महाभारत · अध्याय 1.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.98.1
एवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी ।
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला ॥ १.९८.१ ॥
असे म्हटल्यावर ती सुंदर कमरेची स्त्री, लज्जित व उदारमनाची, दुःखाने जणू बेशुद्ध झाल्यासारखी, खांबासारखी निश्चल उभी राहिली.
1.98.2
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा ।
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत ॥ १.९८.२ ॥
संतापाने व असहनशीलतेने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, थरथरणाऱ्या ओठांनी, जणू कटाक्षांनी जाळून टाकेल अशा रीतीने तिने राजाकडे तिरक्या नजरेने पाहिले.
1.98.3
आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम् ।
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा ॥ १.९८.३ ॥
आपला आकार लपवत आणि संतापाने प्रक्षुब्ध होऊन, तपाने संचित केलेले तेज तिने त्या वेळी धरून ठेवले.
1.98.4
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत् ॥ १.९८.४ ॥
दुःख व असहनशीलतेने भरलेली ती, जणू क्षणभर विचार करून, आपल्या पतीकडे पाहून यथोचित शब्द बोलली.
1.98.5
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे ।
न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ १.९८.५ ॥
हे महाराज, जाणत असूनही असे का बोलता? सामान्य माणसासारखे निःसंकोचपणे "मला माहीत नाही" असे का म्हणता?
1.98.6
तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे ॥ १.९८.६ ॥
तुझे हृदय ते जाणते, सत्य व असत्याचा साक्षी आहे. अरेरे, हे कल्याणकारी, तू स्वतःचाच अपमान करीत आहेस.
1.98.7
योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥ १.९८.७ ॥
जो स्वतःला जसा आहे तसा न दाखवता वेगळा दाखवतो, त्याने कोणते पाप केले नाही? तो आत्म्याचा चोर आहे.
1.98.8
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं ।
न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्।
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य ।
तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि ॥ १.९८.८ ॥
मी एकटाच आहे असे तुला वाटते. हृदयात वास करणाऱ्या त्या पुरातन मुनीला तू ओळखत नाहीस. पापकर्माचा जो जाणता आहे, त्याच्या समक्षच तू दुष्कृत्य करतोस.
1.98.9
धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम् ।
नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत् ॥ १.९८.९ ॥
धर्मच साधूंसाठी आणि सर्वांसाठी हिताचे कारण आहे. असत्यरहितांना तो कधीही दुःख देत नाही.
1.98.10
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति ।
विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः ॥ १.९८.१० ॥
पाप करून माणूस विचार करतो की मला कोणीही ओळखत नाही. पण देव त्याला ओळखतात, आणि जो अंतरात्मा पुरुष आहे तोही ओळखतो.
1.98.11
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च ।
द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये ।
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १.९८.११ ॥
सूर्य, चंद्र, वायू, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिवस आणि रात्र, दोन्ही संध्या आणि धर्म — हे सर्व माणसाचे आचरण जाणतात.
1.98.12
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् ।
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥ १.९८.१२ ॥
विवस्वानाचा पुत्र यम त्याला त्याच्या दुष्कृताचे फळ भोगायला लावतो. हृदयात स्थित, कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञ ज्याच्यावर प्रसन्न होतो, त्याचे कल्याण करतो.
1.98.13
न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः ।
तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम् ॥ १.९८.१३ ॥
ज्या दुरात्म्या पुरुषावर हा (हृदयस्थ साक्षी) संतुष्ट होत नाही, त्या पापकर्मी दुष्कर्म्याला यम धिक्कारतो.
1.98.14
योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥ १.९८.१४ ॥
जो स्वतःलाच अपमानित करतो आणि विपरीत वागतो, त्याच्यासाठी देवसुद्धा श्रेष्ठ नसतात; ज्याचा आत्माही कारण ठरत नाही.
1.98.15
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम् ।
अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम् ॥ १.९८.१५ ॥
'स्वतः आलेली' असे समजून माझ्यासारख्या पतिव्रतेचा अपमान करू नकोस. पूजनीय अशा मला तू मान देत नाहीस, मी स्वतः तुझी भार्या म्हणून उपस्थित असताना.
1.98.16
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि ।
नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥ १.९८.१६ ॥
सभेत तू मला सामान्य स्त्रीप्रमाणे का पाहतोस? खरोखर मी या ओसाड ठिकाणी ओरडत आहे — तू माझे ऐकत नाहीस का?
1.98.17
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ।
दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति ॥ १.९८.१७ ॥
जर माझ्या याचनेचे वचन तू पाळले नाहीस, हे दुष्यंता, तर आजच तुझे मस्तक शंभर तुकडे होईल.
1.98.18
जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः ।
जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः ॥ १.९८.१८ ॥
पती पत्नीमध्ये प्रवेश करून तिच्यात पुन्हा जन्म घेतो; तेच पत्नीचे 'जायात्व' होय, असे प्राचीन कवी जाणतात.
1.98.19
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते ।
तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ १.९८.१९ ॥
शास्त्रज्ञ पुरुषाला जो अपत्य होते, ते आपल्या वंशपरंपरेने पूर्वी मेलेल्या पितामहांना तारते.
1.98.20
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा ॥ १.९८.२० ॥
पुत् नावाच्या नरकापासून पुत्र पित्याचे रक्षण करतो, म्हणून स्वयंभूने पूर्वीच त्याला 'पुत्र' असे म्हटले.
1.98.21
पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते ।
अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः ॥ १.९८.२१ ॥
पुत्राने लोक जिंकले जातात; पौत्राने अनंतता मिळते; पौत्राच्या पुत्राने प्रपितामह आनंदित होतात.
1.98.22
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती ।
सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता ॥ १.९८.२२ ॥
जी घरात कुशल, तीच पत्नी; जी संततिवती, तीच पत्नी; जिचे प्राण पती, तीच पत्नी; जी पतिव्रता, तीच पत्नी.
1.98.23
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा ।
भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान् ॥ १.९८.२३ ॥
पत्नी माणसाचा अर्धा भाग आहे; पत्नी सर्वश्रेष्ठ मित्र आहे; पत्नी त्रिवर्गाचे मूळ आहे; जो सपत्नीक आहे तोच बंधुमान आहे.
1.98.24
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः ।
भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः ॥ १.९८.२४ ॥
पत्नी असलेले, कर्मनिष्ठ, सपत्नीक गृहस्थ आनंद पावतात; पत्नी असलेले लक्ष्मीने वेढलेले होऊन आनंदित होतात.
1.98.25
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः ।
पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः ॥ १.९८.२५ ॥
एकांतात या मित्र आणि प्रिय बोलणाऱ्या असतात; धर्मकार्यांत पिता आणि दुःखितासाठी माता असतात.
1.98.26
कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै ।
यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः। ॥ १.९८.२६ ॥
अरण्यांत आणि मार्गातही कोणाला विश्रांती मिळते? जो पत्नीसह असतो तोच विश्वासार्ह; म्हणून पत्नी हीच परम आश्रयस्थान.
1.98.27
संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम् ।
भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता ॥ १.९८.२७ ॥
विषम ठिकाणी एकटा फिरणाऱ्या प्रिय पतीच्या मागे, जी पतिव्रता सदैव जाते, तीच पत्नी त्याचे अनुसरण करते.
1.98.28
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते ।
पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति ॥ १.९८.२८ ॥
पत्नी प्रथम स्थिर राहते, पती मेल्यावर वाट पाहते; आधी मेलेल्या पतीच्या मागे नंतर तीही जाते.
1.98.29
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते ।
यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च ॥ १.९८.२९ ॥
याच कारणास्तव, हे राजा, पाणिग्रहण विहित आहे; कारण पती इहलोकी आणि परलोकी पत्नीला प्राप्त करतो.
1.98.30
पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै ।
आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ॥ १.९८.३० ॥
शरीराच्या पोषणासाठी आणि स्वर्गात गेलेल्यासाठी पाथेय आहे; आत्मा स्वतःच स्वतःपासून जन्मलेला — त्याला ज्ञानी लोक पुत्र म्हणतात.
1.98.31
तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम् ।
अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा ॥ १.९८.३१ ॥
म्हणून पतीने आपल्या पत्नीला, पुत्राच्या मातेला, मातेप्रमाणे पाहावे. सर्वांचा अंतरात्माच सदैव 'पुत्र' म्हणून ओळखला जातो.
1.98.32
गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च ।
पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च ॥ १.९८.३२ ॥
चाल, रूप, आचरण, भोवरे आणि इतर लक्षणे — पित्यांमध्ये जी दिसतात, ती पुत्रांमध्येही असतात.
1.98.33
तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात् ।
भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम् ॥ १.९८.३३ ॥
त्यांचे शील, गुण, आचार — त्यांच्या संपर्कामुळे, शुभ वा अशुभ — पत्नीच्या ठायी जन्मलेल्या पुत्रात आरशात स्वतःच्या मुखाप्रमाणे प्रतिबिंबित होतात.
1.98.34
जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत् ।
पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात् ॥ १.९८.३४ ॥
जनक पुत्राला पाहून आनंदतो, जसा पुण्यकर्मी स्वर्ग मिळवून. पतिव्रतेचे रूप धारण करणाऱ्या स्त्रिया परबीज स्वीकारल्यामुळे (तो आनंद मिळवत नाहीत).
1.98.35
कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम् ।
परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः ॥ १.९८.३५ ॥
पतींचे कुळ नष्ट करून त्या भयंकर नरकात जातात. दुसऱ्याकडून स्वपत्नीमध्ये इच्छेनुसार जन्मलेले पुत्रही (तसेच).
1.98.36
मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः ।
द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः ॥ १.९८.३६ ॥
'हे माझे पुत्र आहेत' असे मानले तरी ते पुत्रही शत्रू ठरतात. ते द्वेष करतात, विरोध करतात; ते (पित्याच्या) वचनाचे पालन करणारे नसतात.
1.98.37
द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप ।
न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा ॥ १.९८.३७ ॥
पिताही त्यांचा द्वेष करतो; पण हे राजा, स्वबीजात तसे नसते. पुत्र पित्याचा, जनकाचा द्वेष करत नाही.
1.98.38
न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत् ।
दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः ॥ १.९८.३८ ॥
जनक पुत्राचा द्वेष करत नाही; म्हणून पुत्र हाच स्वतःचा आत्मा असतो. मनोदुःखांनी आणि भयंकर रोगांनी होरपळणारे लोक.
1.98.39
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव ।
विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः ॥ १.९८.३९ ॥
उन्हाने पीडित लोक जसे पाण्यात सुख मिळवतात, तसे आपल्या पत्नींमध्ये आनंद मिळवतात. प्रवासाने कृश झालेले, दीन, मळकट वस्त्र धारण केलेले मनुष्य.
1.98.40
तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत् ।
अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः ॥ १.९८.४० ॥
तेही आपल्या पत्नींमध्ये समाधान पावतात, गरीब धनलाभाने जसे समाधान पावतो. पत्नींना अप्रिय बोललेले असले तरी शहाण्या माणसाने त्यांना अप्रिय बोलू नये.
1.98.41
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च ।
आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः ॥ १.९८.४१ ॥
रती, प्रीती आणि धर्मही तिच्यावर अवलंबून आहेत हे पाहून, ती आत्म्याचा अर्धा भाग आहे असे श्रुती सांगते; तीच धनाचे व संततीचे रक्षण करते.
1.98.42
शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन् ।
आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः ॥ १.९८.४२ ॥
शरीर, लोकयात्रा, धर्म, स्वर्ग, ऋषी आणि पितर, आपल्या जन्माचे क्षेत्र — पवित्र आणि सनातन स्त्रियाच हे सर्व आहेत.
1.98.43
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा- ।
देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः ॥ १.९८.४३ ॥
स्त्रियांशिवाय संतती निर्माण करण्याची कोणती शक्ती ऋषींमध्येही आहे? स्वतःचा जन्म स्वतः घडवण्याची कोणती शक्ती देवांमध्येही आहे?
1.98.44
पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता ।
ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे ॥ १.९८.४४ ॥
जगात विद्वानाचीही सृष्टी स्त्रियांमध्येच प्रतिष्ठित आहे. ऋषींपासूनच काही ऋषी चांडाळ स्त्रियांमध्येही जन्मले आहेत.
1.98.45
परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः ।
पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः ॥ १.९८.४५ ॥
धुळीने माखलेला पुत्र रांगत येऊन वडिलांच्या अवयवांना बिलगतो, त्यापेक्षा अधिक काय आहे?
1.98.46
स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम् ।
प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे ॥ १.९८.४६ ॥
जवळ आलेल्या, अभिलाषेने भरलेल्या, उदारमनस्क पुत्राकडे कटाक्षाने पाहत तू त्याचा अनादर का करतोस?
1.98.47
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः ।
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम् ॥ १.९८.४७ ॥
मुंग्या आपली अंडी वाहतात, त्यांचा त्याग करत नाहीत. मग अशा पुत्राला तू कोणत्याही प्रकारे का मानत नाहीस?
1.98.48
न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम् ।
ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः ॥ १.९८.४८ ॥
माझ्यापासून जन्मलेल्या तुझ्या स्वतःच्या पुत्राचे तू पालनपोषण का करत नाहीस? कावळे कोकिळेच्या अंड्यांनाही 'माझी अंडी' समजून वाढवतात.
1.98.49
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम् ।
मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै ॥ १.९८.४९ ॥
मग सर्वज्ञ असा हा पुत्र तू का मानू नयेस? मलय पर्वतावर जन्मलेले चंदन अत्यंत शीतल असते असे म्हणतात.
1.98.50
शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत् ।
न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः ॥ १.९८.५० ॥
बालकाचे आलिंगन त्या चंदनापेक्षाही अधिक सुखकर असते; वस्त्र, स्त्रिया किंवा पाणी यांचा स्पर्श तसा नसतो.
1.98.51
शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः ।
पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥ १.९८.५१ ॥
बालकाने आलिंगन दिल्यावर होणारा स्पर्श पुत्राच्या स्पर्शासारखाच सुखद असतो; पुत्रस्पर्शापेक्षा प्रिय स्पर्श जगात नाही.
1.98.52
स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः ।
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ १.९८.५२ ॥
हा प्रियदर्शन पुत्र तुला आलिंगन देऊन स्पर्श करो; द्विपादांमध्ये श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि चतुष्पादांमध्ये श्रेष्ठ गाय आहे.
1.98.53
मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ।
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः ॥ १.९८.५३ ॥
हा पुत्र गौरवार्हांमध्ये श्रेष्ठ मुरूसारखा आहे, स्पर्श करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; तीन वर्षे पूर्ण झाल्यावर जन्मलेला हा शत्रुदमन आहे.
1.98.54
अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते ।
कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः ॥ १.९८.५४ ॥
आता हा कुमार माझ्या आज्ञेने तुझ्या बोलावण्याची वाट पाहत आहे; हे राजशार्दूला, तोच तुझे दुःख नाहीसे करणारा आहे.
1.98.55
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः ।
राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान् ॥ १.९८.५५ ॥
शंभर अश्वमेध यज्ञ करणारा पौरव; आणि राजसूय इत्यादी इतर यज्ञ, ज्यात अमर्याद दक्षिणा दिली जाते.
1.98.56
इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा ।
हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः ॥ १.९८.५६ ॥
पूर्वी जातकर्माच्या वेळी आकाशात एक गाय मला म्हणाली: 'अरेरे! आपल्या मांडीवर ठेवून स्नेहाने लोक दुसऱ्या गावी गेले.'
1.98.57
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ।
वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः ॥ १.९८.५७ ॥
माणसे पुत्रांच्या मस्तकाचे हुंगून चुंबन घेऊन आनंदाने प्रतिसाद देतात; वेदांतही द्विजाती हा मंत्रसमूह म्हणतात.
1.98.58
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम् ।
अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे ॥ १.९८.५८ ॥
पुत्रांच्या जातकर्मात तुम्हालाही हे निश्चितच माहीत आहे: तू प्रत्येक अवयवातून जन्मतोस; हृदयातून पुन्हा जन्म घेतोस.
1.98.59
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ।
उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि ॥ १.९८.५९ ॥
तू स्वतःच आत्मा आहेस, पुत्र नावाचा; म्हणून शंभर वर्षे जग. या मंत्राने पिता पुत्राचे मस्तक हुंगतात.
1.98.60
पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम् ।
तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम् ॥ १.९८.६० ॥
माझे पोषण आणि अक्षय संतती ही तुझ्या अधीन आहे; म्हणून हे पुत्रा, तू जग, शंभर वर्षे सुखी राहा.
1.98.61
एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते ।
त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः ॥ १.९८.६१ ॥
एक होऊन दोन झाला असे म्हटले जाते. तुझ्या अवयवांपासून हा जन्मला आहे; पुरुषापासून दुसरा पुरुष जन्मला आहे.
1.98.62
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम् ।
सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि ॥ १.९८.६२ ॥
निर्मल सरोवरात जसे स्वतःला पाहतोस, तसा आपला दुसरा रूप असलेला पुत्र पाहा. निर्मल सरोवरात जसा चंद्र पाहतोस, तसे स्वतःत स्वतःला पाहा.
1.98.63
यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते ।
एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः ॥ १.९८.६३ ॥
गार्हपत्यापासून आहवनीय अग्नी जसा घेतला जातो, तसा तुझ्यापासून हा काढला गेला आहे. तू एक असूनही दोन केला गेला आहेस.
1.98.64
मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता ।
अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे ॥ १.९८.६४ ॥
हरणाच्या मागे धावत शिकार करणाऱ्याने मला गाठले, हे राजा; मी वडिलांच्या आश्रमात कुमारी होते.
1.98.65
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका ।
विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः ॥ १.९८.६५ ॥
उर्वशी, पूर्वचित्ती, सहजन्या, मेनका, विश्वाची आणि घृताची—या सहा अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ आहेत.
1.98.66
तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः ।
दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत् ॥ १.९८.६६ ॥
त्यांच्यामध्ये मेनका नावाची श्रेष्ठ अप्सरा ब्रह्मवंशातील आहे. तिने स्वर्गातून पृथ्वीवर येऊन विश्वामित्रापासून (मला) जन्म दिला.
1.98.67
श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः ।
ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः ॥ १.९८.६७ ॥
श्रीमान, धर्मपरायण ऋषी, दुसरा वैश्वानरच जणू, ब्रह्मयोनी कुश नावाचे, विश्वामित्रांचे पितामह.
1.98.68
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः ।
गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः ॥ १.९८.६८ ॥
कुशाचा बलवान पुत्र धार्मिक कुशनाभ. हे राजा, त्याचा पुत्र गाधी; विश्वामित्र हा गाधीचा पुत्र.
1.98.69
एवंविधो मम पिता मेनका जननी वरा ।
सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाऽप्सराः ॥ १.९८.६९ ॥
असे होते माझे पिता, आणि श्रेष्ठ माता मेनका. त्या अप्सरा मेनकेने मला हिमालयाच्या उतारावर जन्म दिला.
1.98.70
परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती ।
पक्षिणः पुम्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा ॥ १.९८.७० ॥
मला सोडून ती निघून गेली, जसे असती दुसऱ्याच्या मुलाला सोडते. तेव्हा ते पुण्यवान पक्षी धर्मानुसार एकत्र आले.
1.98.71
पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला ।
ततोऽहमृषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना ॥ १.९८.७१ ॥
त्या पंखांनी मी रक्षिली गेले, म्हणून मी शकुंतला झाले. तेव्हा महात्मा काश्यप ऋषींनी मला पाहिले.
1.98.72
जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः ।
न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मां दयावतः ॥ १.९८.७२ ॥
अग्निहोत्रासाठी पाणी आणण्यास गेलेले मुनी पाहून, पक्ष्यांनी मुनींच्या ठेव्याप्रमाणे मला दयाळू मुनींच्या स्वाधीन केले.
1.98.73
कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः ।
स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत् ॥ १.९८.७३ ॥
कण्वांनी मला पाहून प्रसन्न होऊन, जणू हविर्भुज अग्नी हसत आहेत असे समजून, मला अरणीप्रमाणे घेऊन आपल्या आश्रमात परत आले.
1.98.74
सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महर्षिणा ।
तेनैव स्वसुतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी ॥ १.९८.७४ ॥
हे राजा, त्या महर्षींनी करुणेने माझा सन्मान केला आणि आपल्या कन्येप्रमाणे मला वाढवले; राजा, मी सुंदर वर्णाची होते.
1.98.75
विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप ।
यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप ॥ १.९८.७५ ॥
मी विश्वामित्रांची कन्या आहे; मुनींनी मला वाढवले; हे राजा, यौवनात असलेल्या मला तुम्ही पाहिलेत, हे राजा.
1.98.76
आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने तदा ।
धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः ॥ १.९८.७६ ॥
आश्रमात, पर्णकुटीत, त्या वेळी एकांतात मी एक कुमारिका होते; धात्रीने प्रेरित होऊन, रिकाम्या जागी, पित्यापासून दूर, परस्परांशी.
1.98.77
वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः ।
अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम् ॥ १.९८.७७ ॥
गोड आणि सत्य शब्दांनी तुम्ही मला संततीसाठी प्रवृत्त केलेत; आश्रमात धर्म, काम, अर्थ यांवर स्थिर निवास तुम्ही केलात.
1.98.78
गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिमग्रहीः ।
साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः ॥ १.९८.७८ ॥
गांधर्व विवाहाच्या विधीने तुम्ही माझे पाणिग्रहण केलेत; मी माझे कुल, शील आणि सत्यवादिता (सांगत आहे).
1.98.79
स्वधर्मं च पुरस्कृत्य त्वामद्य शरणं गता ।
तस्मान्नर्हसि संश्रुत्य तथेति वितथं वचः ॥ १.९८.७९ ॥
तुझा धर्म पुढे ठेवून आज मी तुझ्या शरणी आले आहे. म्हणून 'तसेच होवो' असे म्हणून दिलेले वचन तू खोटे ठरवू नयेस.
1.98.80
स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुमुपस्थिताम् ।
त्वन्नाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वमनागसम् ॥ १.९८.८० ॥
स्वधर्म मागे ठेवून त्यागण्यासाठी उभ्या असलेल्या मला — तुलाच नाथ मानणाऱ्या, निर्दोष मला — लोकनाथ असलेल्या तू त्यागणे योग्य नाही.
1.98.81
किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि पार्थिव ।
यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति वै त्वया ॥ १.९८.८१ ॥
हे राजा, पूर्वी मी कोणते अशुभ कर्म केले की बाल्यात माझ्या बांधवांनी मला त्यागले आणि आता तूही मला त्यागत आहेस?
1.98.82
कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम् ।
इमं बालं तु संत्युक्तं नार्हस्यात्मजमात्मना ॥ १.९८.८२ ॥
ठीक आहे, तुझ्याकडून त्यागलेली मी आश्रमात जाईन. पण त्यागलेल्या या बालकाला — तुझ्याच पुत्राला — तू त्यागू नयेस.
1.98.83
न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले ।
असत्वचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः ॥ १.९८.८३ ॥
हे शकुंतले, तुझ्यापासून जन्मलेल्या पुत्राला मी ओळखत नाही. असत्य बोलणाऱ्या स्त्रियांच्या शब्दांवर कोण विश्वास ठेवेल?
1.98.84
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे ।
विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम् ॥ १.९८.८४ ॥
अविश्वसनीय हे वचन बोलताना तुला लाज वाटत नाही का? विशेषतः माझ्यासमोर, हे दुष्ट तपस्विनी! चालती हो.
1.98.85
क्व महर्षिस्तपस्युग्रः क्वाप्सराः सा च मेनका ।
क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी ॥ १.९८.८५ ॥
तपश्चर्येत उग्र असलेले ते महर्षी कुठे, अप्सरा मेनका कुठे, आणि तपस्विनीचा वेष धारण केलेली दीन तू कुठे!
1.98.86
अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽतिबलवानयम् ।
कथमल्पेन कालेन सालस्कन्ध इवोद्गतः ॥ १.९८.८६ ॥
तुझा हा पुत्र, हा बालक, अतिशय विशालकाय आणि बलवान आहे. थोड्याच काळात सालवृक्षाच्या खोडासारखा हा कसा वाढला?
1.98.87
सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे ।
यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि ॥ १.९८.८७ ॥
तुझा जन्म अत्यंत हीन आहे; तू मला व्यभिचारिणी वाटतेस. कामरागामुळे, योगायोगाने, मेनकेपासून तू जन्मलीस.
1.98.88
सर्वमेव परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि ।
सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः ॥ १.९८.८८ ॥
हे तापसी, तू जे सांगतेस ते सर्व माझ्यासाठी अदृश्य आहे. जगातील सर्व स्त्रिया वक्र आहेत; सर्व कामपरायण आहेत.
1.98.89
सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः ।
असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि ॥ १.९८.८९ ॥
सर्व स्त्रिया परवश आहेत; सर्व क्रोधाने व्याकुल आहेत. सर्व स्त्रिया असत्य बोलणाऱ्या आहेत. तू कण्वाबद्दल बोलणे योग्य नाही.
1.98.90
मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव ।
यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता ॥ १.९८.९० ॥
निर्दय अशी मेनका तुझी धात्री व माता आहे; तिने हिमालयाच्या पायथ्याशी निर्माल्याप्रमाणे तुला सोडून दिले.
1.98.91
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव ।
विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः ॥ १.९८.९१ ॥
तुझे वडीलही निर्दय, क्षत्रिय योनीतील होते; विश्वामित्र ब्राह्मणत्वात लोभी आणि कामपरायण होते.
1.98.92
सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः ।
अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः ॥ १.९८.९२ ॥
देवांगनेने विश्वामित्रापासून यथेच्छ मला जन्म दिला; अरे कुलटे, तुझा जन्म लोकांकडून निंदित आहे हे मला माहीत आहे.
1.98.93
मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्षिश्चापि ते पिता ।
तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिभाषसे ॥ १.९८.९३ ॥
मेनका अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि महर्षीही तुझे वडील आहेत; त्या दोघांची संतान असून तू वेश्येसारखे का बोलतेस?
1.98.94
जातिश्चापि निकृष्टो ते कुलीनेति विजल्पसे ।
जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेन परैर्भृता ॥ १.९८.९४ ॥
तुझी जातही हीन आहे, तरीही तू स्वतःला कुलीन म्हणवून बढाई मारतेस; कोकिळेची पिल्ले जशी इतरांकडून पाळली जातात, तसेच तू जन्म देऊन त्यागलेली आहेस.
1.98.95
अरिष्टैरिव दुर्बद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता ।
अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि ॥ १.९८.९५ ॥
अरिष्ट पक्ष्यांप्रमाणे दुर्बुद्धी कण्व तुझे पालनकर्ते पिता आहेत; अगं तापसी, तू जे हे बोलतेस ते अविश्वसनीय आहे.
1.98.96
ब्रुवन्ती राजसान्निध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि ।
सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च ॥ १.९८.९६ ॥
राजासमोर असे बोलणारी, जिथे इच्छा असेल तिथे जा; सोने, मणी, मोती, वस्त्रे आणि अलंकारही घेऊन जा.
1.98.97
यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम् ।
नाहं त्वां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः ॥ १.९८.९७ ॥
जर येथे भोगासाठी तुला काही हवे असेल, तर हे तापसी, ते स्वीकार. मला तुला पाहण्याची इच्छा नाही; तुला जिथे हवे तिथे येथून निघून जा.