आता मी वृषपर्व्याच्या नगरात प्रवेश करणार नाही.' तेव्हा घूर्णिका त्वरेने तिथे जाऊन असुरांच्या राजवाड्यात गेली.
1.72.37
दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना ।
आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम् ॥ १.७२.३७ ॥
काव्याला पाहून घाबरलेल्या मनाने ती म्हणाली; महाप्राज्ञाला वनात जखमी झालेल्या देवयानीबद्दल सांगितले.
1.72.38
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः ।
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम् ॥ १.७२.३८ ॥
हे महाभागा, वृषपर्व्याची कन्या शर्मिष्ठा हिने तेथे आपल्या कन्येला मारल्याचे ऐकून काव्य…
1.72.39
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने ।
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने ॥ १.७२.३९ ॥
दुःखाने त्वरेने वनात कन्येचा शोध घेत तो निघाला; वनात कन्या देवयानीला पाहून काव्य…
1.72.40
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः ॥ १.७२.४० ॥
दोन्ही हातांनी तिला घट्ट मिठी मारून दुःखी होऊन तो म्हणाला: "सर्व लोक आपल्याच दोषांमुळे दुःख व सुख भोगतात."
1.72.41
मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता ।
निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम ॥ १.७२.४१ ॥
तू काहीतरी दुष्कृत्य केले आहेस असे मला वाटते, ज्याचे हे प्रायश्चित्त झाले आहे. माझे प्रायश्चित्त होवो किंवा न होवो; माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐक.
1.72.42
शर्मिष्ठया यदुक्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ।
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः ॥ १.७२.४२ ॥
वृषपर्व्याची कन्या शर्मिष्ठा मला जे म्हणाली ते खरे आहे; ती म्हणाली, "तू दैत्यांची गायिका आहेस".
1.72.43
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ॥ १.७२.४३ ॥
वृषपर्व्याची कन्या शर्मिष्ठा माझ्याशी अशा प्रकारे बोलते; क्रोधाने डोळे अत्यंत लाल झालेले, तीक्ष्ण आणि कठोर शब्द.
1.72.44
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृह्णतः ।
अहं तु स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः ॥ १.७२.४४ ॥
नेहमी स्तुती करणाऱ्याची, याचना करणाऱ्याची, स्वीकार करणाऱ्याची कन्या; पण मी स्तुत्य, दाता आणि अस्वीकार करणारी आहे.
1.72.45
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः ।
क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः ॥ १.७२.४५ ॥
वृषपर्व्याची कन्या शर्मिष्ठा मला हे म्हणाली; क्रोधाने खोल लाल झालेल्या डोळ्यांनी, गर्वाने भरलेली, वारंवार.
1.72.46
यद्यह स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः ।
प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया ॥ १.७२.४६ ॥
हे तात, जर तू स्तुती करणाऱ्याची, स्वीकार करणाऱ्याची कन्या असलास, तर मी शर्मिष्ठेला प्रसन्न करीन — असे मी माझ्या सखीला म्हटले होते.
1.72.47
उक्ताप्येवं भृशं मां सा निगृह्य विजने वने ।
कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्य गृहमागमत् ॥ १.७२.४७ ॥
असे म्हटले असतानाही तिने मला घट्ट धरून निर्जन वनातील एका विहिरीत फेकले, फेकून ती घरी परतली.
1.72.48
स्तुवतो दुहिता न त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः ।
अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि ॥ १.७२.४८ ॥
तू स्तुती करणाऱ्याची, याचना करणाऱ्याची, स्वीकार करणाऱ्याची कन्या नाहीस; स्तुती न करणाऱ्याची, स्तुत्याची कन्या देवयानी तू आहेस.
1.72.49
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः ।
अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम ॥ १.७२.४९ ॥
वृषपर्वाही ते जाणतो, शक्र आणि राजा नहुषही जाणतात. माझे बल अचिंत्य, निर्द्वंद्व आणि ऐश्वर्यमय ब्रह्मबल आहे.
1.72.50
जानामि जीविनीं विद्यां लोकेस्मिञ्शाश्वतीं ध्रुवम् ।
मृतः संजीवते जन्तुर्यया कमललोचने ॥ १.७२.५० ॥
या जगात शाश्वत आणि निश्चित अशी जीवनदायिनी विद्या मला ठाऊक आहे; तिच्याद्वारे मृत प्राणी पुन्हा जिवंत होतो, हे कमललोचने.
1.72.51
कत्थनं स्वगुणानां च कृत्वा तप्यति सज्जनः ।
ततो वक्तुमशक्तोऽस्मित्वं मे जानासि यद्बलम् ॥ १.७२.५१ ॥
स्वतःच्या गुणांची बढाई करून सज्जन दुःखी होतो; म्हणून मी बोलू शकत नाही. माझे बल किती आहे हे तू जाणतेस.
1.72.52
तसमादुत्तिष्ठ गच्छामः स्वगृहं कुलनन्दिनि ।
क्षमां कृत्वा विशालाक्षि क्षमासारा हि साधवः ॥ १.७२.५२ ॥
म्हणून उठ, हे कुलनंदिनी, आपण आपल्या घरी जाऊ. हे विशालाक्षी, क्षमा कर; साधूंचा सारच क्षमा आहे.
1.72.53
यच्च किंचित्सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि ।
तस्याहमीश्वरो नित्यं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा ॥ १.७२.५३ ॥
पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात जे काही सर्वव्यापी आहे, त्याचा मी नित्य ईश्वर आहे; हे प्रसन्न स्वयंभूने मला सांगितले होते.
1.72.54
अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया ।
पुष्णाम्यौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ १.७२.५४ ॥
प्रजांच्या हितासाठी मी जल सोडतो, सर्व औषधींचे पोषण करतो; हे सत्य मी तुला सांगतो.
1.72.55
एवं विषादमापन्नां मन्युना संप्रपीडिताम् ।
वचनैर्मधुरैः श्लक्ष्णैः सान्त्वयामास तां पिता ॥ १.७२.५५ ॥
अशा प्रकारे विषादाने ग्रस्त आणि शोकाने अत्यंत पीडित झालेल्या तिला पित्याने मधुर आणि कोमल शब्दांनी धीर दिला.