মহাভারত · অধ্যায় 10.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.15.1
दृष्टैव मुनिशार्दूलौ तावग्निसमतेजसौ ।
गाण्डीवधन्वा सञ्चिन्त्य प्राप्तकालं महारथः।
सञ्जहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनञ्जयः ॥ १०.१५.१ ॥
অগ্নির সমান তেজস্বী সেই দুই মুনিশ্রেষ্ঠকে দেখে, সময় এসেছে বুঝে, গাণ্ডীবধন্বা মহারথ ধনঞ্জয় দ্রুত সেই দিব্য বাণ ফিরিয়ে নিলেন।
10.15.2
उवाच वचनं श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा ।
प्रमुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया ॥ १०.१५.२ ॥
তখন সেই শ্রেষ্ঠ দুই ঋষি করজোড়ে এই কথা বললেন — "আমার নিক্ষিপ্ত এই অস্ত্র অস্ত্র দ্বারাই শান্ত হোক।"
10.15.3
संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः ।
पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा ॥ १०.१५.३ ॥
এই পরম অস্ত্র সংহৃত হলেও, পাপকর্মা দ্রোণপুত্র নিশ্চয়ই অস্ত্রতেজে আমাদের সকলকে সম্পূর্ণ দগ্ধ করবে।
10.15.4
यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा ।
भवन्तौ देवसङ्काशौ तथा सम्मन्तुमर्हतः ॥ १०.१५.४ ॥
এখানে আমাদের এবং সকল লোকের জন্য যা সর্বতোভাবে হিতকর, দেবতুল্য আপনারা দুজন তাতেই সম্মতি দিতে যোগ্য।
10.15.5
इत्युक्त्वा सञ्जहारास्त्रं पुनरेव धनञ्जयः ।
संहारो दुष्करस्स्य देवैरपि हि संयुगे ॥ १०.१५.५ ॥
এই কথা বলে ধনঞ্জয় আবার সেই অস্ত্র সংহৃত করলেন। যুদ্ধে এই অস্ত্রের সংহার দেবতাদের পক্ষেও দুষ্কর।
10.15.6
विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य सङ्ग्रहे ।
अशक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १०.१५.६ ॥
যুদ্ধে নিক্ষিপ্ত সেই পরম অস্ত্রকে সংহৃত করতে পাণ্ডুপুত্র ছাড়া আর কেউ সমর্থ নয় — স্বয়ং শতক্রতু ইন্দ্রও নয়।
10.15.7
ब्रह्मतेजोद्भवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना ।
न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचर्यव्रतादृते ॥ १०.१५.७ ॥
ব্রহ্মতেজ থেকে জাত সেই অস্ত্র, অসংযমী আত্মার মানুষ নিক্ষেপ করেছে; ব্রহ্মচর্য ব্রত ছাড়া তা ফিরিয়ে আনা সম্ভব নয়।
10.15.8
अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वाऽऽवर्यते पुनः ।
तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति ॥ १०.१५.८ ॥
যে ব্রহ্মচর্য পালন করেনি, সে নিক্ষিপ্ত সেই অস্ত্র আবার ফিরিয়ে আনতে চাইলে, সেই অস্ত্র তার নিজের মাথাই কেটে ফেলে।
10.15.9
ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् ।
परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत ॥ १०.१५.९ ॥
ব্রহ্মচারী ও ব্রতধারী হয়ে সেই অস্ত্র লাভ করা কঠিন; পরম দুঃখে পীড়িত হয়েও অর্জুন সেই অস্ত্র নিক্ষেপ করেননি।
10.15.10
सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्डवः ।
गुरुवर्ती च तेनास्त्रं सञ्जहारार्जुनः पुनः ॥ १०.१५.१० ॥
সত্যব্রতধারী, বীর, ব্রহ্মচারী, পাণ্ডব এবং গুরুর অনুগামী অর্জুন সেই কারণেই সেই অস্ত্র আবার প্রত্যাহার করেছিলেন।
10.15.11
द्रौणिरप्यथ सम्प्रेभ्य सोऽन्तरा तावृषी स्थितौ ।
न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमोजसा ॥ १०.१५.११ ॥
দ্রোণপুত্রও সেই দুই ঋষির মাঝে দাঁড়িয়ে নিজ শক্তিতে সেই ভয়ংকর অস্ত্র আবার প্রত্যাহার করতে পারলেন না।
10.15.12
अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे ।
द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत ॥ १०.१५.१२ ॥
যুদ্ধে সেই পরম অস্ত্র প্রত্যাহার করতে অক্ষম, বিষণ্ণমনা দ্রোণপুত্র, হে রাজন, দ্বৈপায়নকে বললেন।
10.15.13
उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना ।
मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने ॥ १०.१५.१३ ॥
মহা বিপদে পীড়িত হয়ে, প্রাণরক্ষার কামনায় আমি ভীমসেনের ভয়ে এই অস্ত্র নিক্ষেপ করেছি, হে মুনি।
10.15.14
अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता ।
मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे ॥ १०.१५.१४ ॥
হে ভগবন, যুদ্ধে ধৃতরাষ্ট্রপুত্রকে বধ করার ইচ্ছায় ভীমসেন মিথ্যা আচরণে অধর্ম করেছে।
10.15.15
अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयाऽस्त्रमकृतात्मना ।
तस्य भूयोऽपि संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे ॥ १०.१५.१५ ॥
অতএব, হে ব্রাহ্মণ, অসংযত চিত্ত আমি এই অস্ত্র নিক্ষেপ করেছি; এখন এটি ফিরিয়ে নিতে আমি সমর্থ নই।
10.15.16
निसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् ।
अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै ॥ १०.१५.१६ ॥
হে মুনি, অগ্নিতেজকে মন্ত্রে অভিমন্ত্রিত করে 'পাণ্ডবদের বিরুদ্ধে' বলে আমি এই দুর্ধর্ষ দিব্য অস্ত্র নিক্ষেপ করেছি।
10.15.17
तदिदं पाण्डवेयानामन्तायैवाभिसंहितम् ।
अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्वंशयिष्यति ॥ १०.१५.१७ ॥
এই অস্ত্র পাণ্ডুপুত্রদের বিনাশের জন্যই নিক্ষিপ্ত হয়েছে; আজ এটি পাণ্ডুপুত্রদের সকলকে জীবন থেকে বংশহীন করবে।
10.15.18
कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा ।
वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे ॥ १०.१५.१८ ॥
হে ব্রাহ্মণ, ক্রোধে আবিষ্ট চিত্তে, পৃথাপুত্রদের বধ কামনা করে, রণে অস্ত্র নিক্ষেপ করে আমি এই পাপ করেছি।
10.15.19
व्यास उवाच ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनञ्जयः।
उत्सृष्टवानहिंसार्थं न रोषेण तवाहवे ॥ १०.१५.१९ ॥
ব্যাস বললেন: হে বৎস, জ্ঞানী পার্থ ধনঞ্জয় অহিংসার জন্য ব্রহ্মশিরা অস্ত্র নিক্ষেপ করেছিলেন, যুদ্ধে তোমার প্রতি ক্রোধে নয়।
10.15.20
अस्त्रमस्त्रेण तु रमे तव संशमयिष्यता ।
विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम् ॥ १०.१५.२० ॥
অস্ত্রকে অস্ত্র দিয়েই শান্ত করতে চাওয়া তোমার জন্য আমি আনন্দিত হয়েছিলাম; অর্জুন এটি নিক্ষেপ করে আবার প্রত্যাহার করেছিলেন।
10.15.21
ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव ।
क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनञ्जयः ॥ १०.१५.२१ ॥
তোমার পিতার উপদেশে এই ব্রহ্মাস্ত্র লাভ করেও মহাবাহু ধনঞ্জয় ক্ষত্রধর্ম থেকে বিচলিত হননি।
10.15.22
एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः ।
सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि ॥ १०.१५.२२ ॥
এমন ধৈর্যশীল, সাধু, সকল অস্ত্রে বিদ্বান, সৎ এবং ভ্রাতা-বন্ধুসহ ব্যক্তিকে তুমি কেন বধ করতে চাইছ?
10.15.23
अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते ।
समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति ॥ १०.१५.२३ ॥
যেখানে পরম অস্ত্রের দ্বারা ব্রহ্মশিরা অস্ত্র প্রতিহত হয়, সেখানে বারো বছর মেঘ সেই রাষ্ট্রে বর্ষণ করে না।
10.15.24
एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः ।
न विहन्यात्तदस्त्रं तु प्रजाहितचिकीर्षया ॥ १०.१५.२४ ॥
এই কারণেই শক্তিমান হয়েও মহাবাহু পাণ্ডব প্রজাদের হিতকামনায় সেই অস্ত্রের আঘাত হানেন না।
10.15.25
पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः ।
तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेन्महाभुज ॥ १०.१५.२५ ॥
পাণ্ডবেরা ও এই রাষ্ট্র সর্বদা আমাদের দ্বারা রক্ষণীয়। অতএব, হে মহাবাহু, তুমি তোমার দিব্য অস্ত্র সংহরণ কর।
10.15.26
अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः ।
न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति। ॥ १०.१५.२६ ॥
তোমার ক্রোধ প্রশমিত হোক, পৃথার পুত্রেরা নিরাপদ থাকুক। রাজর্ষি পাণ্ডব অধর্মের দ্বারা জয় করতে ইচ্ছা করেন না।
10.15.27
मणिं चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति ।
एतदादाय ते प्रामान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः ॥ १०.१५.२७ ॥
এখনই তোমার মাথায় যে মণি আছে তা দাও। তা নিয়ে পাণ্ডবেরা তোমাকে গ্রামগুলি ফিরিয়ে দেবে।
10.15.28
पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम् ।
अवाप्तमिह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते ॥ १०.१५.२८ ॥
পাণ্ডবদের ও কৌরবদের কাছ থেকে এখানে যে রত্ন ও ধন পাওয়া গেছে, তার চেয়েও আমার এই মণি শ্রেষ্ঠ।
10.15.29
यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् ।
देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथञ्चन ॥ १०.१५.२९ ॥
যা বাঁধলে অস্ত্র, রোগ ও ক্ষুধার ভয় থাকে না, দেবতা, দানব বা নাগদের থেকেও কোনোভাবে ভয় থাকে না।
10.15.30
न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा ।
एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथञ्चन ॥ १०.१५.३० ॥
রাক্ষসদের দলের ভয়ও নেই, চোরের ভয়ও নেই। এমন শক্তিশালী এই মণি আমি কোনোভাবে ত্যাগ করব না।
10.15.31
यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् ।
अयं मणिरयं चाहमिषीका तु पतिष्यति।
गर्भेषु पाण्डुपुत्राणामुत्रायास्तथोदरे ॥ १०.१५.३१ ॥
ভগবান যা বলেছেন, তাই এখন আমার কর্তব্য। এই মণিরত্ন ও আমার বাণ পাণ্ডুপুত্রদের গর্ভে এবং উত্তরার উদরেও পড়বে।
10.15.32
प्राह द्रोणसुतं तत्र व्यासः परमदुर्मनाः ॥ १०.१५.३२ ॥
সেখানে অত্যন্ত দুঃখিত ব্যাস দ্রোণপুত্রকে বললেন।
10.15.33
एवं कुरु न चान्यत्र बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम ॥ १०.१५.३३ ॥
এভাবেই কর, অন্য কিছুতে বুদ্ধি দিও না। পাণ্ডবদের গর্ভের উপর এটি ত্যাগ করে নিবৃত্ত হও।
10.15.34
तमुवाच हृषीकेशः पाण्डवानां हिते मतः ।
भविष्यमेकमुत्सृज्य गर्भेष्वस्त्रं निपात्यताम् ॥ १०.१५.३४ ॥
পাণ্ডবদের হিতে নিবদ্ধ হৃষীকেশ তাঁকে বললেন: ভবিষ্যতের একটিকে ছেড়ে দিয়ে গর্ভের উপর অস্ত্র নিক্ষেপ করা হোক।
10.15.35
अहमेनं ददाम्येषां पिण्डदं कीर्तिवर्धनम् ।
राजर्षिं पुण्यकर्माणमनेकक्रतुयाजिनम् ॥ १०.१५.३५ ॥
আমি এঁকে এঁদের পিণ্ডদাতা, কীর্তিবর্ধক, পুণ্যকর্মা, বহু যজ্ঞকারী রাজর্ষি হিসেবে দান করি।
10.15.36
एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
आगर्भात्पाण्डवेयानां कृत्वा पातं विनङ्क्ष्यति ॥ १०.१५.३६ ॥
এভাবেই কর, তোমার অন্য কোনো বুদ্ধি যেন না হয়। পাণ্ডবদের গর্ভ থেকেই পতন ঘটিয়ে সে বিনষ্ট হবে।
10.15.37
एवं ब्रुवाणं गोविन्दं वृषभं सर्वसात्वताम् ।
द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम् ॥ १०.१५.३७ ॥
এইভাবে বলা সাত্বতদের বৃষভ গোবিন্দের উদ্দেশে, দ্রোণপুত্র অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে এই উত্তর দিলেন।
10.15.38
नैतदेवं यदात्थ त्वं पक्षपातेन केशव ।
वचनात्पुण्डरीकाक्ष तव मद्वाक्यमन्यथा ॥ १०.१५.३८ ॥
হে কেশব, তুমি পক্ষপাতবশত যেমন বলছ, তা তেমন নয়। হে পুণ্ডরীকাক্ষ, তোমার কথায় আমার বাক্য অন্যথা হবে না।
10.15.39
पतिष्यत्येतदस्त्रं वै गर्भे तस्या मयोद्यतम् ।
विराटदुहितुः कृष्ण यं त्वं रक्षितुमर्हसि ॥ १०.१५.३९ ॥
আমার নিক্ষিপ্ত এই অস্ত্র বিরাটদুহিতার গর্ভে পড়বেই। হে কৃষ্ণ, তুমি যাকে রক্ষা করতে পারো।
10.15.40
अमोघः परमास्त्रस्य पातस्त्वद्य भविष्यति ।
अभिमन्योः सृजैषीकां गर्भस्थः शाम्यतां शिशुः ॥ १०.१५.४० ॥
আজ পরমাস্ত্রের পতন তোমার দ্বারা ব্যর্থ হবে না। অভিমন্যুর জন্য বাণ ছাড়ো, গর্ভস্থ শিশু শান্ত হোক।
10.15.41
अहमेनं मृतं जातं जीवयिष्यामि बालकम् ।
स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति ॥ १०.१५.४१ ॥
মৃত হয়ে জন্মানো এই বালককে আমি বাঁচিয়ে তুলব। সেই গর্ভ মৃত হয়ে জন্মালেও দীর্ঘায়ু লাভ করবে।
10.15.42
इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं द्रोणपुत्रः स्मयन्निव ।
यद्यस्त्रदग्धं गोविन्द जीवयस्येवमस्त्विति ॥ १०.१५.४२ ॥
এরূপ বলা হলে দ্রোণপুত্র হাসতে হাসতে তাঁকে উত্তর দিলেন: 'হে গোবিন্দ, অস্ত্রে দগ্ধকে যদি তুমি বাঁচাও, তবে তাই হোক।'
10.15.43
ततः परममस्त्रं तु द्रौणिरुद्यतमाहवे ।
द्वैपायनमनादृत्य गर्भेषु प्रमुमोच ह ॥ १०.१५.४३ ॥
তখন দ্রোণপুত্র যুদ্ধে উদ্যত পরম অস্ত্রটি দ্বৈপায়নকে (ব্যাসকে) অগ্রাহ্য করে গর্ভসমূহের উপর নিক্ষেপ করলেন।