महाभारत · अध्याय 10.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.12.1
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृषभस्ततः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ १०.१२.१ ॥
तो दुर्धर्ष निघून गेल्यावर यादवश्रेष्ठ पुंडरीकाक्ष कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला म्हणाले.
10.12.2
एष पाण्डवे ते भ्राता पुत्रशोकपरायणः ।
जिघांसुर्द्रौणिमाक्रन्दे एक एवाभिधावति ॥ १०.१२.२ ॥
हे पांडवा, पुत्रशोकात बुडालेला तुझा हा बंधू द्रौणीला मारण्याच्या इच्छेने, आक्रोशात एकटाच धावत आहे.
10.12.3
भीमः प्रियस्ते सर्वेभ्यो भ्रातृभ्यो भरतर्षभ ।
तं कृच्छ्रगतमद्य त्वं कस्मान्नाभ्युपपद्यसे ॥ १०.१२.३ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, भीम तुला सर्व भावांपेक्षा प्रिय आहे. आज तो संकटात असताना तू त्याच्याकडे का जात नाहीस?
10.12.4
यत्तदाचष्ट पुत्राय द्रोणः परपुरञ्जयः ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेत पृथिवीमपि ॥ १०.१२.४ ॥
शत्रुनगरांना जिंकणाऱ्या द्रोणाने आपल्या पुत्राला शिकवलेले, पृथ्वीलाही जाळू शकणारे 'ब्रह्मशिर' नावाचे अस्त्र ते आहे.
10.12.5
तन्महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम् ।
प्रत्यपायदाचार्यः प्रीयमाणो धनञ्जयम् ॥ १०.१२.५ ॥
सर्व धनुर्धरांचा ध्वज असलेले महात्मा, महाभाग्यवान आचार्य प्रसन्न होऊन ते अस्त्र धनंजयाला परत देत होते.
10.12.6
तं पुत्रोऽप्येक एवैनमन्वयाचदमर्षणः ।
ततः प्रोवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव ॥ १०.१२.६ ॥
रागीट पुत्रानेही एकट्याने ते अस्त्र त्यांच्याकडे मागितले. तेव्हा मनात फारसा आनंद नसलेले द्रोण पुत्राला म्हणाले.
10.12.7
विदितं चापलं ह्यासीदात्मजस्य दुरात्मनः ।
सर्वधर्मविदाचार्यः सोऽन्वशासत्सुतं ततः ॥ १०.१२.७ ॥
पुत्राची चपलता आणि दुष्ट वृत्ती ज्ञात होती. सर्वधर्मज्ञ आचार्यांनी तेव्हा पुत्राला उपदेश केला.
10.12.8
परमापद्गतेनापि न स्म तात त्वया रणे ।
इदमस्त्रं प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः ॥ १०.१२.८ ॥
हे वत्सा, मोठ्या संकटात असतानाही तू युद्धात हे अस्त्र वापरू नकोस, विशेषतः माणसांवर.
10.12.9
इत्युक्त्वान्गुरुः पुत्रं द्रोणः पश्चाथोक्तवान् ।
न त्वं जातु सतां मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ ॥ १०.१२.९ ॥
असे सांगून गुरु द्रोण नंतर पुत्राला म्हणाले, 'हे पुरुषश्रेष्ठा, तू कधीही सज्जनांच्या मार्गावर राहणार नाहीस.'
10.12.10
स तदाज्ञाय दुष्टात्मा पितुर्वचनमप्रियम् ।
निराशः सर्वकल्याणैः शोकात्पर्यचरन्महीम् ॥ १०.१२.१० ॥
त्या दुष्ट मनाच्या पुत्राने पित्याचे अप्रिय बोल जाणले आणि सर्व कल्याणाची आशा सोडून शोकाने पृथ्वीवर भटकू लागला.
10.12.11
ततस्तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे त्वयि भारत ।
अवसद्द्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चितः ॥ १०.१२.११ ॥
तेव्हा, हे कुरुश्रेष्ठ भारता, तू वनात असताना तो द्वारकेला जाऊन वृष्णींकडून अत्यंत सन्मानित होऊन राहिला.
10.12.12
स कदाचित्समुद्रान्ते वसन्द्वारवतीमनु ।
एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव ॥ १०.१२.१२ ॥
तो एकदा समुद्रकिनारी द्वारवतीत राहत असताना, एकटाच माझ्याजवळ येऊन, जणू हसत मला म्हणाला.
10.12.13
यत्तदुग्रं तपः कृष्ण चरन्नमितविक्रमः ।
अगस्त्याद्भारताचार्यः प्रत्यपद्यत मे पिता ॥ १०.१२.१३ ॥
हे कृष्णा, अमित पराक्रमी असताना घोर तप करणारे भारताचार्य — माझे पिता — यांनी अगस्त्यांकडून ते मिळवले.
10.12.14
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगन्धर्वपूजितम् ।
तदद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा ॥ १०.१२.१४ ॥
हे दाशार्ह, देव-गंधर्वांनी पूजिलेले 'ब्रह्मशिर' नावाचे अस्त्र आज माझ्यात आहे — जसे माझ्या पित्यात होते.
10.12.15
अस्मत्तस्दुपादाय दिव्यमस्त्रं यदूत्तम ।
ममाप्यस्रं प्रयच्छ त्वं चक्रं रिपुहणं रणे ॥ १०.१२.१५ ॥
हे यदूत्तमा, आमच्याकडून ते दिव्य अस्त्र घेऊन, रणात शत्रुसंहारक तुझे चक्र मलाही दे.
10.12.16
स राजन्प्रीयमाणेन मयाप्युक्तः कृताञ्जलिः ।
याचमानः प्रयत्नेन मत्तोऽस्त्रं भरतर्षभ ॥ १०.१२.१६ ॥
हे राजा, मी प्रसन्न होऊन सांगितल्यावर तो हात जोडून, प्रयत्नपूर्वक माझ्याकडे अस्त्र मागत म्हणाला — हे भरतर्षभा!
10.12.17
देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगोरगाः ।
न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः ॥ १०.१२.१७ ॥
देव, दानव, गंधर्व, मानव, पक्षी आणि नाग — सर्व एकत्र झाले तरी माझ्या वीर्याच्या शतांशाच्याही बरोबरीचे नाहीत.
10.12.18
इदं धनुरियं शक्तिरिदं चक्रमियं गदा ।
यद्यदिच्छसि चेदस्रं मत्तस्तत्तद्ददामि ते ॥ १०.१२.१८ ॥
हे धनुष्य, ही शक्ती, हे चक्र, ही गदा — तू माझ्याकडून जे जे अस्त्र इच्छिशील, ते ते मी तुला देईन.
10.12.19
यच्छक्नोषि समुद्यन्तुं प्रयोक्तुमपि वा रणे ।
तद्गृहाण विनाऽस्त्रेण यन्मे दातुमभीप्ससि ॥ १०.१२.१९ ॥
रणात जे तुला उचलता किंवा प्रयोजता येईल, ते अस्त्राशिवाय घे; माझ्याकडून जे तू देऊ इच्छितोस ते.
10.12.20
स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभमयस्मयम् ।
वव्रे चक्रं महाभागो मत्तः स्पर्धन्मया सह ॥ १०.१२.२० ॥
त्या महाभाग्यवानाने माझ्याशी स्पर्धा करत, सुंदर नाभी, हजार आरे आणि वज्रनाभी असलेले लोखंडी चक्र माझ्याकडून निवडले.
10.12.21
गृहाण चक्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम् ।
जग्राहोत्पत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना ॥ १०.१२.२१ ॥
'हे चक्र घे' असे मी म्हटल्यावर, लगेच त्याने उडी मारून अचानक डाव्या हाताने चक्र धरले.
10.12.22
न चैनमशकत्स्थानात्सञ्चालयितुमप्युत ।
अथैनं दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचक्रमे ॥ १०.१२.२२ ॥
त्याला तो आपल्या जागेवरून हलवूही शकला नाही; मग त्याने तो उजव्या हातानेही धरण्याचा प्रयत्न केला.
10.12.23
सर्वयत्नेन तेनापि गृह्य नैनमकम्पयत् ॥ १०.१२.२३ ॥
सर्व प्रयत्नांनिशी त्याने तो धरूनही त्याला थोडाही हलवता आला नाही.
10.12.24
ततः सर्वबलेनापि यदैनं न शशाक ह ।
उद्यन्तुं वा चालयितुं द्रौणिः परमदुर्मनाः।
कृत्वा यत्नं परिश्रान्तः स न्यवर्तत भारत ॥ १०.१२.२४ ॥
मग सर्व बळानिशीही त्याला तो उचलता किंवा हलवता आला नाही; द्रोणपुत्र अत्यंत खिन्न होऊन, प्रयत्न करून थकून, हे भारता, परतला.
10.12.25
निवृत्मनसं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् ।
अहमामन्त्र्य संविग्नमश्वत्थामानमब्रुवम् ॥ १०.१२.२५ ॥
त्या हेतूपासून मन परतलेल्या, विचलित चित्ताच्या अश्वत्थाम्याला मी व्यथित होऊन म्हणालो.
10.12.26
यः स दैवमनुष्येषु प्रमाणं परमं गतः ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्चः कपिप्रवरकेतनः ॥ १०.१२.२६ ॥
देव आणि मनुष्यांमध्ये जो परम प्रमाण ठरला, गांडीव धनुष्य धारण करणारा, श्वेत अश्व असलेला, श्रेष्ठ वानराची ध्वजा असलेला.
10.12.27
यः साक्षाद्देवदेवेशं शितिकण्ठमुमापतिम् ।
द्वन्द्वयुद्धे पुरा जिष्णुस्तोषयामास शङ्करम् ॥ १०.१२.२७ ॥
पूर्वी द्वंद्वयुद्धात थेट देवदेव, नीलकंठ, उमापती शंकराला ज्याने प्रसन्न केले, तो जिष्णू (अर्जुन).
10.12.28
यस्मात्प्रियतरो नास्ति ममान्यः पुरुषो भुवि ।
नादेयं यस्य मे किञ्चिदपि प्राणान्महात्मनः ॥ १०.१२.२८ ॥
पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा माझा प्रिय दुसरा कोणी पुरुष नाही; त्या महात्म्यापासून माझ्या प्राणांपेक्षाही लपवण्यासारखे काहीच नाही.
10.12.29
तेनापि सुहृदा ब्रह्मन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
नोक्पूर्वमिदं वाक्यं यस्त्वं मामभिभाषसे ॥ १०.१२.२९ ॥
हे ब्राह्मणा, त्या सुहृद पार्थानेही, अथक कर्मे करणाऱ्या, तू मला जसे बोलतोस तसे हे वचन पूर्वी कधीच म्हटले नव्हते.
10.12.30
ब्रह्मचर्यं महद्धोरं तीर्वा द्वादशवार्षिकम् ।
हिमवत्पार्श्वमास्थाय यो मया तपसाऽऽर्जितः ॥ १०.१२.३० ॥
बारा वर्षांचे महान आणि कठोर ब्रह्मचर्य पूर्ण करून, हिमालयाच्या पार्श्वभागी आश्रय घेऊन, मी तपाने जे मिळवले.
10.12.31
समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां योऽन्वजायत ।
सनत्कुमारस्तेजस्वी प्रद्युम्नो नाम मे सुतः ॥ १०.१२.३१ ॥
समान व्रत पाळणाऱ्या रुक्मिणीपासून जन्मलेला तेजस्वी सनत्कुमार, प्रद्युम्न नावाचा माझा पुत्र.
10.12.32
तेनाप्येतन्महद्दिव्यं चक्रमप्रतिमं रणे ।
न प्रार्थितमभून्मूढ तदितं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३२ ॥
युद्धात त्यानेही हे महान, दिव्य, अतुलनीय चक्र मागितले नव्हते, हे मूर्खा; पण तू तेच मागितलेस.
10.12.33
रामेणातिबलेनैतन्नोक्तपूर्वं कदाचन ।
न गदेन साम्बेन यदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३३ ॥
अतिबलवान रामाने कधीही हे सांगितले नाही, गद किंवा साम्बानेही नाही; तू मागितलेले हेच आहे.
10.12.34
द्वारकावासिभिश्चान्यैर्वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।
नोक्तपूर्वमिदं क्षुद्रं तदिदं प्रार्थितं त्वया ॥ १०.१२.३४ ॥
द्वारकेतील रहिवासी आणि वृष्णि-अंधक महारथींनीही हे क्षुद्र वचन पूर्वी कधी सांगितले नव्हते; पण तू हेच मागितलेस.
10.12.35
भारताचार्यपुत्रस्त्वं मानितः सर्वयादवैः ।
चक्रेण रथिनां श्रेष्ठ कं नु तात युयुत्ससे ॥ १०.१२.३५ ॥
भारताचार्याच्या पुत्रा, तू सर्व यादवांनी सन्मानित आहेस; रथिकांत श्रेष्ठा, प्रिया, चक्राने तू कोणाशी युद्ध करू इच्छितोस?
10.12.36
एवमुक्तो मया द्रौणिर्मामिदं प्रत्युवाच ह ।
प्रयुज्य भवते पूजां योत्स्ये कृष्ण त्वया सह ॥ १०.१२.३६ ॥
मी असे म्हटल्यावर द्रौणीने मला हे उत्तर दिले: "हे कृष्णा, तुझा सन्मान करून मी तुझ्याशी युद्ध करीन."
10.12.37
प्रार्थितं ते मया चक्रं देवदानवपूजितम् ।
अजेयः स्यामिति विभो सत्यमेद्ब्रवीमि ते ॥ १०.१२.३७ ॥
हे विभो! देव आणि दानवांनी पूजिलेले ते चक्र मी तुमच्याकडे मागितले होते, मी अजेय व्हावे म्हणून. हे सत्य आहे, मी तुम्हाला हेच सांगतो.
10.12.38
सोऽहं तद्दुर्लभं चक्रमनवाप्यैव केशव ।
प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवदस्व माम् ॥ १०.१२.३८ ॥
हे केशवा! ते दुर्लभ चक्र न मिळवताच मी परत जात आहे. हे गोविंदा! कल्याणपूर्वक मला निरोप द्या.
10.12.39
एतत्सुनाभं भोजानामृषभेण त्वया धृतम् ।
चक्रमप्रतिचक्रेण भुवि नान्योऽभिपद्यते ॥ १०.१२.३९ ॥
भोजांच्या श्रेष्ठ पुरुषा! तुम्ही धारण केलेल्या या सुंदर नाभीच्या चक्राला पृथ्वीवर प्रतिचक्र नाही; दुसरा कोणी ते मिळवू शकत नाही.
10.12.40
एतावदुक्त्वा द्रौणिर्मां युग्यानश्वान्धनानि च ।
आदायोपययौ काले रत्नानि वविधानि च ॥ १०.१२.४० ॥
इतके बोलून द्रोणपुत्राने माझ्याकडून रथाची जोखडे, घोडे, धन आणि विविध रत्ने घेतली आणि योग्य वेळी तो निघून गेला.
10.12.41
स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च ।
वेद चास्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः ॥ १०.१२.४१ ॥
तो रागीट, दुरात्मा, चंचल आणि क्रूर आहे; ब्रह्मशिर नावाचे अस्त्रही तो जाणतो; म्हणून वृकोदराचे (भीमाचे) रक्षण केले पाहिजे.