Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 10.11

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

10.11.1

स दृष्ट्वा निहतान्सङ्ख्ये पुत्रान्पात्रौन्सखींस्तथा ।
महादुःखपरीतात्मा बभूव जनमेजय ॥ १०.११.१ ॥

उसने युद्ध में मारे गए पुत्रों, पौत्रों और मित्रों को देखकर, हे जनमेजय, महान दुःख से भरे मन वाला हो गया।

10.11.2

ततस्तस्य महाञ्शोकः प्रादुरासीन्महात्मनः ।
स्मरतः पुत्रपौत्रांस्तान्भ्रातॄन्सुहृद एव च ॥ १०.११.२ ॥

तब उस महात्मा के मन में महान शोक उत्पन्न हुआ, जब वह पुत्रों, पौत्रों, उन भाइयों और मित्रों को स्मरण करने लगा।

10.11.3

तमश्रुपरिपूर्णाक्षं वेपमानमचेतसम् ।
सुहृदो भृशसंविग्नाः सांत्वयाञ्चक्रिरे तदा ॥ १०.११.३ ॥

आँसुओं से भरी आँखों वाले, काँपते और मूर्छित से उस व्यक्ति को उसके अत्यंत व्याकुल मित्रों ने तब सांत्वना दी।

10.11.4

कृत्वा तु विधिवत्तेषां पुत्राणाममितौजसाम् ।
प्रेतकार्याणि सर्वेषां बभूव भृशदुःखितः ॥ १०.११.४ ॥

अमित तेज वाले उन पुत्रों सबके प्रेत-कर्म विधिपूर्वक करके वह अत्यंत दुःखी हो गया।

10.11.5

तस्मिन्मुहूर्ते जवनैर्वाजिभिर्हेममालिभिः ।
नकुलः कृष्णया सार्धमुपायात्परमार्तया ॥ १०.११.५ ॥

उसी क्षण सुनहरी मालाओं से सजे तेज़ घोड़ों पर नकुल अत्यंत पीड़ित कृष्णा के साथ चल पड़ा।

10.11.6

उपप्लाव्यं गता सा तु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
तदा विनाशं सर्वेषां पुत्राणां व्यथितेन्द्रिया ॥ १०.११.६ ॥

वह उपप्लाव्य की ओर गई थी, पर सभी पुत्रों के विनाश का अत्यंत अप्रिय समाचार सुनकर उसकी इंद्रियाँ तब व्याकुल हो गईं।

10.11.7

कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता ।
कृष्णा राजानमासाद्य शोकार्ता न्यपतद्भुवि ॥ १०.११.७ ॥

हवा से हिलाई गई केले की लता की भाँति काँपती हुई कृष्णा राजा के पास पहुँचकर शोक से पीड़ित होकर भूमि पर गिर पड़ी।

10.11.8

न बभौ वदनं तस्या रुदन्त्याः शोककर्शितम् ।
फुल्लपद्मपलाशाक्ष्या मेघावृत इवोडुराट् ॥ १०.११.८ ॥

शोक से दुर्बल उसका रोता हुआ मुख वैसे नहीं शोभित हुआ, जैसे बादलों से ढका चंद्रमा; वह कमल-पंखुड़ी सी आँखों वाली थी।

10.11.9

ततस्तां पतितां दृष्ट्वा संरम्भी सत्यविक्रमः ।
वाहुभ्यां परिजग्राह समुत्पत्य वृकोदरः ॥ १०.११.९ ॥

तब उसे गिरी हुई देखकर क्रोधित और सच्चे पराक्रम वाले वृकोदर भीम ने उछलकर दोनों बाहुओं से उसे थाम लिया।

10.11.10

सा समाश्वासिता तेन भीमसेनेन भामिनी ।
रुदती पाण्डवज्येष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १०.११.१० ॥

भीमसेन द्वारा सांत्वना पाकर रोती हुई उस सुंदरी ने पांडवों में ज्येष्ठ युधिष्ठिर से यह वचन कहा।

10.11.11

दिष्ट्या राजन्नवाप्येमामखिलां भोक्ष्यसे महीम् ।
आत्मजान्क्षत्रधर्मेण सम्प्रदाय यमाय वै ॥ १०.११.११ ॥

हे राजन्! भाग्य से आप इस समस्त पृथ्वी को प्राप्त करके भोगेंगे, परंतु क्षत्रधर्म के अनुसार अपने पुत्रों को यम को सौंपकर।

10.11.12

दिष्ट्या सर्वास्त्रकुशलं मत्तमातङ्गामिनम् ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां सौभद्रं न स्मरिष्यसि ॥ १०.११.१२ ॥

भाग्य से समस्त पृथ्वी प्राप्त करके, सभी अस्त्रों में कुशल और मत्त गजराज की भाँति चलने वाले सौभद्र (अभिमन्यु) को तुम स्मरण नहीं करोगे।

10.11.13

आत्मजान्क्षत्रधर्मेण श्रुत्वा शूरान्निपातितान् ।
स्थितो राज्ये मया सार्धं विहरन्न स्मरिष्यसि ॥ १०.११.१३ ॥

क्षत्रधर्म के अनुसार अपने पुत्रों को, वीर योद्धाओं को मारे गए सुनकर, तुम मेरे साथ राज्य में रहकर सुख भोगते हुए उन्हें याद नहीं करोगे।

10.11.14

प्रसुप्तानां वधं श्रुत्वा द्रौणिना पापकर्मणा ।
शोको मां दहते गाढो हुताशन इवाश्रयम् ॥ १०.११.१४ ॥

द्रोण-पुत्र ने पापकर्म करके सोए हुए लोगों का वध किया, यह सुनकर घोर शोक मुझे वैसे ही जला रहा है जैसे अग्नि अपने आश्रय को जलाती है।

10.11.15

तस्य पापकृतो द्रौणेर्न चेदद्य दुरात्मनः ।
हियते सानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जीवितम् ॥ १०.११.१५ ॥

यदि आज युद्ध में पराक्रम से उस पापी, दुष्टात्मा द्रोण-पुत्र का, उसके अनुचरों सहित, प्राण नहीं हरे जाते,

10.11.16

इहैव प्रायमासिष्ये तन्निबोधत पाण्डवाः ।
न चेत्फलमवाप्नोति द्रौणिः पापस्य कर्मणः ॥ १०.११.१६ ॥

हे पाण्डवो, सुनो, मैं यहीं प्रायोपवेशन करूँगा, यदि द्रोण-पुत्र को अपने पापकर्म का फल नहीं मिलता।

10.11.17

एवमक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् ।
युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी ॥ १०.११.१७ ॥

ऐसा कहकर तब कृष्णा, यशस्विनी याज्ञसेनी द्रौपदी, धर्मराज पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर के सामने बैठ गई।

10.11.18

दृष्ट्वोपविष्टां राजा तु पाण्डवो महिषीं प्रियाम् ।
प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदीं चारुदर्शनाम् ॥ १०.११.१८ ॥

राजा पाण्डुपुत्र उस धर्मात्मा ने अपनी प्रिय महिषी, सुन्दर रूप वाली द्रौपदी को बैठी हुई देखकर उससे कहा।

10.11.19

क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञे प्राप्तास्ते निधनं शुभे ।
पुत्रास्ते भ्रातरश्चैव तान्न शोचितुमर्हसि ॥ १०.११.१९ ॥

हे धर्मज्ञे, हे शुभे, क्षत्रधर्म से तुम्हारे पुत्र और भाई मृत्यु को प्राप्त हुए हैं; उनके लिए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

10.11.20

स कल्याणि वनं दुर्गं दूरं द्रौणिरितो गतः ।
तस्य त्वं पातनं सङ्ख्ये कथं ज्ञास्यसि शोभने ॥ १०.११.२० ॥

हे कल्याणी, वह द्रोणपुत्र यहाँ से दुर्गम दूर वन में चला गया है; हे शोभने, युद्ध में उसके वध को तुम कैसे जानोगी?

10.11.21

द्रोणपुत्रस्य सहजो मणिः शिरसि मे श्रुतः ।
निहत्य सङ्ख्ये तं पापं पश्येयं मणिमाहृतम्।
द्रौणेः शिरस उत्कृत्य जीवेयमिति मे मतिः ॥ १०.११.२१ ॥

मैंने सुना है कि द्रोणपुत्र के सिर पर उसके साथ जन्मी मणि है। उस पापी को युद्ध में मारकर मैं उसकी छीनी गई मणि देखूँगी। द्रोणपुत्र का सिर काटकर मैं जीवित रहूँ, यही मेरा निश्चय है।

10.11.22

इत्युक्त्वा पाण्डवं कृष्णा राजानं चारुदर्शना ।
भीमसेनकरे स्पृष्ट्वा कुपिता वाक्यमब्रवीत् ॥ १०.११.२२ ॥

ऐसा कहकर सुंदर दर्शनवाली कृष्णा ने पाण्डव राजा से कहा, और भीमसेन के हाथ को छूकर, क्रोधित होकर यह वचन बोली।

10.11.23

त्रातुमर्हसि मां भीम क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
जहि तं पापकर्माणं शम्बरं सघवानिव ॥ १०.११.२३ ॥

हे भीम, क्षत्रधर्म का स्मरण करते हुए मेरी रक्षा करना उचित है। उस पापकर्मी को मार डालो, जैसे इंद्र ने शंबर को मारा था।

10.11.24

न हि ते विक्रमे तुल्यः पुमानस्तीह कश्चन ।
श्रुतं तत्सर्वलोकेषु परमव्यसने तथा ॥ १०.११.२४ ॥

तुम्हारी वीरता के समान यहाँ कोई पुरुष नहीं है; यह सब लोकों में सुना गया है, और चरम संकट में भी ऐसा ही है।

10.11.25

द्वीपोऽभूस्त्वं हि पार्थानां नगरे वारणावते ।
हिडिम्बदर्शने चैव तथां त्वमभवो गतिः ॥ १०.११.२५ ॥

तुम ही पाण्डवों के आश्रय थे, वारणावत नगर में और हिडिम्ब से भेंट के समय भी तुम्ही उनकी गति बने थे।

10.11.26

तथा विराटनगरे कीचकेन भृशार्दिताम् ।
मामप्युद्वृतवान्कृच्छ्रात्पौलोमीं मघवानिव ॥ १०.११.२६ ॥

उसी प्रकार विराट नगर में कीचक द्वारा अत्यन्त पीड़ित की गई मुझे भी तुमने कष्ट से उबारा, जैसे इन्द्र ने पौलोमी को उबारा था।

10.11.27

यथैतान्यकृथाः पार्थ महाकर्माणि वै पुरा ।
तथा द्रौणिममित्रघ्न विनिहत्य सुखी भव ॥ १०.११.२७ ॥

हे पार्थ, जैसे पहले तुमने ये महान कर्म किए थे, वैसे ही हे शत्रुघ्न, द्रोण-पुत्र को मारकर सुखी हो जाओ।

10.11.28

तस्या बहुविधं दुःखं निशम्य परिदेवितम् ।
न चामर्षत कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ॥ १०.११.२८ ॥

उसके बहुत प्रकार के दुःख और विलाप को सुनकर महाबली कौन्तेय भीमसेन क्रोध को सह न सके।

10.11.29

स काञ्चनविचित्राङ्गमारुरोह महारथम् ।
आदाय रुचिरं चित्रं समार्गणगुणं धनुः ॥ १०.११.२९ ॥

वह सोने से विचित्र अंगों वाले महारथ पर चढ़ गया, और सुन्दर, अद्भुत धनुष लिया जिसकी डोरी में बाण सजे थे।

10.11.30

नकुलं सारथिं कृत्वा द्रोणपुत्रवधे धृतः ।
विस्फार्य सशरं चापं तूर्णमश्वानचोदयत् ॥ १०.११.३० ॥

नकुल को सारथि बनाकर, द्रोणपुत्र के वध के लिए दृढ़ निश्चय करके, बाण सहित धनुष को खींचते हुए उसने शीघ्र घोड़ों को हाँका।

10.11.31

ते हयाः पुरुषव्याघ्र दीप्यमानाः स्वतेजसा ।
वहन्तः सहसा जग्मुर्हरयः शीघ्रगामिनः ॥ १०.११.३१ ॥

हे पुरुषव्याघ्र! अपने तेज से दीप्त होते हुए वे घोड़े रथ को वहन करते हुए सहसा तेज़ी से चल पड़े, वे शीघ्रगामी हरि (अश्व) थे।

10.11.32

शिबिरात्स्वाद्गृहीत्वा स रथस्य पदमच्युतः ।
द्रोणपुत्रगतेनाशु ययौ मार्गेण भारत ॥ १०.११.३२ ॥

शिविर से, अपने ही... नहीं, वे (अच्युत) रथ का स्थान ग्रहण करके द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) के जाने के मार्ग से शीघ्र चल पड़े, हे भारत।