महाभारत · अध्याय 1.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.95.1
प्रतिज्ञाय च दुष्यन्ते प्रतियाते दिने दिने ।
गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः ॥ १.९५.१ ॥
दुष्यन्त ने प्रतिज्ञा की थी, और वे दिन-प्रतिदिन लौटते गए; उस राजपुत्री के गर्भ में महात्मा का (बीज) बढ़ता गया।
1.95.2
शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात् ।
दिवारात्रमनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता ॥ १.९५.२ ॥
शकुन्तला राजा का चिंतन करती हुई, कार्य की गुरुता के कारण, दिन-रात निद्रारहित रहीं, स्नान और भोजन छोड़े हुए।
1.95.3
राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः ।
अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निस्चिता ॥ १.९५.३ ॥
राजा द्वारा भेजे गए ब्राह्मण चतुरंगिणी सेना के साथ आज, कल या परसों आ पहुँचेंगे—ऐसा उसने निश्चय कर लिया था।
1.95.4
दिनान्पक्षानृतून्मासानयनानि च सर्वशः ।
गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत ॥ १.९५.४ ॥
हे भरतवंशी, दिन, पखवाड़े, ऋतु, मास और अयन—सब गिने जाते हुए तीन वर्ष बीत गए।
1.95.5
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर्वचनगौरवात् ।
ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद्वाक्यमब्रुवन् ॥ १.९५.५ ॥
तीन वर्ष पूर्ण होने पर ऋषि के वचन की गरिमा के कारण ऋषि-पत्नियाँ अनेक बार युक्तिसंगत वचन बोलीं।
1.95.6
शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव ।
तत्कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर्वचः ॥ १.९५.६ ॥
हे भद्रे, लोकाचार सुनो; सुनकर जो तुम्हें ठीक लगे वही करो। हे देवी, जो हितकारी हो वही करो; गुरु के वचन का अनादर नहीं करना चाहिए।
1.95.7
देवानां दैवतं विष्णुर्विप्राणामग्निर्ब्रह्म च ।
नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः ॥ १.९५.७ ॥
देवताओं का देवता विष्णु है, ब्राह्मणों का अग्नि और वेद; स्त्रियों का देवता पति है, और लोकों का गुरु ब्राह्मण है।
1.95.8
सूतिकाले प्रसूष्वेति भगवांस्ते पिताऽब्रवीत् ।
करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत् ॥ १.९५.८ ॥
'प्रसव के समय जन्म दो' — तुम्हारे पूज्य पिता ने यह कहा था। 'मैं करूँगा' — यह कर्तव्य उस समय तुम्हारा पुण्य होगा।
1.95.9
पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत् ।
गर्भं सुषाव वामोरूः कुमारममितौजसम् ॥ १.९५.९ ॥
पत्नियों के वचन सुनकर 'साधु, साधु' सोचकर उसने विचार किया; और सुंदर जाँघों वाली उस स्त्री ने अपरिमित तेज वाले पुत्र को गर्भ से जन्म दिया।
1.95.10
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्राजायत शकुन्तला ।
रूपौदार्यगुणोपेतं दौष्यन्तिं जनमेजय ॥ १.९५.१० ॥
तीन वर्ष पूरे होने पर शकुन्तला ने जन्म दिया — हे जनमेजय, रूप, उदारता और गुणों से युक्त, दुष्यन्त के उस पुत्र को।
1.95.11
जाते तस्मिन्नन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ १.९५.११ ॥
उसके जन्म लेते ही आकाश से पुष्पों की वर्षा हुई; देवताओं की दुंदुभियाँ बज उठीं और अप्सराओं के समूह नाच उठे।
1.95.12
गायद्भिर्मधुरं तत्र देवैः शक्रोऽभ्युवाच ह ।
शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ॥ १.९५.१२ ॥
वहाँ देवताओं के मधुर गान के बीच इन्द्र ने कहा — 'हे शकुन्तला, तुम्हारा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट होगा।'
1.95.13
बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित् ।
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः ॥ १.९५.१३ ॥
पृथ्वी पर किसी के भी समान बल, तेज और रूप नहीं होगा; वह पौरव सौ अश्वमेध यज्ञों का अनुष्ठान करने वाला होगा।
1.95.14
अनेकारपि साहस्रै राजसूयादिभिर्मखैः ।
स्वार्थं ब्राह्मणसात्कृत्वा दक्षिणाममितां ददत् ॥ १.९५.१४ ॥
अनेक सहस्रों राजसूय आदि यज्ञों से, अपना धन ब्राह्मणों को देकर, वह असीम दक्षिणा दान करेगा।
1.95.15
देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः ।
सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः ॥ १.९५.१५ ॥
देवताओं के वचन सुनकर कण्व के आश्रम में निवास करने वाले सभी महर्षि कण्व की पुत्री का सम्मान करने लगे।
1.95.16
शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षमवाप सा ।
द्विजानाहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः। ॥ १.९५.१६ ॥
यह सुनकर शकुन्तला को परम हर्ष हुआ; उस महायशस्विनी ने मुनियों के साथ ब्राह्मणों को बुलाकर उनका सत्कार किया।
1.95.17
जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यवतां वरः ।
तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य चासकृत् ॥ १.९५.१७ ॥
पुण्यवानों में श्रेष्ठ कण्व ने उसके जातकर्म आदि संस्कार कराए, और बढ़ते हुए उस बालक के भी संस्कार बार-बार कराए।
1.95.18
यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत् ।
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिःसिंहसंहननोऽभवत् ॥ १.९५.१८ ॥
विधि और न्याय के अनुसार उसने सभी क्रियाएँ करवाईं; और वह शिखरों के समान श्वेत दाँतों वाला, सिंह के समान सुदृढ़ शरीर वाला हो गया।
1.95.19
चक्राङ्कितकरः श्रीमान्स्वयं विष्णुरिवापरः ।
चतुष्किष्कुर्महातेजा महामूर्धा महाबलः ॥ १.९५.१९ ॥
चक्र के चिह्न वाले हाथों वाला, तेजस्वी, मानो स्वयं दूसरे विष्णु हों, चार किष्कु ऊँचा, महातेजस्वी, बड़े सिर वाला और महाबली।
1.95.20
कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत ।
ऋषेर्भयात्तु दुष्यन्तः स्मरन्नैवाह्वयत्तदा ॥ १.९५.२० ॥
वह देवताओं के बालक जैसा तेजस्वी कुमार वहाँ शीघ्र बढ़ने लगा। किन्तु ऋषि के भय से दुष्यन्त ने तब उसे स्मरण करके भी नहीं बुलाया।
1.95.21
गते काले तु महति न सस्मार तपोधनाम् ।
षड्वर्षेषु ततो बालः कण्वाश्रमपदं प्रति ॥ १.९५.२१ ॥
बहुत समय बीत जाने पर भी उसने तपोधन (शकुन्तला) को स्मरण नहीं किया। फिर छह वर्ष बीतने पर वह बालक कण्व के आश्रम की ओर चला।
1.95.22
व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च वृकांश्च महिषांस्तथा ।
ऋक्षांश्चाभ्यहनद्व्यालान्पद्भ्यामाश्रमपीडकान् ॥ १.९५.२२ ॥
बाघों, सिंहों, सूअरों, भेड़ियों, भैंसों तथा भालुओं को, और आश्रम को पीड़ा देने वाले हिंसक जन्तुओं को उसने पैरों से मार गिराया।
1.95.23
बलाद्भुजाभ्यां संगृह्य बलवान्संनियम्य च ।
बद्ध्वा वृक्षेषु दौष्यन्तिराश्रमस्य समन्ततः ॥ १.९५.२३ ॥
बलवान् दौष्यन्ति ने बलपूर्वक दोनों भुजाओं से पकड़कर और वश में करके उन्हें आश्रम के चारों ओर वृक्षों से बाँध दिया।
1.95.24
आरुरोह द्रुमांश्चैव क्रीडन्स्म परिधावति ।
वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर्वृतम् ॥ १.९५.२४ ॥
वह वृक्षों पर चढ़ता था, खेलते हुए दौड़ता फिरता था, और सिंहों और बाघों के झुंडों से भरे वन को उथल-पुथल कर देता था।
1.95.25
ततश्च राक्षसान्सर्वान्पिशाचांश्च रिपून्रणे ।
मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा ऋषीनाराधयत्तदा ॥ १.९५.२५ ॥
फिर उसने युद्ध में सभी राक्षसों और पिशाचों, उन शत्रुओं को मुक्कों से मारकर उस समय ऋषियों को प्रसन्न किया।
1.95.26
कश्चिद्दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः ।
वध्यमानांस्तु दैतेयानमर्षी तं समभ्ययात् ॥ १.९५.२६ ॥
दिति का कोई पुत्र, अत्यंत बलवान, उसे मारने की इच्छा से, और दैत्यों को मारे जाते देख क्रोधित होकर उसके पास आया।
1.95.27
तमागतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च ।
दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा ॥ १.९५.२७ ॥
आए हुए उसे हँसकर ही बाहुओं से पकड़कर, और उसे बाहुओं से दृढ़ता से बाँधकर उस समय उसने उसे दबाया।
1.95.28
मर्दितो न शशाकास्मान्मोचितुं बलवत्तया ।
प्राक्रोशद्भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक् ॥ १.९५.२८ ॥
पीसे जाने के कारण वह उसकी बलवत्ता से हमें छुड़ा नहीं सका; वहाँ उसने भयंकर चीख़ निकाली, और द्वारों से रक्त बह निकला।
1.95.29
तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः ।
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रमाश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः ॥ १.९५.२९ ॥
उस शब्द से भयभीत हुए मृग, सिंह आदि झुंड, और आश्रम में रहने वाले भी मल-मूत्र त्याग बैठे।
1.95.30
निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सोऽपतत् ।
तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम् ॥ १.९५.३० ॥
घुटनों से उसे निष्प्राण करके उसने छोड़ दिया, और वह गिर पड़ा। कुमार का वह कर्म देखकर सभी विस्मित हो गए।
1.95.31
नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह ।
कुमारस्य भयादेव नैव जग्मुस्तदाश्रमम् ॥ १.९५.३१ ॥
राक्षसों के साथ दैत्य निरन्तर मारे जा रहे थे, फिर भी कुमार के भय से वे उस आश्रम में नहीं गए।
1.95.32
ततोऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः ।
कण्वेन सहिताः सर्वे दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम् ॥ १.९५.३२ ॥
तब कण्व के आश्रम में रहने वाले सभी लोगों ने, कण्व के साथ मिलकर, उसके अलौकिक कर्म को देखकर उसका नाम रखा।
1.95.33
अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यसौ ।
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत ॥ १.९५.३३ ॥
"यह सर्वदमन हो", क्योंकि यह सबको वश में करता है; वह सर्वदमन नाम वाला कुमार बन गया।
1.95.34
विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः ।
अप्रेषयति दुष्यन्ते महिष्यास्तनयस्य च ॥ १.९५.३४ ॥
पराक्रम, ओज और बल से युक्त वह दुष्यन्त और महिषी (शकुन्तला) के पुत्र को (दुष्यन्त के पास) भेजता है।
1.95.35
पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम् ।
लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम् ॥ १.९५.३५ ॥
पीलेपन से घिरे अंगों वाली, चिन्ता में डूबी हुई, लटकते केशों वाली, दुर्बल, दीन और मैले वस्त्रों वाली (शकुन्तला को देखा)।
1.95.36
शकुन्तलां च संप्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा ।
शास्त्राणि सर्ववेदाश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन् ॥ १.९५.३६ ॥
शकुन्तला को देखकर उस मुनि ने तब ध्यान किया; और बारह वर्ष पूरे होने पर शास्त्र और सभी वेद (उसके लिए सिद्ध हो गए)।