महाभारत · अध्याय 1.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.86.1
कतरस्त्वनयोः पूर्वं देवानामेति साम्यताम् ।
उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव ॥ १.८६.१ ॥
हे राजा, सूर्य आणि चंद्र धावतात त्याप्रमाणे धावणाऱ्या या दोघांपैकी कोण प्रथम देवांच्या समानतेला पोहोचेल?
1.86.2
अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ।
ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥ १.८६.२ ॥
गृहस्थांमध्ये आणि कामवृत्तीने जगणाऱ्यांमध्येही जो बेघर, संयमी, गावात राहूनही भिक्षू आहे, तो त्या दोघांपैकी आधी गेलेला आहे.
1.86.3
अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् ।
तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः ॥ १.८६.३ ॥
दीर्घायुष्य न मिळवता जो विकृतीला पोहोचला, तो त्यामुळे पश्चात्ताप पावला तर नंतर दुसरे तप करावे.
1.86.4
पापानां कर्मणां नित्यं बिभीयाद्यस्तु मानवः ।
सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्तं सुखमेधते ॥ १.८६.४ ॥
पापकर्मांना जो मनुष्य सदैव भितो, तो सुख आचरत असतानाही सदैव अत्यंत सुखाने भरभराटतो.
1.86.5
यद्वै नृशंसं तदसत्यमाहु-
र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः।
अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं-
स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥ १.८६.५ ॥
क्रूरतेला असत्य म्हणतात; जो स्वार्थरहित बुद्धीने धर्माचे सेवन करतो, तो धन आणि सामर्थ्यहीन असला तरी, हे राजा, तीच सरळता, तीच समाधी आणि तेच आर्य आचरण होय.
1.86.6
केनासि हूतः प्रहितोऽसि राज-
न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः।
कुतऋ आयातः कतरस्यां दिशि त्व-
मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति ॥ १.८६.६ ॥
हे राजा, तुला कोणी बोलावले, पाठवले? तू तरुण, माळा घातलेला, सुंदर आणि तेजस्वी आहेस. तू कोणत्या दिशेने आलास? की तुझे पृथ्वीवर काही स्थान आहे?
1.86.7
त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणा ये ॥ १.८६.७ ॥
लोकपाल आणि जे ब्राह्मण ते मला त्वरा करत आहेत.
1.86.8
सतां सकाशे तु वृतः प्रपात-
स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे।
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष ।
पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र ॥ १.८६.८ ॥
सज्जनांच्या सान्निध्यात माझे पतन निश्चित झाले; ते सर्व गुणवान एकत्र जमले आहेत. इंद्राकडून मला हा वर मिळाला होता. हे नरेंद्रा!
1.86.9
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं ।
यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि स्थिताः ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १.८६.९ ॥
मी तुला विचारतो — पतन पावू नकोस. हे राजा, माझ्यासाठी येथे लोक असतील, अंतरिक्षात किंवा स्वर्गात असतील, तर तू त्या धर्माचा जाणकार आहेस असे मी मानतो.
1.86.10
यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं ।
सहारण्यैः पशुभिः पार्वतैश्च।
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै ।
तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥ १.८६.१० ॥
पृथ्वीवर गायी, अश्व, अरण्ये, पशू आणि पर्वत जितके आहेत, तितके तुझे लोक स्वर्गात स्थिर आहेत. हे नरेंद्रसिंहा, असेच जाण!
1.86.11
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ।
ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता-
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥ १.८६.११ ॥
हे राजेंद्रा, स्वर्गात असलेले माझे लोक मी तुला देतो; पतन पावू नकोस. ते अंतरिक्षात किंवा स्वर्गात आश्रित असतील, तर मोह सोडून लवकर त्यांच्यावर चढ.
1.86.12
नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च ।
प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य।
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य-
स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र ॥ १.८६.१२ ॥
हे राजश्रेष्ठा, माझ्यासारखा अब्राह्मण आणि ब्रह्मज्ञ प्रतिग्रहात गुंतत नाही. हे नरेंद्रा, द्विजांना जसे सतत दिले पाहिजे, तसेच मी पूर्वी दिले.
1.86.13
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे-
द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी।
सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं ।
विधित्समानः किमु तत्र साधुः ॥ १.८६.१३ ॥
अब्राह्मण कृपण कधीही जगत नाही, आणि त्याची अब्राह्मणी वीरपत्नीही नाही. पूर्वी कधी न केलेले कार्य मी करणार नाही; दान देण्याची इच्छा असताना तेथे काय योग्य?
1.86.14
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप ।
प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १.८६.१४ ॥
हे इच्छणीय रूपा, मी तुला विचारतो: मी प्रतर्दन आहे. माझे लोक अंतरिक्षात किंवा स्वर्गात असतील, तर त्या धर्माचा जाणकार म्हणून मी तुला मानतो.
1.86.15
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र ।
अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि।
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका-
स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ १.८६.१५ ॥
हे नरेंद्रा, तुझे अनेक लोक आहेत; त्यांपैकी प्रत्येक सात-सात दिवसांपर्यंतही, मध ठिबकणारे, तुपाने भिजलेले, शोकरहित आणि अंत नसलेले ते तुझी वाट पाहतात.
1.86.16
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ।
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता-
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः ॥ १.८६.१६ ॥
मी ते (लोक) तुला देतो; पतन पावू नकोस, अधःपतनात पडू नकोस. माझे जे लोक आहेत ते तुझे होवोत, ते अंतरिक्षात असोत किंवा स्वर्गात; मोह सोडून लवकर त्यांच्यावर चढ.
1.86.17
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत ।
योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन्।
दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां-
श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा ॥ १.८६.१७ ॥
समान तेज असलेल्याने सुकृताची इच्छा करू नये; राजा असून योगक्षेमाची इच्छा करू नये. दैवाज्ञेने आपत्ती आली असता, विद्वान राजाने कधीही क्रूर आचरण करू नये.
1.86.18
धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं ।
कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः।
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान-
न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ ॥ १.८६.१८ ॥
धर्मानुकूल, यशस्वी मार्गाचा प्रयत्न करीत, धर्माकडे लक्ष ठेवून राजाने कर्म करावे. माझ्यासारखा धर्मबुद्धी असलेला, जाणूनबुजून, तू मला दीन म्हणालास तसे कर्म करणार नाही.
1.86.19
कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै-
र्विधित्समानः किमु तत्र साधु।
धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य-
क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः ॥ १.८६.१९ ॥
इतरांनी पूर्वी न केलेले कर्म करू इच्छिले तरी त्यात काय चांगले? धर्म आणि अधर्म नीट निश्चित करून, करावे आणि करू नये याबाबत सावध राहून जो आचरण करतो तोच (श्रेष्ठ).
1.86.20
स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा ।
राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना।
यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये ।
कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् ॥ १.८६.२० ॥
तो बुद्धिमान, सत्यप्रतिज्ञ आणि संयमी असतो; राजा आपल्या महिम्याने लोकपाल होतो. धर्मकार्यात संशय उत्पन्न झाल्यास, किंवा काम व अर्थ जेथे योग्यरीत्या मिळतात तेथे.
1.86.21
कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं ।
यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः
ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं ।
नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत्तम् ॥ १.८६.२१ ॥
तेथे प्रथम कर्तव्य धर्मकार्य आहे. जे अर्थ व कामाला विरोध करत नाही तोच धर्म. असे बोलणाऱ्या राजा ययातीला श्रेष्ठ राजा वसुमानने उत्तर दिले.