महाभारत · अध्याय 1.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.87.1
पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि-
र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र।
यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १.८७.१ ॥
हे नरेन्द्रा, हे महात्मन्, माझ्यासाठी स्वर्गात काही लोक आहे का, किंवा अंतरिक्षात प्रसिद्ध असा लोक आहे का, असे मी तुम्हाला विचारतो; त्या धर्माचे ज्ञाता म्हणून मी तुम्हाला मानतो.
1.87.2
यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च ।
यत्तेजसा तपते भानुमांश्च।
लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै ।
तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ १.८७.२ ॥
अंतरिक्ष, पृथ्वी, दिशा आणि आपल्या तेजाने तापणारा सूर्य जितके आहेत, तितकेच लोक स्वर्गात स्थित आहेत; त्यांच्यामुळे ते (लोक) मर्यादित असूनही टिकवले जातात.
1.87.3
तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ।
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु।
क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज-
न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः ॥ १.८७.३ ॥
ती मी तुम्हाला देतो; पतनाच्या खड्ड्यात पडू नका. माझे जे लोक आहेत, ते तुमचे होवोत. हे राजा, यांना एका गवताच्या काडीने तरी विकत घ्या, जर हे बुद्धिमान, तुमचा प्रतिग्रह दूषित नसेल तर.
1.87.4
न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि ।
वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः।
कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै-
र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः ॥ १.८७.४ ॥
मी खोटे विक्रय केला असे मला आठवत नाही; व्यर्थ घेतलेल्या दानाविषयी बालकासारखी शंका धरून, जे पूर्वी कोणी केले नाही ते मी करणार नाही. इतरांनीही न केलेले करू इच्छिले तर तेथे काय योग्य?
1.87.5
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज-
न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते।
अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र ।
सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु ॥ १.८७.५ ॥
हे राजा, मी दिलेले तुला मूल्य म्हणून इष्ट नसेल तर ते लोक तू प्राप्त कर; हे नरेंद्रा, मी ते प्राप्त करणार नाही; ते सर्व लोक तुझेच होवोत.
1.87.6
पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ।
ममापि लोका यदि सन्तीह तात।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ १.८७.६ ॥
उशीनरपुत्र शिबी मी तुला विचारतो — येथे माझेही लोक असतील, हे तात, जर ते अंतरिक्षात किंवा स्वर्गात स्थित असतील, तर त्या धर्माचा जाणकार म्हणून मी तुला मानतो.
1.87.7
यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू-
न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र।
तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते ।
विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः ॥ १.८७.७ ॥
हे नरेंद्रा, तुला वाचवू इच्छिणाऱ्या सज्जनांचा तू वाणीने किंवा मनानेही अपमान केला नाहीस; म्हणूनच तुझे अनंत, विजेसारखे, गर्जणारे महान लोक स्वर्गात आश्रित आहेत.
1.87.8
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज-
न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते।
न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा ।
यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः ॥ १.८७.८ ॥
हे राजा, मी दिलेले ते लोक तुला मूल्य म्हणून इष्ट नसतील तर ते तू प्राप्त कर. मी येथे दान देऊन ते प्राप्त करणार नाही; जिथे गेल्यावर धीर पुरुष शोक करत नाहीत.
1.87.9
यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव-
स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः।
तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते ।
तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम् ॥ १.८७.९ ॥
हे नरदेव, इंद्रासमान प्रभाव असलेल्या तुझ्याप्रमाणेच तुझे लोकही अनंत आहेत. पण आज दुसऱ्याने दिलेल्या या लोकात मला आनंद वाटत नाही. म्हणून हे शिबिपुत्रा, दिलेल्या या दानाचे मी अभिनंदन करत नाही.
1.87.10
न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि ।
सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम् ॥ १.८७.१० ॥
हे राजा, जर तू आमचे लोक एकेक करून स्वीकारले नाहीस, तर आम्ही सर्वजण ते तुला देऊन नरकात जाऊ.
1.87.11
यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः ।
अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा ॥ १.८७.११ ॥
हे सत्यप्रिय सज्जनांनो, जे माझ्या योग्य आहे ते करण्याचा प्रयत्न करा. पूर्वी मी न केलेले कोणते कर्म केले हे मला आठवत नाही.
1.87.12
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान् ॥ १.८७.१२ ॥
हे पाच सुवर्णरथ कोणाचे दिसत आहेत? ज्यावर आरूढ होऊन माणूस शाश्वत लोकांची इच्छा करतो.
1.87.13
युष्मानेते वहिष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव ॥ १.८७.१३ ॥
हे पाच सुवर्णरथ तुम्हांला वाहून नेतील. हे सज्जनांनो, ते प्रज्वलित अग्निज्वाळांसारखे उंचावर तेजाने चमकत आहेत.
1.87.14
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा ।
हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम् ॥ १.८७.१४ ॥
पूर्वी स्वयंभूने विहित केलेल्या अश्वमेध या महायज्ञात घोड्याचे जे जे अवयव होते ते यथाक्रम कापून.
1.87.15
होताऽध्वर्युरथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ १.८७.१५ ॥
हे भरतवंशजा, होता, अध्वर्यू, उद्गाता आणि ब्रह्म्यासह सर्व सोळा ऋत्विज विधिपूर्वक अग्नीत आहुती अर्पण करतात.
1.87.16
धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि ।
विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः ॥ १.८७.१६ ॥
पृथ्वीवरील जे अत्यंत पापी लोक धुराचा गंध घेतात, ते त्याच क्षणी पापमुक्त व पवित्र मनुष्य होतात.
1.87.17
एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना ।
मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम् ॥ १.८७.१७ ॥
याच दरम्यान तपश्चर्या हेच ज्याचे धन आहे, ती माधवी हरिणाच्या कातड्याने अंग गुंडाळून आणि हरिणाचे कातडे परिधान करून आली.
1.87.18
मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता ।
यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता ॥ १.८७.१८ ॥
हरिणांची सेवा करीत, हरिणांच्या आहाराप्रमाणे वागत ती, हरिणांच्या कळपासह यज्ञमंडपात प्रवेश करून अत्यंत चकित झाली.
1.87.19
आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा ।
यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान् ॥ १.८७.१९ ॥
धुराचा गंध घेत ती हरिणांसोबतच फिरत राहिली. यज्ञमंडपात भटकताना तिने त्या अपराजित पुत्रांना पाहिले.
1.87.20
पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी ।
असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं यदा ॥ १.८७.२० ॥
यज्ञाचे माहात्म्य पाहून माधवीला आनंद झाला; तेव्हा नहुषपुत्र ययाती अद्याप पृथ्वीला स्पर्श करीत नव्हता.
1.87.21
दिविष्ठं प्राप्तमाज्ञाय ववन्दे पितरं तदा ।
तदा वसुमनापृच्छन्मातरं वै तपस्विनीम् ॥ १.८७.२१ ॥
स्वर्गात राहणारे पिता आलेले पाहून त्याने त्यांना नमस्कार केला. तेव्हा वसुमनाने तपस्विनी मातेला विचारले.
1.87.22
भवत्या यत्कृतमिदं वन्दनं पादयोरिह ।
कोयं देवोपमो राजा याऽभिवन्दसि मे वद ॥ १.८७.२२ ॥
तुम्ही येथे माझ्या चरणांवर केलेला हा नमस्कार कशासाठी? देवासारखा हा राजा कोण आहे, ज्याला तुम्ही नमस्कार करत आहात? मला सांगा.
1.87.23
शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुषोयं पिता मम ।
ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः ॥ १.८७.२३ ॥
पुत्रांनो, सर्वांनी मिळून ऐका. हे नहुषाचे पुत्र ययाति माझे पिता आहेत. माझ्या पुत्रांचे ते आजोबा म्हणून स्मरले जातात.
1.87.24
पूरुं मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः ।
केन वा कारणेनैवमिह प्राप्तो महायशाः ॥ १.८७.२४ ॥
माझा बंधू पूरु याला राज्यावर बसवून ते स्वर्गाला गेले. कोणत्या कारणाने हे महायशस्वी असे येथे आले?
1.87.25
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गाद्भ्रष्टेति चाब्रवीत् ।
सा पुत्रस्य वचः श्रुत्वा संभ्रमाविष्टचेतना ॥ १.८७.२५ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून त्याने, 'ते स्वर्गातून पतित झाले' असे म्हटले. पुत्राचे बोलणे ऐकून तिचे मन संभ्रमाने व्याकूळ झाले.
1.87.26
माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारितम् ।
तपसा निर्जिताँल्लोकान्प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ १.८७.२६ ॥
माधवी, नातवंडांनी वेढलेल्या पित्याला म्हणाली: 'तपाने जिंकलेले माझे लोक तुम्ही स्वीकारा.'
1.87.27
पुत्राणामिव पौत्राणां धर्मादधिगतं धनम् ।
स्वार्थणेव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः।
तस्माद्दानेन तपसा चास्माकं दिवमाव्रज ॥ १.८७.२७ ॥
पुत्र आणि नातवंडांप्रमाणे धर्माने मिळालेले धन येथे धर्मोपदेशक ऋषी स्वतःचेच म्हणतात. म्हणून दान आणि तपाने आमच्या स्वर्गाला जा.
1.87.28
यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव ।
दुहित्रा चैव दौहित्रैस्तारितोऽहं महात्मभिः ॥ १.८७.२८ ॥
धर्माचे हे फळ तुला कल्याणकारक होईल, तर मुलीमुळे आणि तिच्या महात्म्या मुलांमुळे मी तरलो आहे.
1.87.29
तस्मात्पवित्रं दौहित्रमद्यप्रभृति पैतृके ।
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ॥ १.८७.२९ ॥
म्हणून आजपासून मुलीचा मुलगा पितृकर्मात पवित्र आहे. श्राद्धात तीन पवित्र वस्तू: मुलीचा मुलगा, कुतप आणि तीळ.
1.87.30
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ।
भोक्तारः परिवेष्टारः श्रावितारः पवित्रकाः ॥ १.८७.३० ॥
येथे तीन गोष्टींची प्रशंसा होते: शुचिता, क्रोधाचा अभाव आणि घाईचा अभाव. भोजन करणारे, वाढणारे आणि मंत्रपठण करणारे पवित्र आहेत.
1.87.31
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे ।
स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ १.८७.३१ ॥
दिवसाच्या आठव्या भागात सूर्य मंद होतो, तो काळ 'कुतप' म्हणवतो. पितरांना तेथे दिलेले अक्षय होते.
1.87.32
तिलाः पिशाचाद्रक्षन्ति दर्भा रक्षन्ति राक्षसात् ।
रक्षन्ति श्रोत्रियाः पङ्क्तिं यतिभिर्भुक्तमक्षयम् ॥ १.८७.३२ ॥
तीळ पिशाचांपासून रक्षण करतात, दर्भ राक्षसांपासून रक्षण करतात. श्रोत्रिय पंक्तीचे रक्षण करतात, यतींनी भोजन केलेले अक्षय होते.
1.87.33
लब्ध्वा पात्रं तु विद्वांसं श्रोत्रियं सुव्रतं शुचिम् ।
स कालः कालतो दत्तं नान्यथा काल इष्यते ॥ १.८७.३३ ॥
विद्वान, श्रोत्रिय, सुव्रत व शुद्ध अशा योग्य पात्राला मिळाल्यावर, योग्य काळी दिलेले दानच इष्ट आहे; अन्यथा नाही.
1.87.34
एवमुक्त्वा ययातिस्तु पुनः प्रोवाच बुद्धिमान् ।
सर्वे ह्यवभृथस्नातास्त्वरध्वं कार्यगौरवात् ॥ १.८७.३४ ॥
असे बोलून बुद्धिमान ययाति पुन्हा म्हणाला: 'सर्वजण अवभृथ स्नान करून आले आहात; कार्याच्या गांभीर्यामुळे त्वरा करा.'
1.87.35
आतिष्ठ स्वरथं राजन्विक्रमस्व विहायसम् ।
वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति ॥ १.८७.३५ ॥
हे राजा, आपल्या रथावर आरूढ हो; धैर्याने आकाशाकडे जा. वेळ आली की आम्हीही तुमच्या मागे येऊ.
1.87.36
सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम् ।
एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः ॥ १.८७.३६ ॥
आता आपण सर्वांनी एकत्र जायला हवे; स्वर्गजयी आपल्याला देवलोकाचा हा निर्मळ मार्ग दिसत आहे.
1.87.37
अष्टकश्च शिबिश्चैव काशेयश्च प्रतर्दनः ।
ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्चत्वारो भूमिपास्तदा।
सर्वे ह्यवभृथस्नाताः स्वर्गताः साधवः सह ॥ १.८७.३७ ॥
अष्टक, शिबि, काशेय प्रतर्दन आणि इक्ष्वाकु वंशातील वसुमनस — हे चार राजे अवभृथ स्नान करून साधूंसह स्वर्गाला गेले.
1.87.38
तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपस्तमाः ।
आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी ॥ १.८७.३८ ॥
ते सर्व नृपश्रेष्ठ रथांवर आरूढ होऊन निघाले; आपल्या तेजाने आकाशात चढत, धर्माने दोन्ही लोक व्यापत.
1.87.39
अहं मन्ये पूर्वमेकोऽस्मि गन्ता ।
सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा।
कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽय-
मेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान् ॥ १.८७.३९ ॥
मला वाटले होते की मीच प्रथम एकटा जाईन; महात्मा इंद्र सर्वथा माझा मित्र आहे. मग उशीनराचा पुत्र शिबी एकटाच पूर्ण वेगाने घोड्यांना मागे टाकून कसा गेला?
1.87.40
अददद्याचमानाय यावद्वित्तमविन्दत ।
उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठोहि वः शिबिः ॥ १.८७.४० ॥
उशीनराचा हा पुत्र शिबी याचना करणाऱ्याला जितके धन त्याच्याकडे होते तितके सर्व देत असे. म्हणून तुम्हा सर्वांत शिबीच श्रेष्ठ आहे.
1.87.41
दानं तपः संत्यमथाऽपि धर्मो ।
ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्यमथो विधित्सा।
राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञः ।
शिबेः स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्ध्या ॥ १.८७.४१ ॥
दान, तप, सत्य, धर्म, लज्जा, श्री, क्षमा, सौम्यता आणि विधिपूर्वक देण्याची इच्छा — हे राजा, हे अप्रमेय गुण अप्रतिम बुद्धीच्या शिबी राजात स्थिर आहेत.
1.87.42
एवं वृत्तो ह्रीनिषेवश्च यस्मा-
त्तस्माच्छिबिरत्यगाद्वै रथेन।
अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छ-
न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम् ॥ १.८७.४२ ॥
शिबी असा आचरण करणारा आणि लज्जा पाळणारा असल्यामुळे तो रथातून पुढे गेला. मग अष्टकाने कुतूहलाने इंद्रासारख्या आपल्या आजोबांना पुन्हा विचारले.
1.87.43
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं ।
कुतश्च कश्चासि सुतश्च कस्य।
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता ।
लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा ॥ १.८७.४३ ॥
हे राजा, मी तुला विचारतो; खरे सांग. तू कुठून आला आहेस, तू कोण आहेस आणि कोणाचा पुत्र आहेस? तू केलेले कर्म तुझ्याशिवाय जगात दुसरा कोणी क्षत्रिय किंवा ब्राह्मण करू शकत नाही.
1.87.44
ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः ।
पूरोः पिता सार्वबौमस्त्विहासम्।
गुह्यं चार्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि ।
मातामहोऽहं भवतां प्रकाशम् ॥ १.८७.४४ ॥
मी नहुषाचा पुत्र ययाति आहे; पूरूचा पिता आणि सार्वभौम सम्राट. येथे जे गुप्त आहे आणि माझ्या लोकांना सांगायचे आहे ते मी सांगतो; मी तुमचा उघड मातामह आहे.
1.87.45
सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय ।
दत्त्वा प्रतस्थे विपिनं ब्राह्मणेभ्यः।
मेध्यानश्वानेकशतान्सुरूपां-
स्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति ॥ १.८७.४५ ॥
ही सर्व पृथ्वी मी जिंकली होती. ब्राह्मणांना दान देऊन मी अरण्यात गेलो; शेकडो शुद्ध आणि सुंदर घोडेही दिले. तेव्हा देव पुण्याचे भागीदार होतात.
1.87.46
अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः ।
पूर्णामिमामखिलां वाहनेन।
गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यै-
स्तदाऽददं गाः शथमर्बुदानि ॥ १.८७.४६ ॥
ही सर्व परिपूर्ण पृथ्वी वाहनांसह मी ब्राह्मणांना दिली. गायी, सोने आणि प्रमुख धनांसह; तेव्हा शंभर अर्बुद गायीही दिल्या.
1.87.47
सत्येन मे द्यौश्च वसुन्धरा च ।
तथैवाग्निज्वर्लते मानुषेषु।
न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं ।
सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति ॥ १.८७.४७ ॥
सत्यामुळे माझ्यासाठी आकाश आणि पृथ्वी (टिकून आहेत); तसाच मानवांमध्ये अग्नी प्रज्वलित होतो. माझे बोललेले वचन व्यर्थ नाही; कारण सज्जन सत्याचाच सन्मान करतात.
1.87.48
यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं ।
प्रतर्दनं चौषदश्विं तथैव।
सर्वे च लोका मुनयश्च देवाः ।
सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम् ॥ १.८७.४८ ॥
अष्टका, येथे मी जे सत्य सांगतो—तसेच प्रतर्दन आणि औषदश्वीविषयीही. सर्व लोक, मुनी आणि देव सत्यानेच पूज्य आहेत, हा माझा मनाचा निश्चय आहे.
1.87.49
यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत् ।
अनसूयुर्द्विजाग्र्येभ्यः स लभेन्नः सलोकताम् ॥ १.८७.४९ ॥
जो स्वर्गजयी आमच्या सर्वांचा यथावृत्तान्त मत्सरविरहित होऊन श्रेष्ठ द्विजांना निवेदन करील, त्याला आमचे लोक प्राप्त होवो.
1.87.50
एवं राजा स महात्मा ह्यतीव ।
स्वैर्दौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाह।
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा ।
स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ॥ १.८७.५० ॥
अशा प्रकारे तो महात्मा राजा, शत्रूंना जिंकणारा, स्वतःच्या दौहित्रांकडून अत्यंत उद्धारला गेला, परम उदार कर्मांचा, आपल्या कर्मांनी पृथ्वी व्यापून, पृथ्वी सोडून स्वर्गाला गेला.