महाभारत · अध्याय 1.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.81.1
स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देववेश्मनि ।
पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा ॥ १.८१.१ ॥
स्वर्गात गेलेला तो राजेंद्र देवभवनात राहत असताना, तीस देव, साध्य, मरुत आणि वसूंकडून सन्मानित झाला.
1.81.2
देवलोकं ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी ।
अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः ॥ १.८१.२ ॥
देवलोक आणि ब्रह्मलोकात संचार करत, पुण्यकर्मी आणि संयमी तो पृथ्वीपाल दीर्घकाळ राहिला, असे श्रुती सांगते.
1.81.3
स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत् ।
कथान्ते तत्र शक्रेण स पृष्टः पृथिवीपतिः ॥ १.८१.३ ॥
तो नृपश्रेष्ठ ययाति एकदा इंद्राकडे आला. तेथे संभाषणाच्या शेवटी इंद्राने त्या पृथ्वीपतीला प्रश्न विचारला.
1.81.4
यदा स पूरुस्तव रूपेण राज-
ञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ।
तदा च राज्यं संप्रदायैव तस्मै ।
त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम् ॥ १.८१.४ ॥
हे राजा, पूरू जेव्हा तुझ्या रूपात वार्धक्य धारण करून पृथ्वीवर फिरला, तेव्हा तू त्याला राज्य सोपवलेस. तेव्हा तू त्याला काय म्हणालास? येथे सत्य सांग.
1.81.5
गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोयं विषयस्तव ।
मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव ॥ १.८१.५ ॥
गंगा आणि यमुनेच्या मध्ये हा सर्व प्रदेश तुझा आहे. पृथ्वीच्या मध्यभागी तू राजा आहेस, आणि तुझे भाऊ सीमाप्रदेशांचे अधिपती आहेत.
1.81.6
न च कुर्यान्नरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च ।
जैहयं च मत्सरं वैरं सर्वत्रेदं न कारयेत् ॥ १.८१.६ ॥
माणसाने दैन्य, कपट, क्रोध, विजयाचा गर्व, मत्सर आणि वैर करू नये; सर्वत्र हे घडवूही नये.
1.81.7
मातरं पितरं ज्येष्ठं विद्वांसं च तपोधनम् ।
क्षमावन्तं च राजेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान् ॥ १.८१.७ ॥
हे राजेन्द्रा, बुद्धिमान माणसाने आई, वडील, ज्येष्ठ, विद्वान, तपोधन आणि क्षमाशील यांचा अपमान करू नये.
1.81.8
ळशक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः ।
दुर्जनः सुजनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम् ॥ १.८१.८ ॥
समर्थ माणूस नेहमी क्षमा करतो, असमर्थ रागावतो. दुर्जन सज्जनाचा द्वेष करतो, दुर्बल बलवानाचा द्वेष करतो.
1.81.9
रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः ।
अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः ॥ १.८१.९ ॥
कुरूप रूपवानाचा, निर्धन धनवानाचा, अकर्मी कर्मीचा आणि अधार्मिक धार्मिकाचा द्वेष करतो.
1.81.10
निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रैतत्कलिलक्षणम् ।
विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम् ॥ १.८१.१० ॥
हे पुत्रा, निर्गुण गुणवानाचा द्वेष करणे हे कलियुगाचे लक्षण. हे राजेन्द्रा, याच्या उलट यातच कृतयुगाचे लक्षण आहे.
1.81.11
ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा ।
प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः ॥ १.८१.११ ॥
ब्राह्मण असो, राजा असो, वैश्य असो वा शूद्रही असो — प्रशंसनीयांमध्ये आसक्त असेल तर यशस्वी लोक त्याची प्रशंसा करतात.
1.81.12
तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत् ।
अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः ॥ १.८१.१२ ॥
म्हणून, हे राजेन्द्रा, माणसाने प्रशंसनीयांच्या ठिकाणी मन लावावे. लोकज्ञानशून्य आणि अप्रशंसनीय असे तुझे बंधू निश्चितच बुद्धिहीन आहेत.
1.81.13
अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन्गुरुशासनात् ।
त्वं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्मसुत्तमम्।
कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम् ॥ १.८१.१३ ॥
अन्त्याधिपती सर्व गुरुशासनाने झाले. हे राजा, धर्म जाणणारा तू उत्तम धर्माची बढाई मारतोस. आता मला पुन्हा उत्तम लोकवृत्तांत सांग.
1.81.14
अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट-
स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः।
अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना ।
विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः ॥ १.८१.१४ ॥
क्रोधरहित मनुष्य क्रोधी लोकांपेक्षा श्रेष्ठ; तसेच सहनशील असहनशीलांपेक्षा श्रेष्ठ. अमानुषांपेक्षा मानव प्रधान; विद्वान अविद्वानांपेक्षा प्रधान.
1.81.15
आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १.८१.१५ ॥
निंदिले जात असताना प्रतिनिंदा करू नये; सहनशीलाचा क्रोधच निंदकाला जाळतो. तो निंदकाला दहन करतो आणि त्याचे पुण्य मिळवतो.
1.81.16
नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी ।
न हीनतः परमभ्याददीत।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत ।
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १.८१.१६ ॥
मर्मभेदक होऊ नये, क्रूर बोलणारा होऊ नये. हीन माणसाकडून श्रेष्ठ गोष्ट घेऊ नये. ज्या शब्दाने दुसरा दुःखी होतो, पापलोकांकडे नेणारा तो कठोर शब्द बोलू नये.
1.81.17
अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं ।
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यन्।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां ।
मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम् ॥ १.८१.१७ ॥
तीक्ष्ण बोलणारा, शब्दांच्या काट्यांनी माणसांना टोचणारा पुरुष — लोकांमध्ये अत्यंत अमंगल समजावा; तोंडात बांधलेली निरृती वाहणारा तो आहे.
1.81.18
सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या-
त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्।
सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे-
त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः ॥ १.८१.१८ ॥
सज्जनांकडून समोर सन्मानित व्हावे आणि सज्जनांकडून मागे रक्षिले जावे. असज्जनांची कठोर वचने सदैव सहन करावीत; सज्जनांचे वर्तन स्वीकारावे; तो आर्यवृत्तीचा असावा.
1.81.19
वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य ये मर्मसु संपतन्ति ।
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १.८१.१९ ॥
वचनांचे बाण मुखातून सुटतात. ज्यांनी घायाळ झालेला माणूस रात्रंदिवस शोक करतो; जे इतरांच्या मर्मस्थानी पडतात. असे बाण शहाण्या माणसाने इतरांवर सोडू नयेत.
1.81.20
नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ १.८१.२० ॥
तिन्ही लोकांत यासारखे बंधन नाही: प्राणिमात्रांवर दया व मैत्री, दान आणि मधुर वाणी.
1.81.21
तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित् ।
पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन ॥ १.८१.२१ ॥
म्हणून नेहमी सांत्वनाचीच वचने बोलावीत; कधीही कठोर वचने बोलू नयेत. पूज्यांचा सन्मान करावा, दान द्यावे, आणि कधीही याचना करू नये.