મહાભારત · અધ્યાય 1.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.98.1
एवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी ।
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला ॥ १.९८.१ ॥
આમ કહેવાયેલી તે સુંદર કટિવાળી, લજ્જિત અને ઉદાર મનવાળી, દુઃખથી જાણે બેભાન થયેલી હોય તેમ, થાંભલાની જેમ અચળ ઊભી રહી.
1.98.2
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा ।
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत ॥ १.९८.२ ॥
ક્રોધ અને અસહનશીલતાથી લાલ આંખોવાળી, ફફડતા હોઠ સાથે, જાણે તિરછી નજરે બાળી નાખશે તેમ તેણે રાજા સામે તિરછી દૃષ્ટિ નાખી.
1.98.3
आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम् ।
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥ १.९८.३ ॥
પોતાનો આકાર છુપાવતી અને ક્રોધથી ઉત્તેજિત થયેલી, તપથી સંચિત તેજને તેણે તે સમયે રોકી રાખ્યું.
1.98.4
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत् ॥ १.९८.४ ॥
દુઃખ અને અસહનશીલતાથી ભરેલી તે, જાણે એક ક્ષણ વિચારીને, પોતાના પતિને જોઈને યોગ્ય વચન બોલી.
1.98.5
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे ।
न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ १.९८.५ ॥
હે મહારાજ, જાણતા હોવા છતાં આમ કેમ બોલો છો? સામાન્ય માણસની જેમ નિઃસંકોચ "મને ખબર નથી" એમ કેમ કહો છો?
1.98.6
तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे ॥ १.९८.६ ॥
તારું હૃદય તે જાણે છે, સત્ય અને અસત્યનું સાક્ષી છે. અરે, હે કલ્યાણકારી, તું પોતાનું જ અપમાન કરી રહ્યો છે.
1.98.7
योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १.९८.७ ॥
જે પોતાને જેવો છે તેવો ન બતાવતાં અન્યથા રજૂ કરે છે, તેણે કયું પાપ નથી કર્યું? તે આત્માનો ચોર છે.
1.98.8
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं ।
न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्।
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य ।
तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि ॥ १.९८.८ ॥
હું એકલો છું એમ તું માને છે. હૃદયમાં વસતા તે પ્રાચીન મુનિને તું જાણતો નથી. પાપકર્મને જાણનાર તેની સમક્ષ જ તું દુષ્કર્મ કરે છે.
1.98.9
धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् ।
नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत् ॥ १.९८.९ ॥
ધર્મ જ સાધુઓ માટે અને સૌ માટે હિતનું કારણ છે. અસત્યથી રહિત લોકોને તે ક્યારેય દુઃખ આપતો નથી.
1.98.10
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति ।
विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः ॥ १.९८.१० ॥
પાપ કરીને માણસ વિચારે છે કે મને કોઈ ઓળખતું નથી. પણ દેવો તેને ઓળખે છે, અને અંતરાત્મા પુરુષ પણ ઓળખે છે.
1.98.11
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च ।
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये ।
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १.९८.११ ॥
સૂર્ય-ચંદ્ર, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, પૃથ્વી, જળ, હૃદય, યમ, દિવસ અને રાત, બંને સંધ્યાઓ અને ધર્મ — આ સૌ માણસનું આચરણ જાણે છે.
1.98.12
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् ।
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥ १.९८.१२ ॥
વિવસ્વાનનો પુત્ર યમ તેના દુષ્કર્મનું ફળ અપાવે છે. હૃદયમાં સ્થિત કર્મસાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞ જેના પર પ્રસન્ન થાય છે, તેને આશીર્વાદ આપે છે.
1.98.13
न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः ।
तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम् ॥ १.९८.१३ ॥
જે દુરાત્મા પુરુષ પર આ (હૃદયસ્થ સાક્ષી) પ્રસન્ન થતો નથી, તે પાપકર્મી દુષ્કર્મીને યમ ધિક્કારે છે.
1.98.14
योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥ १.९८.१४ ॥
જે પોતાને જ અપમાનિત કરીને અન્યથા આચરણ કરે છે, તેના માટે દેવો પણ શ્રેષ્ઠ નથી; જેનો પોતાનો આત્મા પણ કારણ બનતો નથી.
1.98.15
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम् ।
अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम् ॥ १.९८.१५ ॥
'પોતે આવી છે' એમ માનીને મારો, પતિવ્રતાનો, અનાદર ન કર. પૂજવા યોગ્ય એવી મને તું સન્માન આપતો નથી, જ્યારે હું પોતે તારી ભાર્યા બનીને ઊભી છું.
1.98.16
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि ।
नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥ १.९८.१६ ॥
સભામાં તું મને સામાન્ય સ્ત્રીની જેમ કેમ જુએ છે? ખરેખર હું આ સૂના સ્થળે પોકારી રહી છું — શું તું મારું સાંભળતો નથી?
1.98.17
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ।
दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति ॥ १.९८.१७ ॥
જો યાચના કરતી મારી વાત તું નહિ કરે, તો હે દુષ્યંત, આજે જ તારું માથું સો ટુકડાં થઈ જશે.
1.98.18
जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः ।
जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः ॥ १.९८.१८ ॥
પતિ પત્નીમાં પ્રવેશીને તેનામાં ફરી જન્મે છે; એ જ પત્નીનું 'જાયાત્વ' છે, એમ પ્રાચીન કવિઓ જાણે છે.
1.98.19
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते ।
तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ १.९८.१९ ॥
શાસ્ત્રજ્ઞ પુરુષને જે સંતાન જન્મે છે, તે પોતાની વંશપરંપરાથી પૂર્વે મૃત્યુ પામેલા પિતામહોને તારે છે.
1.98.20
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा ॥ १.९८.२० ॥
પુત્ નામના નરકથી પુત્ર પિતાને બચાવે છે, તેથી સ્વયંભૂએ પૂર્વે જ તેને 'પુત્ર' કહ્યો.
1.98.21
पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।
अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः ॥ १.९८.२१ ॥
પુત્રથી લોકો જીતે છે; પૌત્રથી અનંતતા પ્રાપ્ત થાય છે; પૌત્રના પુત્રથી પ્રપિતામહો આનંદ પામે છે.
1.98.22
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ १.९८.२२ ॥
જે ઘરમાં દક્ષ છે તે જ ભાર્યા; જે પ્રજાવતી છે તે જ ભાર્યા; જેના પ્રાણ પતિ છે તે જ ભાર્યા; જે પતિવ્રતા છે તે જ ભાર્યા.
1.98.23
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान् ॥ १.९८.२३ ॥
ભાર્યા મનુષ્યનો અર્ધો ભાગ છે; ભાર્યા શ્રેષ્ઠતમ મિત્ર છે; ભાર્યા ત્રિવર્ગનું મૂળ છે; જે સભાર્ય છે તે જ બંધુવાન છે.
1.98.24
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः ।
भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः ॥ १.९८.२४ ॥
ભાર્યાવાળા, કર્મનિષ્ઠ, સભાર્ય ગૃહસ્થો આનંદ પામે છે; ભાર્યાવાળા શ્રીથી ઘેરાઈને પ્રમોદ પામે છે.
1.98.25
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः ।
पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ १.९८.२५ ॥
એકાંતમાં આ મિત્રો અને પ્રિય બોલનારી હોય છે; ધર્મકાર્યોમાં પિતા સમાન અને દુઃખીને માતા સમાન હોય છે.
1.98.26
कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै ।
यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः। ॥ १.९८.२६ ॥
જંગલોમાં અને માર્ગમાં પણ કોને વિશ્રામ મળે છે? જે પત્ની સાથે છે તે જ વિશ્વાસપાત્ર છે; તેથી પત્નીઓ પરમ આશ્રય છે.
1.98.27
संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् ।
भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ १.९८.२७ ॥
વિષમ સ્થાનોમાં એકલા ફરતા પ્રિય પતિની પાછળ, જે સદા પતિવ્રતા છે તે પત્ની અનુસરે છે.
1.98.28
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते ।
पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति ॥ १.९८.२८ ॥
પત્ની પહેલા સ્થિર રહે છે, પતિ મૃત્યુ પામે ત્યારે રાહ જુએ છે; પહેલા મૃત્યુ પામેલા પતિની પાછળ તે પણ પછી જાય છે.
1.98.29
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते ।
यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च ॥ १.९८.२९ ॥
આ કારણથી, હે રાજન્, પાણિગ્રહણ વિહિત છે; કારણ કે પતિ આ લોક અને પરલોકમાં પત્નીને પ્રાપ્ત કરે છે.
1.98.30
पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै ।
आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ॥ १.९८.३० ॥
શરીરના પોષણ માટે અને સ્વર્ગે ગયેલા માટે પાથેય છે; આત્મા પોતે જ પોતાથી જન્મ્યો — તેને જ્ઞાનીઓ પુત્ર કહે છે.
1.98.31
तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् ।
अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा ॥ १.९८.३१ ॥
તેથી પતિએ પોતાની પત્નીને, પુત્રની માતાને, માતા સમાન જોવી જોઈએ. સર્વનો અંતરાત્મા જ સદા 'પુત્ર' નામે કહેવાય છે.
1.98.32
गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च ।
पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च ॥ १.९८.३२ ॥
ચાલ, રૂપ, આચરણ, ભમરીઓ અને અન્ય લક્ષણો — પિતાઓમાં જે દેખાય છે, તે પુત્રોમાં પણ હોય છે.
1.98.33
तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात् ।
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम् ॥ १.९८.३३ ॥
તેમનું શીલ, ગુણ, આચાર — તેમના સંપર્કથી, શુભ કે અશુભ — પત્નીમાં જન્મેલા પુત્રમાં અરીસામાં પોતાના મુખની જેમ પ્રતિબિંબિત થાય છે.
1.98.34
जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ।
पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात् ॥ १.९८.३४ ॥
જનક પુત્રને જોઈને આનંદ પામે છે, પુણ્યકર્મી સ્વર્ગ પામીને જેમ. પતિવ્રતાનું રૂપ ધરનારી સ્ત્રીઓ પરબીજ ગ્રહણ કરવાથી (એ આનંદ મેળવતી નથી).
1.98.35
कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम् ।
परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः ॥ १.९८.३५ ॥
પતિઓના કુળનો નાશ કરીને તેઓ ભયંકર નરકમાં જાય છે. બીજા દ્વારા પોતાની પત્નીમાં ઇચ્છાનુસાર જન્મેલા પુત્રો પણ (એ જ રીતે).
1.98.36
मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः ।
द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः ॥ १.९८.३६ ॥
'એ મારા પુત્રો છે' એમ માનવામાં આવે તોપણ એ પુત્રો શત્રુ હોય છે. તેઓ દ્વેષ કરે છે, વિરોધ કરે છે; તેઓ (પિતાના) વચનનું પાલન કરનારા નથી.
1.98.37
द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप ।
न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा ॥ १.९८.३७ ॥
પિતા પણ તેમને દ્વેષ કરે છે; પણ હે રાજન, પોતાના બીજમાં એવું નથી. પુત્ર પિતા કે જનકનો દ્વેષ કરતો નથી.
1.98.38
न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत् ।
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः ॥ १.९८.३८ ॥
જનક પુત્રને દ્વેષ કરતો નથી; તેથી પુત્ર પોતાનો આત્મા જ હોય છે. મનના દુઃખો અને ભયંકર રોગોથી બળતા લોકો.
1.98.39
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव ।
विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः ॥ १.९८.३९ ॥
ગરમીથી પીડિત લોકો જેમ પાણીમાં સુખ મેળવે છે, તેમ પોતાની પત્નીઓમાં આનંદ મેળવે છે. પ્રવાસથી કૃશ થયેલા, દીન, મેલાં વસ્ત્ર પહેરેલા માણસો.
1.98.40
तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ।
अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः ॥ १.९८.४० ॥
તેઓ પણ પોતાની પત્નીઓમાં સંતોષ પામે છે, ગરીબ ધનલાભથી સંતોષ પામે તેમ. પત્નીઓને અપ્રિય વાત કહેવાઈ હોય તોપણ બુદ્ધિમાને તેમને અપ્રિય ન બોલવું.
1.98.41
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च ।
आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः ॥ १.९८.४१ ॥
રતિ, પ્રીતિ અને ધર્મ પણ તેના પર આધારિત છે એમ જોઈને, તે પોતાના આત્માનો અડધો ભાગ છે એમ શ્રુતિ કહે છે; તે જ ધન અને સંતાનોનું રક્ષણ કરે છે.
1.98.42
शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन् ।
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः ॥ १.९८.४२ ॥
શરીર, લોકયાત્રા, ધર્મ, સ્વર્ગ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ, પોતાના જન્મનું ક્ષેત્ર — પવિત્ર અને સનાતન સ્ત્રીઓ જ આ બધું છે.
1.98.43
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा- ।
देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः ॥ १.९८.४३ ॥
સ્ત્રીઓ વિના સંતાન સર્જવાની કઈ શક્તિ ઋષિઓમાં પણ છે? પોતાનો જન્મ પોતે સર્જવાની કઈ શક્તિ દેવોમાં પણ છે?
1.98.44
पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता ।
ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे ॥ १.९८.४४ ॥
જગતમાં પંડિતની સર્જન પણ સ્ત્રીઓમાં જ સ્થાપિત છે. ઋષિઓથી જ કેટલાક ઋષિઓ ચાંડાળ સ્ત્રીઓમાં પણ જન્મ્યા છે.
1.98.45
परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः ।
पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः ॥ १.९८.४५ ॥
ધૂળથી ઢંકાયેલો પુત્ર ઘૂંટણે ચાલીને આવીને પિતાનાં અંગોને આલિંગે, તેનાથી વધારે શું છે?
1.98.46
स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम् ।
प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे ॥ १.९८.४६ ॥
તારી પાસે આવેલા, ઇચ્છાથી ભરેલા, ઉદાર મનવાળા પુત્રને કટાક્ષથી જોતાં તું કેમ અવગણે છે?
1.98.47
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः ।
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम् ॥ १.९८.४७ ॥
કીડીઓ પોતાનાં ઇંડાંને ઊંચકે છે, તેમને છોડતી નથી. તો આવા પુત્રને તું કોઈ રીતે કેમ નહીં માને?
1.98.48
न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम् ।
ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः ॥ १.९८.४८ ॥
મારાથી જન્મેલા તારા પોતાના પુત્રનું તું પાલન કેમ નથી કરતો? કાગડા કોયલનાં ઇંડાંને પણ 'મારાં ઇંડાં' માનીને ઉછેરે છે.
1.98.49
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् ।
मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै ॥ १.९८.४९ ॥
તો પછી સર્વજ્ઞ એવા આ પુત્રને તું કેમ ન માને? મલય પર્વત પર જન્મેલું ચંદન અતિશય શીતળ કહેવાય છે.
1.98.50
शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत् ।
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः ॥ १.९८.५० ॥
બાળકનું આલિંગન એ ચંદન કરતાં પણ વધુ હોય છે; વસ્ત્ર, સ્ત્રી કે જળનો સ્પર્શ એવો હોતો નથી.
1.98.51
शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ।
पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥ १.९८.५१ ॥
બાળક આલિંગન કરે ત્યારે થતો સ્પર્શ પુત્રના સ્પર્શ જેવો સુખદ હોય છે; પુત્રના સ્પર્શથી વધુ પ્રિય સ્પર્શ જગતમાં નથી.
1.98.52
स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः ।
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ १.९८.५२ ॥
આ પ્રિયદર્શન પુત્ર તને આલિંગન આપીને સ્પર્શ કરે; દ્વિપદોમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે અને ચતુષ્પદોમાં શ્રેષ્ઠ ગાય છે.
1.98.53
मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ।
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः ॥ १.९८.५३ ॥
આ પુત્ર માનનીયોમાં શ્રેષ્ઠ મુરુ જેવો છે, સ્પર્શ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે; ત્રણ વર્ષ પૂરાં થતાં જન્મેલો આ શત્રુદમન છે.
1.98.54
अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते ।
कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः ॥ १.९८.५४ ॥
હવે આ કુમાર મારા આદેશથી તારા આહ્વાનની રાહ જુએ છે; હે રાજશાર્દૂલ, તે તારા શોકનો નાશ કરનાર છે.
1.98.55
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः ।
राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान् ॥ १.९८.५५ ॥
સો અશ્વમેધ યજ્ઞ કરનાર પૌરવ; અને રાજસૂય આદિ બીજા યજ્ઞો, જેમાં અપરિમિત દક્ષિણા અપાય છે.
1.98.56
इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा ।
हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः ॥ १.९८.५६ ॥
પૂર્વે જાતકર્મ સમયે આકાશમાં એક ગાય મને આમ બોલી હતી: 'અરે! પોતાના ખોળામાં મૂકીને સ્નેહથી લોકો બીજા ગામે ગયા.'
1.98.57
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ।
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः ॥ १.९८.५७ ॥
મનુષ્યો પુત્રોના મસ્તકને સૂંઘીને ચુંબન કરીને આનંદથી પ્રતિસાદ આપે છે; વેદોમાં પણ દ્વિજાતિઓ આ મંત્રસમૂહ બોલે છે.
1.98.58
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम् ।
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे ॥ १.९८.५८ ॥
પુત્રોના જાતકર્મમાં તમને પણ આ ચોક્કસ ખબર છે: તું દરેક અંગમાંથી જન્મે છે; હૃદયમાંથી ફરી જન્મે છે.
1.98.59
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ।
उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि ॥ १.९८.५९ ॥
તું પોતે જ આત્મા છે, પુત્ર નામધારી; તેથી સો વર્ષ જીવ. આ મંત્રથી પિતાઓ પુત્રના મસ્તકને સૂંઘે છે.
1.98.60
पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम् ।
तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम् ॥ १.९८.६० ॥
મારું પોષણ અને અક્ષય સંતાન પણ તારા પર નિર્ભર છે; તેથી હે પુત્ર, તું જીવ; સો વર્ષ સુખી રહે.
1.98.61
एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते ।
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः ॥ १.९८.६१ ॥
એક થઈને બે થયો એવું કથન પ્રચલિત છે. તારા અંગોથી આ જન્મ્યો છે; પુરુષથી બીજો પુરુષ જન્મ્યો છે.
1.98.62
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम् ।
सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि ॥ १.९८.६२ ॥
નિર્મળ સરોવરમાં જેમ તું પોતાને જુએ છે, તેમ તારા બીજા રૂપ એવા પુત્રને જો. નિર્મળ સરોવરમાં જેમ ચંદ્રને જુએ છે, તેમ તારામાં જ તારી જાતને જો.
1.98.63
यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते ।
एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः ॥ १.९८.६३ ॥
ગાર્હપત્યમાંથી આહવનીય અગ્નિ જેમ લેવાય છે, તેમ તારાથી આ ઉત્પન્ન થયો છે. તું એક હોવા છતાં બે કરવામાં આવ્યો છે.
1.98.64
मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता ।
अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे ॥ १.९८.६४ ॥
હરણ પાછળ દોડતા શિકાર કરનારાએ મને પહોંચી, હે રાજન્; હું પિતાના આશ્રમમાં કુમારી હતી.
1.98.65
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका ।
विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः ॥ १.९८.६५ ॥
ઉર્વશી, પૂર્વચિત્તિ, સહજન્યા, મેનકા, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી—આ છ અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
1.98.66
तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः ।
दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत् ॥ १.९८.६६ ॥
તેમાં મેનકા નામની શ્રેષ્ઠ અપ્સરા બ્રહ્મવંશની છે. તે સ્વર્ગથી પૃથ્વી પર આવીને વિશ્વામિત્રથી (મને) જન્મ આપતી હતી.
1.98.67
श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः ।
ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः ॥ १.९८.६७ ॥
શ્રીમાન, ધર્મપરાયણ ઋષિ, બીજા વૈશ્વાનર જેવા, બ્રહ્મયોનિ કુશ નામના, વિશ્વામિત્રના પિતામહ.
1.98.68
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः ।
गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः ॥ १.९८.६८ ॥
કુશનો બળવાન પુત્ર ધાર્મિક કુશનાભ. હે રાજન, તેનો પુત્ર ગાધિ; વિશ્વામિત્ર ગાધિનો પુત્ર.
1.98.69
एवंविधो मम पिता मेनका जननी वरा ।
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाऽप्सराः ॥ १.९८.६९ ॥
આવા હતા મારા પિતા, અને શ્રેષ્ઠ માતા મેનકા. એ અપ્સરા મેનકાએ મને હિમાલયની ઢાળ પર જન્મ આપ્યો.
1.98.70
परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती ।
पक्षिणः पुम्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा ॥ १.९८.७० ॥
મને છોડીને તે ચાલી ગઈ, જેમ અસતી બીજાના બાળકને છોડે. ત્યારે તે પુણ્યવાન પક્ષીઓ ધર્મ પ્રમાણે એકત્ર થયા.
1.98.71
पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला ।
ततोऽहमृषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना ॥ १.९८.७१ ॥
તે પાંખોથી હું રક્ષિત થઈ, તેથી હું શકુંતલા છું. ત્યારે મહાત્મા કશ્યપ ઋષિએ મને જોઈ.
1.98.72
जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः ।
न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मां दयावतः ॥ १.९८.७२ ॥
અગ્નિહોત્ર માટે પાણી લેવા ગયેલા મુનિને જોઈને, પક્ષીઓએ મુનિની થાપણની જેમ મને દયાળુ મુનિને સોંપી દીધી.
1.98.73
कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः ।
स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत् ॥ १.९८.७३ ॥
કણ્વે મને જોઈને પ્રસન્ન થઈ, જાણે હવિર્ભુજ અગ્નિ હસતા હોય તેમ, મને અરણીની જેમ લઈને પોતાના આશ્રમે પાછા ફર્યા.
1.98.74
सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महर्षिणा ।
तेनैव स्वसुतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी ॥ १.९८.७४ ॥
હે રાજન્, તે મહર્ષિએ કરુણાથી મારું સન્માન કર્યું, અને પોતાની પુત્રીની જેમ મને ઉછેરી; રાજન્, હું સુંદર વર્ણવાળી હતી.
1.98.75
विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप ।
यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप ॥ १.९८.७५ ॥
હું વિશ્વામિત્રની પુત્રી છું; મુનિએ મને ઉછેરી; હે રાજન્, યૌવનમાં રહેલી મને તમે જોઈ છે, હે રાજન્.
1.98.76
आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने तदा ।
धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः ॥ १.९८.७६ ॥
આશ્રમમાં, પર્ણકુટીમાં, તે સમયે એકાંતમાં હું એક કુમારી હતી; ધાત્રીથી પ્રેરાઈને, સૂનસાન જગ્યાએ, પિતાથી વિખૂટી, પરસ્પર.
1.98.77
वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः ।
अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम् ॥ १.९८.७७ ॥
મધુર અને સત્ય વચનોથી તમે મને સંતાન માટે પ્રેરી; આશ્રમમાં ધર્મ, કામ અને અર્થમાં સ્થિર નિવાસ તમે કર્યો.
1.98.78
गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिमग्रहीः ।
साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः ॥ १.९८.७८ ॥
ગાંધર્વ વિવાહની વિધિથી તમે મારો પાણિગ્રહણ કર્યો; હું મારું કુળ, શીલ અને સત્યવાદિતા (પ્રગટ કરું છું).
1.98.79
स्वधर्मं च पुरस्कृत्य त्वामद्य शरणं गता ।
तस्मान्नर्हसि संश्रुत्य तथेति वितथं वचः ॥ १.९८.७९ ॥
તારા ધર્મને આગળ રાખીને આજે હું તારા શરણે આવી છું. તેથી 'એમ જ થાઓ' કહીને આપેલું વચન તારે ખોટું ન પાડવું જોઈએ.
1.98.80
स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुमुपस्थिताम् ।
त्वन्नाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वमनागसम् ॥ १.९८.८० ॥
પોતાના ધર્મને પાછળ મૂકીને ત્યજાવા ઊભેલી મને — તને જ નાથ માનતી, નિર્દોષ મને — લોકનાથ એવા તારે ત્યજવી ઘટે નહીં.
1.98.81
किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि पार्थिव ।
यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति वै त्वया ॥ १.९८.८१ ॥
હે રાજા, પૂર્વે મેં કયું અશુભ કર્મ કર્યું કે બાળપણમાં મારા બાંધવોએ મને ત્યજી અને હવે તેં પણ મને ત્યજી?
1.98.82
कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् ।
इमं बालं तु संत्युक्तं नार्हस्यात्मजमात्मना ॥ १.९८.८२ ॥
ઠીક છે, તારા દ્વારા ત્યજાયેલી હું આશ્રમમાં જઈશ. પરંતુ ત્યજાયેલા આ બાળકને — તારા પોતાના પુત્રને — તારે ત્યજવો ન જોઈએ.
1.98.83
न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले ।
असत्वचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ॥ १.९८.८३ ॥
હે શકુંતલા, તારાથી જન્મેલા પુત્રને હું ઓળખતો નથી. અસત્ય બોલનારી સ્ત્રીઓનાં વચન પર કોણ વિશ્વાસ કરશે?
1.98.84
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे ।
विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम् ॥ १.९८.८४ ॥
અવિશ્વસનીય આ વચન કહેતાં તને શરમ નથી આવતી? ખાસ કરીને મારી સામે, હે દુષ્ટ તપસ્વિની! ચાલી જા.
1.98.85
क्व महर्षिस्तपस्युग्रः क्वाप्सराः सा च मेनका ।
क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी ॥ १.९८.८५ ॥
તપમાં ઉગ્ર એ મહર્ષિ ક્યાં, અપ્સરા મેનકા ક્યાં, અને તપસ્વિનીનો વેશ ધારણ કરેલી દીન એવી તું ક્યાં!
1.98.86
अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽतिबलवानयम् ।
कथमल्पेन कालेन सालस्कन्ध इवोद्गतः ॥ १.९८.८६ ॥
તારો આ પુત્ર, આ બાળક, અતિશય વિશાળ કાયાવાળો અને અતિ બળવાન છે. થોડા જ સમયમાં સાલવૃક્ષના થડ જેવો એ કેવી રીતે વધી ગયો?
1.98.87
सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे ।
यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि ॥ १.९८.८७ ॥
તારો જન્મ અતિ નીચ છે; તું મને વ્યભિચારિણી લાગે છે. કામરાગથી, સંજોગવશ, મેનકાથી તું જન્મી છે.
1.98.88
सर्वमेव परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि ।
सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः ॥ १.९८.८८ ॥
હે તપસ્વિની, તું જે કહે છે તે બધું મારા માટે અદૃશ્ય છે. જગતની બધી સ્ત્રીઓ વક્ર છે; બધી કામપરાયણ છે.
1.98.89
सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः ।
असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि ॥ १.९८.८९ ॥
બધી સ્ત્રીઓ પરવશ છે; બધી ક્રોધથી વ્યાકુળ છે. બધી સ્ત્રીઓ અસત્ય બોલનારી છે. તારે કણ્વ વિશે બોલવું યોગ્ય નથી.
1.98.90
मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव ।
यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता ॥ १.९८.९० ॥
નિર્દય મેનકા તારી ધાવ અને માતા છે; તેણીએ હિમાલયની તળેટીમાં નિર્માલ્યની જેમ તને છોડી દીધી.
1.98.91
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव ।
विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः ॥ १.९८.९१ ॥
તારા પિતા પણ નિર્દય, ક્ષત્રિય યોનિના હતા; વિશ્વામિત્ર બ્રાહ્મણત્વમાં લોભી અને કામપરાયણ હતા.
1.98.92
सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः ।
अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः ॥ १.९८.९२ ॥
દેવાંગનાએ વિશ્વામિત્રથી યથેચ્છ મને જન્મ આપ્યો; અરે કુલટા, તારો જન્મ લોકોએ નિંદેલો છે એ હું જાણું છું.
1.98.93
मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्षिश्चापि ते पिता ।
तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिभाषसे ॥ १.९८.९३ ॥
મેનકા અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને મહર્ષિ પણ તારા પિતા છે; તે બંનેની સંતાન થઈને તું વેશ્યાની જેમ કેમ બોલે છે?
1.98.94
जातिश्चापि निकृष्टो ते कुलीनेति विजल्पसे ।
जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेन परैर्भृता ॥ १.९८.९४ ॥
તારી જાત પણ હલકી છે, તોય તું કુલીન હોવાનું બડાઈ મારે છે; કોયલનાં બચ્ચાંને બીજાઓ ઉછેરે તેમ તું જન્મ આપીને ત્યજાયેલી છે.
1.98.95
अरिष्टैरिव दुर्बद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता ।
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि ॥ १.९८.९५ ॥
અરિષ્ટ પક્ષીઓની જેમ દુર્બુદ્ધિ કણ્વ તારા પાલક પિતા છે; અરે તાપસી, તું જે આ બોલે છે તે અવિશ્વસનીય છે.
1.98.96
ब्रुवन्ती राजसान्निध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि ।
सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ १.९८.९६ ॥
રાજાની સમક્ષ આવું બોલતી તું, જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જા; સોનું, મણિ, મોતી, વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ લઈ જા.
1.98.97
यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम् ।
नाहं त्वां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः ॥ १.९८.९७ ॥
જો તું અહીં ભોગ માટે કંઈ ઇચ્છતી હોય, તો હે તાપસી, તે સ્વીકારી લે. હું તને જોવા ઇચ્છતો નથી; જ્યાં તારી ઇચ્છા હોય ત્યાં અહીંથી ચાલી જા.