महाभारत · अध्याय 1.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.81.1
स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देववेश्मनि ।
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा ॥ १.८१.१ ॥
स्वर्गगत वह राजाओं के इंद्र देवलोक में निवास करते हुए, तीस देवताओं, साध्यों, मरुतों और वसुओं द्वारा सम्मानित हुए।
1.81.2
देवलोकं ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी ।
अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः ॥ १.८१.२ ॥
देवलोक और ब्रह्मलोक में विचरण करते हुए, पुण्यकर्मा और संयमी वह पृथ्वीपाल दीर्घकाल तक रहे, ऐसा श्रुति कहती है।
1.81.3
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् ।
कथान्ते तत्र शक्रेण स पृष्टः पृथिवीपतिः ॥ १.८१.३ ॥
वह राजाओं में श्रेष्ठ ययाति एक बार इंद्र के पास आए। वहाँ बातचीत के अंत में इंद्र ने उस पृथ्वीपति से प्रश्न किया।
1.81.4
यदा स पूरुस्तव रूपेण राज-
ञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ।
तदा च राज्यं संप्रदायैव तस्मै ।
त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम् ॥ १.८१.४ ॥
जब वह पूरु तुम्हारा रूप लेकर, हे राजन, बुढ़ापा धारण करके पृथ्वी पर विचरने लगा, तब तुमने उसे राज्य सौंप दिया था। तुमने उससे क्या कहा था? यहाँ सच-सच बताओ।
1.81.5
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोयं विषयस्तव ।
मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव ॥ १.८१.५ ॥
गंगा और यमुना के बीच यह सारा राज्य तुम्हारा है। पृथ्वी के मध्य में तुम राजा हो, और तुम्हारे भाई सीमांत प्रदेशों के स्वामी हैं।
1.81.6
न च कुर्यान्नरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च ।
जैहयं च मत्सरं वैरं सर्वत्रेदं न कारयेत् ॥ १.८१.६ ॥
मनुष्य को दीनता, छल, क्रोध, विजय का अभिमान, ईर्ष्या और वैर नहीं करना चाहिए; और सर्वत्र इन्हें न होने देना चाहिए।
1.81.7
मातरं पितरं ज्येष्ठं विद्वांसं च तपोधनम् ।
क्षमावन्तं च राजेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १.८१.७ ॥
हे राजेन्द्र, बुद्धिमान मनुष्य माता, पिता, बड़े भाई, विद्वान, तपस्वी और क्षमाशील का अपमान न करे।
1.81.8
ळशक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः ।
दुर्जनः सुजनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम् ॥ १.८१.८ ॥
समर्थ मनुष्य सदा क्षमा करता है, असमर्थ क्रोध करता है। दुर्जन सज्जन से द्वेष करता है, दुर्बल बलवान से।
1.81.9
रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः ।
अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः ॥ १.८१.९ ॥
कुरूप रूपवान से, निर्धन धनवान से, अकर्मी कर्मठ से द्वेष करता है, और अधार्मिक धार्मिक से।
1.81.10
निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रैतत्कलिलक्षणम् ।
विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम् ॥ १.८१.१० ॥
गुणहीन गुणवान से द्वेष करता है — हे पुत्र, यह कलियुग का लक्षण है। और हे राजेन्द्र, इसके विपरीत इन्हीं में कृतयुग का लक्षण है।
1.81.11
ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा ।
प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः ॥ १.८१.११ ॥
ब्राह्मण हो, राजा हो, वैश्य हो या शूद्र ही — यदि वह प्रशंसित पुरुषों में लगा रहे, तो यशस्वी लोग उसकी प्रशंसा करते हैं।
1.81.12
तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत् ।
अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः ॥ १.८१.१२ ॥
इसलिए, हे राजेन्द्र, मनुष्य को प्रशंसितों में मन लगाना चाहिए। अलोकज्ञ और अप्रशंसनीय लोग, तुम्हारे वे भाई निश्चय ही बुद्धिहीन हैं।
1.81.13
अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन्गुरुशासनात् ।
त्वं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्मसुत्तमम्।
कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम् ॥ १.८१.१३ ॥
अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन् गुरुशासनात्। त्वं हि धर्मविदो राजन् कत्थसे धर्मसुत्तमम्। कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम्॥
1.81.14
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट-
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना ।
विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥ १.८१.१४ ॥
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्टः तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः। अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः॥
1.81.15
आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १.८१.१५ ॥
आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति॥
1.81.16
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतः परमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १.८१.१६ ॥
न आरुन्तुदः स्यात् न नृशंसवादी। न हीनतः परमभ्याददीत। ययाऽस्य वाचा परः उद्विजेत। न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्॥
1.81.17
अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यन्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम् ॥ १.८१.१७ ॥
अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान्। विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम्॥
1.81.18
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या-
त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्।
सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे-
त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः ॥ १.८१.१८ ॥
सज्जनों द्वारा आगे से सम्मानित हो, और सज्जनों द्वारा पीछे से रक्षित हो। सदा असज्जनों की कठोर बातों को सहे, और सज्जनों का आचरण अपनाए, जो आर्य आचरण वाला हो।
1.81.19
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य ये मर्मसु संपतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १.८१.१९ ॥
वाणी के बाण मुख से निकलते हैं। जिनसे आहत होकर मनुष्य रात-दिन शोक करता है, जो दूसरों के मर्म-स्थलों पर जा गिरते हैं, उन्हें बुद्धिमान व्यक्ति दूसरों पर न छोड़े।
1.81.20
नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ १.८१.२० ॥
तीनों लोकों में इसके समान कोई बंधन नहीं मिलता — प्राणियों के प्रति दया और मैत्री, दान, और मधुर वाणी।
1.81.21
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् ।
पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन ॥ १.८१.२१ ॥
इसलिए सदा सान्त्वनापूर्ण वचन ही बोलना चाहिए, कभी कठोर वचन नहीं। पूज्यजनों का सम्मान करे, दान दे, और कभी याचना न करे।