महाभारत · अध्याय 1.92
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.92.1
ततो गच्छन्महाबाहुरेकोऽमात्यान्विसृज्य तान् ।
नापश्यच्चाश्रमे तस्मिंस्तमृषिं संशितव्रतम् ॥ १.९२.१ ॥
नंतर महाबाहू राजा एकटाच जात असताना, आपल्या अमात्यांना निरोप देऊन, त्या आश्रमात संशितव्रत त्या ऋषींना त्याला दिसले नाहीत.
1.92.2
सोऽपश्यमानस्तमृषिं शून्यं दृष्ट्वा तथाऽऽश्रमम् ।
उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं सन्नादयन्निव ॥ १.९२.२ ॥
त्या ऋषींना न पाहता, आश्रम ओसाड पाहून तो मोठ्याने म्हणाला, 'येथे कोण आहे?' जणू वन दुमदुमवत.
1.92.3
श्रुत्वाऽथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीरिव रूपिणी ।
निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी ॥ १.९२.३ ॥
तो आवाज ऐकून, श्रीसारखी रूपवती एक कन्या तापसीचा वेष धारण करून त्या आश्रमातून बाहेर आली.
1.92.4
सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुष्यन्तमसितेक्षणा ।
सुप्रीताऽभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तमथेश्वरम् ॥ १.९२.४ ॥
ती काळ्या डोळ्यांची कन्या दुष्यंत राजाला पाहताच अत्यंत आनंदित होऊन, आलेल्या त्या पूज्य, ईश्वरतुल्य राजाचे स्वागत केले.
1.92.5
रूपयौवनसंपन्ना शीलाचारवती शुभा ।
सा तमायतपद्माक्षं व्यूढोरस्कं महाभुजम् ॥ १.९२.५ ॥
रूप आणि यौवनाने संपन्न, शील आणि आचारवती, शुभ अशी ती कन्या — दीर्घ कमलनेत्र, विशाल वक्षस्थळ, महाबाहू अशा त्याला (पाहू लागली).
1.92.6
सिंहस्कन्धं दीर्घबाहुं सर्वलक्षणपूजितम् ।
स्पृष्टं मधुरया वाचा साऽब्रवीज्जनमेजया ॥ १.९२.६ ॥
सिंहासारखे खांदे, दीर्घबाहू, सर्व लक्षणांनी पूजित अशा त्या राजाला मधुर वाणीने संबोधून ती बोलली — हे जनमेजया!
1.92.7
स्वागतं त इति क्षिप्रमुवाच प्रतिपूज्य च ।
आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि ॥ १.९२.७ ॥
"आपले स्वागत असो" असे लगेच म्हणून, प्रतिपूजन करून, आसन, पाद्य आणि अर्घ्य देऊन तिने त्याचा सत्कार केला.
1.92.8
पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम् ।
यथावदर्चयित्वाऽथ पृष्ट्वा चानामयं तदा ॥ १.९२.८ ॥
हे राजा, तिने यथाविधी सत्कार करून त्या नराधिपाला त्याची प्रकृती व कुशल विचारले; मग त्याच्या आरोग्याचीही विचारपूस केली.
1.92.9
उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियतामिति ।
आश्रमस्याभिगमने किं त्वं कार्यं चिकीर्षसि ॥ १.९२.९ ॥
हसत हसत जणू ती म्हणाली, "काय करायचे? या आश्रमात येऊन तुम्हाला काय करायचे आहे?"
1.92.10
कस्त्वमद्येह संप्राप्तो महर्षेराश्रमं शुभम् ।
तामब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम् ॥ १.९२.१० ॥
"आज इथे महर्षीच्या शुभ आश्रमात आलेला तू कोण आहेस?" तेव्हा राजा त्या मधुरभाषिणी कन्येला म्हणाला.
1.92.11
दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः ।
राजर्षेस्तस्य पुत्रोऽहमिलिनस्य महात्मनः ॥ १.९२.११ ॥
निर्दोष अवयवांच्या त्या कन्येला पाहून, यथाविधी सत्कार पावून (तो म्हणाला), "मी महात्मा इलिन नावाच्या राजर्षीचा पुत्र आहे."
1.92.12
दुष्यन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने ।
आगतोऽहं महाभागमृषिं कण्वमुपासितुम् ॥ १.९२.१२ ॥
"हे कमलनेत्रे, माझे नाव खरोखर दुष्यंत आहे. महाभाग्यवान ऋषी कण्वांची सेवा करण्यासाठी मी आलो आहे."
1.92.13
क्व गतो भगवान्भद्रे गन्ममाचक्ष्व शोभने ।
गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुमाश्रमात्।
मुहूर्तं संप्रतीक्षस्व द्रष्टास्येनमुपागतम् ॥ १.९२.१३ ॥
हे कल्याणी, हे सुंदरी, भगवान कुठे गेले आहेत? मला सांग. माझे वडील भगवान फळे आणण्यासाठी आश्रमातून गेले आहेत. क्षणभर थांब; ते येताना तू पाहशील.
1.92.14
अपश्यमानस्तमृषिं तथा चोक्तस्तया च सः ।
तां दृष्ट्वा च वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम् ॥ १.९२.१४ ॥
त्या ऋषीला न पाहता, तिने असे सांगितल्यावर, सुंदर कंबरेच्या, तेजस्वी, गोड हसणाऱ्या तिला त्याने पाहिले.
1.92.15
विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च ।
रूपयौवनसंपन्नामित्युवाच महीपतिः ॥ १.९२.१५ ॥
शरीर, तपस्या आणि दमाने तेजस्वी, रूप व यौवनाने संपन्न अशा तिला राजा असे म्हणाला.
1.92.16
का त्वं कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम् ।
एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वमसि शोभने ॥ १.९२.१६ ॥
तू कोण आहेस, हे सुंदर कंबरे? तू कोणाची आहेस, कोणत्या हेतूने वनात आलीस? अशा रूपगुणांनी युक्त तू कुठून आलीस, हे शोभने?
1.92.17
दर्शनादेव हि शुभे त्वया मेऽपहृतं मनः ।
इच्छामि त्वामहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने ॥ १.९२.१७ ॥
हे शुभे, तुला पाहताच तू माझे मन हरण केलेस. मला तुला जाणून घ्यायची इच्छा आहे; ते मला सांग, हे शोभने.
1.92.18
स्थितोस्म्यमितसौभाग्ये विवक्षुश्चास्मि किंचन ।
शृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि ॥ १.९२.१८ ॥
हे अमित सौभाग्ये, मी येथे उभा आहे; काही सांगू इच्छितो. हे गजनासे, हे सुंदर मांड्यांच्या, हे मत्तकाशिनी, माझे बोलणे ऐक.
1.92.19
राजर्षेरन्वये जातः पूरोरस्मि विशेषतः ।
वृण्वे त्वामद्य सुश्रोणि दुष्यन्तो वरवर्णिनि ॥ १.९२.१९ ॥
राजर्षींच्या वंशात, विशेषतः पूरूच्या वंशात माझा जन्म झाला आहे. हे सुंदर कटिप्रदेशाच्या, हे श्रेष्ठ वर्णाच्या, दुष्यन्त मी आज तुला वरतो.
1.92.20
न मेऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तते ।
ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावरासु परासु च ॥ १.९२.२० ॥
एका क्षत्रिय स्त्रीशिवाय माझे मन इतरत्र कधीही जात नाही. ऋषिकन्यांकडे किंवा इतर स्त्रियांकडे, कनिष्ठ किंवा श्रेष्ठ स्त्रियांकडेही माझे मन जात नाही.
1.92.21
तस्मात्प्रणिहितात्मानं विद्दि मां कलभाषिणि ।
यस्यां मे त्वयि भावोऽस्ति क्षत्रिया ह्यसि का वदा ॥ १.९२.२१ ॥
म्हणून मला स्थिरचित्त जाण, हे मधुरभाषिणी. ज्याच्याविषयी माझी भावना तुझ्याठायी आहे, ती क्षत्रिय स्त्री आहेस का? सांग, तू कोण आहेस?
1.92.22
न हि मे भीरु विप्रायां मनः प्रसहते गतिम् ।
भजे त्वामायतापाङ्गे भक्तं भजितुमर्हसि।
भुङ्क्ष राज्यं विशालाक्षि बुद्धिं मात्वन्यथा कृथाः ॥ १.९२.२२ ॥
हे भीरू, ब्राह्मण स्त्रीकडे माझे मन जाऊ देत नाही. आयतनेत्रे, मी तुला इच्छितो; भक्ताचा स्वीकार करणे तुला योग्य आहे. हे विशालाक्षी, राज्य भोग; तुझी बुद्धी दुसऱ्या दिशेने वळवू नकोस.
1.92.23
एवमुक्ता तु सा कन्या तेन राज्ञा तमाश्रमे ।
उवाच हसती वाक्यमिदं सुमधुराक्षरम् ॥ १.९२.२३ ॥
राजाने आश्रमात असे म्हटल्यावर ती कन्या हसत त्याला अतिशय मधुर अक्षरांत हे शब्द बोलली.
1.92.24
कण्वस्याहं भगवतो दुष्यन्त दुहिता मता ।
तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य महात्मनः ॥ १.९२.२४ ॥
हे दुष्यन्ता, मी भगवान कण्वाची कन्या मानली जाते — त्या तपस्वी, धृतिमान, धर्मज्ञ, महात्म्याची.
1.92.25
अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता ।
तमेव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुमर्हसि ॥ १.९२.२५ ॥
हे राजेंद्रा, मी स्वतंत्र नाही; काश्यप माझे गुरू आणि पिता आहेत. तुझा हेतू त्यांनाच माग; अयोग्य कृत्य तुला करणे योग्य नाही.
1.92.26
ऊर्ध्वरेता महाभागे भगवाँल्लोकपूजितः ।
चलेद्धि वृत्ताद्धर्मोपि न चलेत्संशितव्रतः ॥ १.९२.२६ ॥
हे महाभागे, ऊर्ध्वरेता, भगवान, लोकपूजित ते दृढव्रती आहेत. धर्मसुद्धा आपल्या आचरणापासून ढळू शकेल; पण ते ढळणार नाहीत.
1.92.27
कथं त्वं तस्य दुहिता संभूता वरवर्णिनी ।
संशयो मे महानत्र तन्मे छेत्तुमिहार्हसि ॥ १.९२.२७ ॥
हे वरवर्णिनी, तू त्यांची कन्या कशी झालीस? इथे मला मोठा संशय आहे; तो दूर करणे तुला योग्य आहे.
1.92.28
यथाऽयमागमो मह्यं यथा चेदमभूत्पुरा ।
अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते ॥ १.९२.२८ ॥
माझे हे आगमन जसे झाले, आणि पूर्वी हे जसे घडले (तसेच); स्वतः एक असून सज्जनांसमोर वेगळे बोलणारा.
1.92.29
स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः ।
शृणु राजन्यथातत्त्वं यथाऽस्मि दुहिता मुनेः ॥ १.९२.२९ ॥
पापाने वेढलेला तो मूर्ख, चोर, स्वतःचाच अपहारक. हे राजा, मी मुनींची कन्या कशी आहे ते यथार्थ ऐक.
1.92.30
ऋषिः कश्चिदिहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत् ।
ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्त्वेयं शकुन्तला ॥ १.९२.३० ॥
इथे कोणी ऋषी येऊन माझ्या जन्माबद्दल म्हणाले—'तू ऊर्ध्वरेता आहेस, तर ही शकुंतला कुठून?'
1.92.31
पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप ।
तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिवा ॥ १.९२.३१ ॥
कन्या तुमच्यापासून कशी जन्मली? हे काश्यपा, ते मला सांगा. तेव्हा भगवान तिला म्हणाले, हे राजा, जसे घडले ते ऐका.
1.92.32
तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः ।
सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम् ॥ १.९२.३२ ॥
पूर्वी विश्वामित्र महातप करीत असताना देवगणांचा स्वामी इंद्र याला अत्यंत तापवले.
1.92.33
तपसा दीप्तवीर्योऽयं स्थानान्मां च्यावयेदिति ।
भीतः पुरन्दरस्तस्मान्मेनकामिदमब्रवीत् ॥ १.९२.३३ ॥
तपाने तेजस्वी पराक्रमी हा मला माझ्या स्थानावरून च्युत करील या भीतीने पुरंदर मेनकेला असे म्हणाला.
1.92.34
गुणैरप्सरसां दिव्यैर्मेनके त्वं विशिष्यसे ।
श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १.९२.३४ ॥
मेनके, दिव्य गुणांनी तू अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. हे कल्याणी, माझे कल्याण कर; मी तुला जे सांगतो ते ऐक.
1.92.35
असावादित्यशङ्काशो विश्वामित्रो महातपाः ।
तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः ॥ १.९२.३५ ॥
सूर्यासारखा तेजस्वी तो महातपस्वी विश्वामित्र घोर तप करीत आहे; त्यामुळे माझे मन कंपित होत आहे.
1.92.36
मेनके तव भारोऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे ।
शंसितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते ॥ १.९२.३६ ॥
मेनके, हा भार तुझ्यावर आहे; हे सुमध्यमे, आत्मसंयमी आणि अजिंक्य विश्वामित्र उग्र तपात मग्न आहे.
1.92.37
स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय ।
चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियमुत्तमम् ॥ १.९२.३७ ॥
तो मला माझ्या स्थानावरून ढळवू शकणार नाही, म्हणून तू जाऊन त्याला मोहात पाड. त्याच्या तपात विघ्न आण आणि माझे अत्यंत प्रिय कार्य कर.
1.92.38
रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषणैः ।
लोभयित्वा वरारोहे तपसस्तं निवर्तय ॥ १.९२.३८ ॥
हे सुंदर कमरेच्या स्त्रिये, रूप, यौवन, माधुर्य, चेष्टा, हास्य आणि बोलण्याने त्याला मोहात पाडून त्याच्या तपातून परत फिरव.
1.92.39
महातेजाः स भगवांस्तथैव च महातपाः ।
कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवानपि ॥ १.९२.३९ ॥
तो महातेजस्वी, महातपस्वी आणि कोपिष्ट आहे; भगवानही हे जाणतात.
1.92.40
तेजस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः ।
त्वमप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयमहं कथम् ॥ १.९२.४० ॥
महात्म्याच्या तेजाने, तपाने आणि क्रोधाने तूही भयभीत होतेस; मग मी त्याला कशी न भिऊ?
1.92.41
महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैरिष्टैर्व्ययोजयत् ।
क्षत्रजातश्च यः पूर्वमभवद्ब्राह्मणो बलात् ॥ १.९२.४१ ॥
ज्याने महाभाग्यवान वसिष्ठांना त्यांच्या प्रिय पुत्रांपासून वियुक्त केले; जो पूर्वी क्षत्रिय जन्मून बळाने ब्राह्मण झाला—
1.92.42
शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः ।
यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः ॥ १.९२.४२ ॥
शुद्धीसाठी ज्याने अनेक पाण्यांनी दुर्गम केलेली नदी निर्माण केली—जगात लोक जिला अति पवित्र 'कौशिकी' म्हणून ओळखतात.
1.92.43
बभार यत्रास्य पुरा काले दुर्गे महात्मनः ।
दारान्मतङ्गो धर्मात्मा राजर्षिर्व्याधतां गतः ॥ १.९२.४३ ॥
पूर्वी एका काळी त्या महात्म्याने येथे आपल्या पत्नींचे पालनपोषण केले; धर्मात्मा मतंग, राजर्षी, व्याधाची अवस्था पावला.
1.92.44
अतीतकाले दुर्भिक्षे अभ्येत्य पुनराक्षमम् ।
मुनिः पारेति नद्या वै नाम चक्रे तदा प्रभुः ॥ १.९२.४४ ॥
पूर्वीच्या दुष्काळात मुनी पुन्हा आश्रमात येऊन त्या वेळी त्या प्रभूने नदीचे नाव "पारा" ठेवले.
1.92.45
मतङ्गं याजयाञ्चक्रे यत्र प्रीतमनाः स्वयम् ।
त्वं च सोमं भयाद्यस्य गतः पातुं सुरेश्वर ॥ १.९२.४५ ॥
जिथे प्रसन्न मनाने त्याने स्वतः मतंगाकडून यज्ञ करवला; हे सुरेश्वरा, ज्याच्या भयाने तू सोम प्राशन करण्यास गेलास.
1.92.46
चकारान्यं च लोकं वै क्रुद्धो नक्षत्रसंपदा ।
प्रतिश्रवणपूर्वाणि नक्षत्राणि चकार यः।
गुरुशापहतस्यापि त्रिशङ्कोः शरणं ददौ ॥ १.९२.४६ ॥
क्रोधाने त्याने नक्षत्र-संपत्तीने दुसरे जगही निर्माण केले; आधी वचन दिलेली नक्षत्रे ज्याने निर्माण केली, गुरूच्या शापाने आहत झालेल्या त्रिशंकूलाही त्याने आश्रय दिला.
1.92.47
ब्रह्मर्षिशापं राजर्षिः कथं मोक्ष्यति कौशिकः ।
अवमत्य तदा देवैर्यज्ञाङ्गं तद्विनाशितम् ॥ १.९२.४७ ॥
ब्रह्मर्षीच्या शापातून राजर्षी कौशिक कसा मुक्त होईल? तेव्हा देवांनी त्याचा अपमान करून यज्ञाचे अंग नष्ट केले.
1.92.48
अन्यानि च महातेजा यज्ञाङ्गान्यसृजत्प्रभुः ।
निनाय च तदा स्वर्गं त्रिशङ्कुं स महातपाः ॥ १.९२.४८ ॥
त्या महातेजस्वी प्रभूने यज्ञाची इतर अंगेही निर्माण केली; त्या महातपस्व्याने तेव्हा त्रिशंकूला स्वर्गात नेले.
1.92.49
एतानि यस्य कर्माणि तस्याहं भृशमुद्विजे ।
यथाऽसौ न दहेत्क्रुद्धस्तथाऽऽज्ञापय मां विभो ॥ १.९२.४९ ॥
ही कर्मे ज्याची आहेत, त्याच्यामुळे मी अत्यंत भयभीत आहे. हे प्रभो, तो क्रुद्ध झाला तरी मला जाळू नये असा आदेश मला द्या.
1.92.50
तेजसा निर्दहेल्लोकान्कम्पयेद्धरणीं पदा ।
संक्षिपेच्च महामेरुं तूर्णमावर्तयेद्दिशः ॥ १.९२.५० ॥
तो आपल्या तेजाने लोक जाळू शकतो, पायाने पृथ्वी कंपित करू शकतो, महामेरूला संकुचित करू शकतो आणि दिशा त्वरित फिरवू शकतो.
1.92.51
तादृशं तपसा युक्तं प्रदीप्तमिव पावकम् ।
कथमस्मद्विधा नारी जितेन्द्रियमभिस्पृशेत् ॥ १.९२.५१ ॥
तपाने युक्त, प्रज्वलित अग्नीसारख्या त्या जितेंद्रियाला माझ्यासारखी स्त्री कशी स्पर्श करेल?
1.92.52
हुताशनमुखं दीप्तं सूर्यचन्द्राक्षितारकम् ।
कालजिह्वं सुरश्रेष्ठ कथमस्मद्विधा स्पृशेत् ॥ १.९२.५२ ॥
अग्नीसारखे मुख, सूर्य-चंद्र ज्याचे डोळे, ताऱ्यांनी युक्त, कालासारखी जीभ असलेल्या त्याला, हे सुरश्रेष्ठा, माझ्यासारखी स्त्री कशी स्पर्श करेल?
1.92.53
यमश्च सोमश्च महर्षयश्च ।
साध्या विश्वे वालस्विल्याश्च सर्वे।
एतेऽपि यस्योद्विजन्ते प्रभावा-
त्तस्मात्कस्मान्मादृशी नोद्विजेत ॥ १.९२.५३ ॥
यम, सोम, महर्षी, साध्य, विश्वेदेव आणि वालखिल्य हे सर्व ज्याच्या प्रभावाने भयभीत होतात, तर माझ्यासारखी स्त्री का भयभीत होणार नाही?
1.92.54
त्वयैवमुक्ता च कथं समीप-
मृषेर्न गच्छेयमहं सुरेन्द्र।
रक्षां च मे चिन्तय देवराज ।
यथा त्वदर्थं रक्षिताऽहं चरेयम् ॥ १.९२.५४ ॥
तू असे सांगितल्यावर, हे सुरेंद्रा, मी ऋषींच्या जवळ कशी जाणार नाही? हे देवराजा, माझ्या रक्षणाचा विचार कर, म्हणजे तुझ्यासाठी संरक्षित राहून मला वावरता येईल.
1.92.55
कामं तु मे मारुतस्तत्र वासः ।
प्रक्रीडिताया विवृणोतु देव।
भवेच्च मे मन्मथस्तत्र कार्ये ।
सहायभूतस्तु तव प्रसादात् ॥ १.९२.५५ ॥
तसेच होवो. तेथे वायू माझे निवासस्थान असो; मी क्रीडा करत असताना त्याने मला उघडे करो, हे देवा. आणि त्या कार्यात मन्मथ आपल्या प्रसादाने माझा सहाय्यक होवो.
1.92.56
वनाच्च वायुः सुरभिः प्रवाया-
त्तस्मिन्काले तमृषिं लोभयन्त्याः।
तथेत्युक्त्वा विहिते चैव तस्मिं-
स्ततो ययौ साऽऽश्रमं कौशिकस्य ॥ १.९२.५६ ॥
त्या वेळी, मी त्या ऋषीला मोहात पाडत असताना, वनातून सुगंधी वारा वाहो. 'तसेच होवो' असे म्हणून, ती व्यवस्था झाल्यावर, ती कौशिकाच्या आश्रमाकडे गेली.