महाभारत · अध्याय 10.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.12.1
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ १०.१२.१ ॥
उस दुर्धर्ष के चले जाने पर यदुओं के वृषभ, कमलनयन (कृष्ण) ने तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर से कहा।
10.12.2
एष पाण्डवे ते भ्राता पुत्रशोकपरायणः ।
जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे एक एवाभिधावति ॥ १०.१२.२ ॥
हे पाण्डव, यह तुम्हारा भाई पुत्रशोक में लीन होकर द्रौणि को मारने की इच्छा से, क्रन्दन के बीच, अकेला ही दौड़ रहा है।
10.12.3
भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ ।
तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्युपपद्यसे ॥ १०.१२.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, भीम तुम्हें सभी भाइयों से अधिक प्रिय है। उसे आज संकट में पड़ा देखकर तुम क्यों उसकी सहायता के लिए नहीं जाते?
10.12.4
यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरञ्जयः ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेत पृथिवीमपि ॥ १०.१२.४ ॥
परपुरों को जीतने वाले द्रोण ने अपने पुत्र को जो ब्रह्मशिर नामक अस्त्र सिखाया था, जो पृथ्वी को भी जला सकता था।
10.12.5
तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
प्रत्यपायदाचार्यः प्रीयमाणो धनञ्जयम् ॥ १०.१२.५ ॥
उस अस्त्र को सभी धनुर्धरों के ध्वज, महात्मा और महाभाग्यशाली आचार्य (द्रोण) ने प्रसन्न होकर धनञ्जय (अर्जुन) को लौटा दिया था।
10.12.6
तं पुत्रोऽप्येक एवैनमन्वयाचदमर्षणः ।
ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव ॥ १०.१२.६ ॥
उस अस्त्र को क्रोधी पुत्र (अश्वत्थामा) ने अकेले ही उनसे माँगा। तब द्रोण, जो मन से बहुत प्रसन्न नहीं थे, पुत्र से बोले।
10.12.7
विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य दुरात्मनः ।
सर्वधर्मविदाचार्यः सोऽन्वशासत्सुतं ततः ॥ १०.१२.७ ॥
पुत्र की उतावली और दुष्टता सब जानी हुई थी। सब धर्मों के ज्ञाता आचार्य ने तब पुत्र को उपदेश दिया।
10.12.8
परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे ।
इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः ॥ १०.१२.८ ॥
हे तात, परम संकट में पड़कर भी तुम्हें रणभूमि में यह अस्त्र नहीं चलाना चाहिए, विशेषकर मनुष्यों पर।
10.12.9
इत्युक्त्वान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चाथोक्तवान् ।
न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ ॥ १०.१२.९ ॥
यह कहकर गुरु द्रोण ने फिर पुत्र से कहा, 'हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम कभी सज्जनों के मार्ग पर स्थित नहीं रहोगे।'
10.12.10
स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम् ।
निराशः सर्वकल्याणैः शोकात्पर्यचरन्महीम् ॥ १०.१२.१० ॥
वह दुष्टात्मा पिता के अप्रिय वचन को समझकर सब कल्याणों से निराश होकर शोक से पृथ्वी पर भटकने लगा।
10.12.11
ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत ।
अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः ॥ १०.१२.११ ॥
तब, हे कुरुश्रेष्ठ भारत, जब तुम वन में थे, वह द्वारका जाकर वृष्णिवंशियों द्वारा परम सम्मानित होकर रहने लगा।
10.12.12
स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्वारवतीमनु ।
एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव ॥ १०.१२.१२ ॥
वह एक बार समुद्र-तट पर द्वारवती में रहते हुए, मेरे पास अकेले आकर, मानो हँसते हुए मुझसे बोला।
10.12.13
यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्नमितविक्रमः ।
अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता ॥ १०.१२.१३ ॥
हे कृष्ण, जो घोर तप अमित पराक्रमी (द्रोण) ने किया था, उसी के द्वारा भरतवंश के आचार्य मेरे पिता ने (अस्त्र) प्राप्त किया था, अगस्त्य से।
10.12.14
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम् ।
तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा ॥ १०.१२.१४ ॥
हे दाशार्ह, देवों और गन्धर्वों से पूजित वह 'ब्रह्मशिर' नामक अस्त्र आज मुझमें उसी प्रकार (स्थित) है जैसे मेरे पिता में था।
10.12.15
अस्मत्तस्दुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम ।
ममाप्यस्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहणं रणे ॥ १०.१२.१५ ॥
हे उत्तम यदुवंशी, हमसे वह दिव्य अस्त्र लेकर तुम भी मुझे अपना अस्त्र दो — युद्ध में शत्रु-संहारक चक्र।
10.12.16
स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः ।
याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ ॥ १०.१२.१६ ॥
हे राजन्, मेरे प्रसन्न होकर कहने पर वह हाथ जोड़कर, प्रयत्नपूर्वक मुझसे अस्त्र माँगते हुए (बोला)। हे भरतश्रेष्ठ!
10.12.17
देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः ।
न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः ॥ १०.१२.१७ ॥
देवता, दानव, गन्धर्व, मनुष्य, पक्षी और नाग — सब मिलकर भी मेरे वीर्य के सौवें भाग के बराबर नहीं हैं।
10.12.18
इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा ।
यद्यदिच्छसि चेदस्रं मत्तस्तत्तद्ददामि ते ॥ १०.१२.१८ ॥
यह धनुष है, यह शक्ति है, यह चक्र है, यह गदा है — यदि तुम मुझसे जो-जो अस्त्र चाहो, वह सब मैं तुम्हें दूँगा।
10.12.19
यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे ।
तद्गृहाण विनाऽस्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि ॥ १०.१२.१९ ॥
जो तुम रणभूमि में उठा सको या प्रयोग कर सको, वह अस्त्र के बिना ही ले लो, जो तुम मुझसे देना चाहते हो।
10.12.20
स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम् ।
वव्रे चक्रं महाभागो मत्तः स्पर्धन्मया सह ॥ १०.१२.२० ॥
उस महाभाग ने मुझसे स्पर्धा करते हुए, सुंदर नाभि और हज़ार अरों वाला, वज्र-नाभि, लोहे का चक्र माँग लिया।
10.12.21
गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम् ।
जग्राहोत्पत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना ॥ १०.१२.२१ ॥
'इसे ले लो चक्र' ऐसा मेरे द्वारा कहे जाने पर, तत्काल वह उछलकर सहसा बायें हाथ से चक्र को पकड़ लिया।
10.12.22
न चैनमशकत्स्थानात्सञ्चालयितुमप्युत ।
अथैनं दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे ॥ १०.१२.२२ ॥
वह उसे अपने स्थान से हिला भी न सका; तब उसने उसे दाहिने हाथ से भी पकड़ने का प्रयत्न किया।
10.12.23
सर्वयत्नेन तेनापि गृह्य नैनमकम्पयत् ॥ १०.१२.२३ ॥
सारे प्रयत्न से उसने भी, उसे पकड़कर भी, उसे कम्पित नहीं कर पाया।
10.12.24
ततः सर्वबलेनापि यदैनं न शशाक ह ।
उद्यन्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः।
कृत्वा यत्नं परिश्रान्तः स न्यवर्तत भारत ॥ १०.१२.२४ ॥
तब, सारे बल से भी जब वह उसे न उठा सका और न हिला सका, तो द्रोण-पुत्र अत्यंत उदास होकर, प्रयत्न करते-करते थककर, हे भारत, लौट आया।
10.12.25
निवृत्मनसं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् ।
अहमामन्त्र्य संविग्नमश्वत्थामानमब्रुवम् ॥ १०.१२.२५ ॥
उस प्रयोजन से विमुख मन और विचलित चित्त वाले अश्वत्थामा से मैंने व्याकुल होकर कहा।
10.12.26
यः स दैवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्चः कपिप्रवरकेतनः ॥ १०.१२.२६ ॥
जो देवताओं और मनुष्यों में परम प्रमाण बन गया है, गाण्डीव धनुष धारण करने वाला, श्वेत अश्वों वाला, जिसकी ध्वजा पर श्रेष्ठ कपि है।
10.12.27
यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम् ।
द्वन्द्वयुद्धे पुरा जिष्णुस्तोषयामास शङ्करम् ॥ १०.१२.२७ ॥
जिसने पूर्वकाल में द्वंद्व युद्ध में साक्षात देवों के देव, नीलकंठ, उमापति शंकर को प्रसन्न किया था, वह विजयी (अर्जुन)।
10.12.28
यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि ।
नादेयं यस्य मे किञ्चिदपि प्राणान्महात्मनः ॥ १०.१२.२८ ॥
पृथ्वी पर मेरे लिए उससे प्रिय कोई दूसरा पुरुष नहीं है; उस महात्मा से मैं प्राणों से भी कुछ नहीं छिपाता।
10.12.29
तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
नोक्पूर्वमिदं वाक्यं यस्त्वं मामभिभाषसे ॥ १०.१२.२९ ॥
हे ब्राह्मण, उस मित्र पार्थ ने भी, जिसके कर्म अथक हैं, पहले कभी यह वचन नहीं कहा था, जो तुम मुझसे कह रहे हो।
10.12.30
ब्रह्मचर्यं महद्धोरं तीर्वा द्वादशवार्षिकम् ।
हिमवत्पार्श्वमास्थाय यो मया तपसाऽऽर्जितः ॥ १०.१२.३० ॥
बारह वर्ष का महान और कठोर ब्रह्मचर्य पूरा करके, हिमालय के पार्श्व में जाकर, जो मैंने तप से अर्जित किया था।
10.12.31
समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत ।
सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः ॥ १०.१२.३१ ॥
समान व्रत का पालन करने वाली रुक्मिणी से जो जन्मा, तेजस्वी सनत्कुमार, जिसका नाम प्रद्युम्न है, वह मेरा पुत्र है।
10.12.32
तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं रणे ।
न प्रार्थितमभून्मूढ तदितं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३२ ॥
उसने भी युद्ध में इस महान दिव्य और अप्रतिम चक्र को नहीं माँगा था, हे मूढ़; परंतु तुमने उसी को माँगा।
10.12.33
रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन ।
न गदेन साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३३ ॥
अति बलशाली राम ने इसे कभी नहीं कहा था, न गद ने, न साम्ब ने, जो तुमने माँगा है।
10.12.34
द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।
नोक्तपूर्वमिदं क्षुद्रं तदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३४ ॥
द्वारका के निवासियों और वृष्णि-अन्धक के अन्य महारथियों ने भी यह नीच बात पहले कभी नहीं कही थी; परंतु तुमने यही माँगा है।
10.12.35
भारताचार्यपुत्रस्त्वं मानितः सर्वयादवैः ।
चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ कं नु तात युयुत्ससे ॥ १०.१२.३५ ॥
भारत के आचार्य के पुत्र, तुम सभी यादवों द्वारा सम्मानित हो; हे रथियों में श्रेष्ठ, प्रिय, तुम चक्र से किससे युद्ध करना चाहते हो?
10.12.36
एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह ।
प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वया सह ॥ १०.१२.३६ ॥
मेरे ऐसा कहने पर द्रौणि ने मुझसे यह उत्तर दिया: "हे कृष्ण, आपका सम्मान करके मैं आपके साथ युद्ध करूँगा।"
10.12.37
प्रार्थितं ते मया चक्रं देवदानवपूजितम् ।
अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेद्ब्रवीमि ते ॥ १०.१२.३७ ॥
हे विभो! देवों और दानवों द्वारा पूजित वह चक्र मैंने आपसे माँगा था, ताकि मैं अजेय हो जाऊँ। यह सत्य है, मैं आपसे यही कहता हूँ।
10.12.38
सोऽहं तद्दुर्लभं चक्रमनवाप्यैव केशव ।
प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम् ॥ १०.१२.३८ ॥
हे केशव! वह दुर्लभ चक्र न पाकर ही मैं लौट रहा हूँ। हे गोविन्द! कल्याण के साथ मुझे विदा दीजिए।
10.12.39
एतत्सुनाभं भोजानामृषभेण त्वया धृतम् ।
चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते ॥ १०.१२.३९ ॥
भोजों के उस श्रेष्ठ पुरुष, आपने जिस सुंदर नाभि वाले चक्र को धारण किया है, उसका पृथ्वी पर कोई प्रतिचक्र नहीं है; कोई दूसरा उसे प्राप्त नहीं कर सकता।
10.12.40
एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यानश्वान्धनानि च ।
आदायोपययौ काले रत्नानि वविधानि च ॥ १०.१२.४० ॥
इतना कहकर द्रोण-पुत्र मुझसे रथ-जोतों, घोड़ों, धन और अनेक प्रकार के रत्नों को लेकर उचित समय पर चला गया।
10.12.41
स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च ।
वेद चास्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः ॥ १०.१२.४१ ॥
वह क्रोधी, दुरात्मा, चंचल और क्रूर है, और ब्रह्मशिर नामक अस्त्र को जानता है; इसलिए वृकोदर (भीम) की रक्षा करनी चाहिए।