महाभारत · अध्याय 1.79
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.79.1
पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः ।
रूपयौवनसंपन्नः कुमारः समपद्यत।
प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चरा विषयान्प्रियान् ॥ १.७९.१ ॥
पौरव वंशात नहुषाचा पुत्र ययाति रूप आणि यौवनाने संपन्न तरुण झाला. आनंदाने भरलेल्या त्या नृपश्रेष्ठाने प्रिय विषयसुखांचा उपभोग घेतला.
1.79.2
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम् ।
धर्माविरुद्धं राजेन्द्रो यथा भवति सोऽन्वभूत् ॥ १.७९.२ ॥
राजेंद्र ययाति इच्छेनुसार, उत्साहानुसार, वेळेनुसार, सुखानुसार, धर्माच्या विरोधात न जाता योग्य रीतीने उपभोग घेत असे.
1.79.3
देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वित्पितॄनपि ।
दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ॥ १.७९.३ ॥
यज्ञांनी त्याने देवतांना तृप्त केले, ती विधी जाणून श्राद्धांनी पितरांनाही; दीनांना अनुग्रहाने, द्विजश्रेष्ठांना इष्ट कामनांनी तृप्त केले.
1.79.4
अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः ।
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्सन्निग्रहेण च ॥ १.७९.४ ॥
अतिथींना अन्नपाण्याने, वैश्यांना परिपालनाने, शूद्रांना दयाळूपणाने, आणि दस्यूंना योग्य निग्रहाने त्याने तृप्त केले.
1.79.5
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन् ।
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ॥ १.७९.५ ॥
धर्माने सर्व प्रजेला यथायोग्य संतुष्ट ठेवत ययातीने त्यांचे पालन केले; तो जणू दुसरा इंद्रच होता.
1.79.6
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः ।
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥ १.७९.६ ॥
सिंहासारखा पराक्रमी तो राजा, तरुण असून विषयांमध्ये संचार करीत धर्माच्या विरोधाविना उत्तम सुखात विहार करीत असे.
1.79.7
स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः ।
कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः ॥ १.७९.७ ॥
मनुष्यांचा अधिपती तो राजा शुभ कामना प्राप्त करून तृप्त झाला, पण थकलाही; हजार वर्षांच्या कालाचा अंत त्याने स्मरला.
1.79.8
परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान् ।
यौवनं प्राप्य राजर्षिः सहस्रपरिवत्सरान् ॥ १.७९.८ ॥
काल जाणणारा, पराक्रमी तो राजर्षी कला व काष्ठा मोजून, तारुण्य प्राप्त करून हजार वर्षे मोजत राहिला.
1.79.9
विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने ।
अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे ॥ १.७९.९ ॥
विश्वाचीसह तो रमला; नंदन वनात तो तेजाने झळकला. अलकेत आणि उत्तरेकडील मेरुशिखरावरही त्याने काळ घालवला.
1.79.10
यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः ।
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ॥ १.७९.१० ॥
तो धर्मात्मा राजा जेव्हा काल पूर्ण झाला असे पाहिला, तेव्हा तो पूर्ण मानून त्याने पुत्र पूरूला म्हटले.
1.79.11
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम ।
सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ॥ १.७९.११ ॥
हे शत्रुदमना, पुत्रा, इच्छेप्रमाणे, उत्साहाप्रमाणे, योग्य काळी तुझ्या तारुण्याने मी विषयांचा उपभोग घेतला आहे.
1.79.12
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १.७९.१२ ॥
कामना कधीही उपभोगाने शांत होत नाहीत; तुपाच्या आहुतीने कृष्णवर्त्म (अग्नी) जसा अधिक भडकतो, तशी कामना पुन्हा पुन्हा वाढते.
1.79.13
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मान्नृष्णां परित्यजेत् ॥ १.७९.१३ ॥
पृथ्वीवरील भात, जव, सोने, पशू आणि स्त्रिया हे सर्व एका माणसासाठीही पुरेसे नाही; म्हणून लोभ सोडावा.
1.79.14
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १.७९.१४ ॥
मूर्खांना सोडणे कठीण असलेली, म्हातारा झाला तरी जी म्हातारी होत नाही, जो प्राणघातक रोग आहे — ती तृष्णा सोडणाऱ्याला सुख मिळते.
1.79.15
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः ।
तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते ॥ १.७९.१५ ॥
विषयांत आसक्त मन असलेल्या माझी हजार वर्षे पूर्ण झाली; तरीही या विषयांसाठी माझी तृष्णा दररोज उत्पन्न होते.
1.79.16
तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् ।
निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह ॥ १.७९.१६ ॥
म्हणून मी हिचा त्याग करून, मन ब्रह्मात स्थिर करून, द्वंद्वांपासून मुक्त आणि ममतारहित होऊन हरणांसह भ्रमण करीन.
1.79.17
पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम् ।
राज्यं चेदं गृहाण त्वं यावदिच्छसि यौवनम्।
तावद्दीर्घायुषा भुङ्ख त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः ॥ १.७९.१७ ॥
हे पूरू, मी प्रसन्न आहे; तुझे कल्याण होवो. तुझे हे यौवन घे, हे राज्यही घे; जोपर्यंत इच्छा आहे तोपर्यंत यौवनासह दीर्घायुष्याने उपभोग घे, कारण तू माझे प्रिय करणारा पुत्र आहेस.
1.79.18
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा ।
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मवान् ॥ १.७९.१८ ॥
तेव्हा नहुषपुत्र राजा ययातीने वार्धक्य स्वीकारले; आणि आत्मसंयमी पूरूने पुन्हा आपले यौवन प्राप्त केले.
1.79.19
अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम् ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥ १.७९.१९ ॥
सर्वात धाकटा पुत्र पूरू याला राजा अभिषिक्त करू इच्छित असताना, ब्राह्मणप्रमुख वर्णांनी हे वचन सांगितले.
1.79.20
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो ।
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि ॥ १.७९.२० ॥
हे प्रभो, शुक्राचा नातू, देवयानीचा पुत्र ज्येष्ठ यदूला डावलून तुम्ही पूरूला राज्य कसे देता?
1.79.21
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः ।
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च ॥ १.७९.२१ ॥
तुझा ज्येष्ठ पुत्र यदू जन्मला; त्याच्यानंतर तुर्वसू. शर्मिष्ठेचा पुत्र द्रुह्यू, नंतर अनू आणि पूरूही.
1.79.22
कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति ।
एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वं प्रतिपालय ॥ १.७९.२२ ॥
ज्येष्ठांना डावलून धाकटा राज्याला कसा पात्र ठरेल? हेच आम्ही तुम्हाला सांगतो; तुम्ही धर्माचे पालन करा.
1.79.23
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ।
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन ॥ १.७९.२३ ॥
ब्राह्मणप्रमुख सर्व वर्णांनी माझे बोलणे ऐकावे: ज्येष्ठाच्या विरुद्ध मी कोणत्याही प्रकारे राज्य देऊ नये.
1.79.24
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः ॥ १.७९.२४ ॥
माझ्या ज्येष्ठ पुत्र यदूने माझी आज्ञा पाळली नाही; जो पित्याच्या विरुद्ध असतो तो सज्जनांच्या मते पुत्र नसतो.
1.79.25
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः ।
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु ॥ १.७९.२५ ॥
माता-पित्यांचे वचन पाळणारा, हितकारी व पथ्यकर असा जो पुत्र तोच पुत्र; आणि जो माता-पित्यांशी पुत्रासारखा वागतो तोही (पुत्रच).
1.79.26
पुदिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः ।
पुतस्त्राणात्ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च ॥ १.७९.२६ ॥
'पुत्' हे नरकाचे नाव आहे; नरकाला दुःख म्हणून ओळखतात. पुत्राने त्राण केल्यामुळे इहलोकी व परलोकी पुत्राची इच्छा करतात.
1.79.27
आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने ।
यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते ॥ १.७९.२७ ॥
स्वतःसारखा पुत्र, जो पितर, देव व ऋषी यांच्या पूजनात असतो, जो अनेकांचे हित करतो — त्यालाच ज्येष्ठ पुत्र म्हणतात.
1.79.28
मूकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति ।
चोरः किल्बिषिकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते ॥ १.७९.२८ ॥
मुका, आंधळा, बहिरा, कोड असलेला, स्वधर्म न पाळणारा, चोर, पापी — असा पुत्र ज्येष्ठ नव्हे; त्याला ज्येष्ठ म्हटले जात नाही.
1.79.29
ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च ।
श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा।
वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात् ॥ १.७९.२९ ॥
ज्येष्ठाचा भाग घेणारा आणि इहलोकी व परलोकी गुणकारी असा पुत्र श्रेष्ठ; गुणसंपन्न पुत्रच पुत्र, इतर व्यर्थ. धर्मज्ञ पितरांसाठी पुत्रालाच धर्म म्हणतात.
1.79.30
वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम् ।
तस्य जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः ॥ १.७९.३० ॥
वेदोक्त माझा जन्म याच्यामुळे; माझ्या हृदयातून जन्मलेल्या याच्यामुळे हे सर्व जन्मले — 'आत्माच पुत्र' असे श्रुती सांगते.
1.79.31
यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च ।
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञ कृता भृशम् ॥ १.७९.३१ ॥
यदूने माझा अपमान केला, तुर्वसूनेही तसेच; द्रुह्यू आणि अनूनेही माझ्याविषयी फार अनादर दाखवला.
1.79.32
पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः ।
कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम ॥ १.७९.३२ ॥
पण पूरूने माझे वचन पाळले आणि त्याचा विशेष सन्मान केला; माझा धाकटा मुलगा, ज्याने माझे म्हातारपण स्वतःवर घेतले.
1.79.33
मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा ।
शुक्रेण च वरोदत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् ॥ १.७९.३३ ॥
मित्ररूपी पूरूने माझी इच्छा पूर्ण केली; आणि काव्य उशनस शुक्राने स्वतः मला वर दिला होता.
1.79.34
पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः ।
यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत् ॥ १.७९.३४ ॥
जो पुत्र माझे अनुसरण करील, तोच पृथ्वीपती राजा होईल; किंवा पुत्रांमध्ये जो आज्ञाधारक असेल, तोच पुत्र वारसाहक्काचा भागीदार होईल.
1.79.35
भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम् ।
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा ॥ १.७९.३५ ॥
अशा प्रकारे मी तुम्हाला विनंती करतो: पूरूला राज्यावर अभिषिक्त करावे; कारण तो गुणसंपन्न पुत्र असून नेहमी माता-पित्यांच्या हिताचा आहे.
1.79.36
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः ।
वेद धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा ॥ १.७९.३६ ॥
धाकटा असूनही तो सत्पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे; सर्व कल्याणास पात्र आहे; धर्म आणि अर्थशास्त्र त्याला ठाऊक आहे, पूर्वी मुनींनी सांगितल्याप्रमाणे.
1.79.37
अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव ।
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥ १.७९.३७ ॥
तुझे प्रिय करणारा पुत्र पूरु हा हे राज्य मिळवण्यास योग्य आहे. शुक्राच्या वरदानामुळे उत्तर देता येत नाही.
1.79.38
पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा ।
अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मनः ॥ १.७९.३८ ॥
नगरवासी आणि जनपदवासी संतुष्ट होऊन असे म्हणाले, तेव्हा नहुषाने आपला पुत्र पूरु याचा आपल्या राज्यावर अभिषेक केला.
1.79.39
यदुं च तुर्वसुं चोभौ द्रुह्युं चैव सहानुजम् ।
अन्तेषु स विनिक्षिप्य नाहुषः स्वात्मजान्सुतान् ॥ १.७९.३९ ॥
यदु आणि तुर्वसू हे दोघे, आणि धाकट्या भावासह द्रुह्यूलाही, नहुषाने आपल्या स्वतःच्या पुत्रांना सीमांवर नेमले.
1.79.40
दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः ।
पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह ॥ १.७९.४० ॥
पूरूला राज्य देऊन, वनवासासाठी दीक्षित होऊन, तो राजा ब्राह्मण आणि तापसांसह नगरातून बाहेर पडला.
1.79.41
देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत ।
अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम् ॥ १.७९.४१ ॥
हे भारता, देवयानी आणि शर्मिष्ठेसह तो राजा आपल्या पत्नींसह वनात उत्तम तप करू लागला.
1.79.42
यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः स्मृताः ।
द्रुह्योः सुतास्तु वै भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः ॥ १.७९.४२ ॥
यदूपासून यादव जन्मले; तुर्वसूपासून यवन स्मरले जातात. द्रुह्यूचे पुत्र भोज होते; अनूपासून म्लेच्छ जाती.
1.79.43
पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ।
इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी ॥ १.७९.४३ ॥
पूरूचा वंश पौरव म्हणून ओळखला जातो; हे राजा, तू त्या वंशात जन्मला आहेस. आत्मसंयमी असलेला हा वंश हजारो वर्षे राज्य करण्यास समर्थ होता.