Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 10.15

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

10.15.1

दृष्टैव मुनिशार्दूलौ तावग्निसमतेजसौ ।
गाण्डीवधन्वा सञ्चिन्त्य प्राप्तकालं महारथः।
सञ्जहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनञ्जयः ॥ १०.१५.१ ॥

मुनियों में श्रेष्ठ उन दोनों को अग्नि के समान तेजस्वी देखकर, गाण्डीव धनुषधारी महारथी धनंजय ने समय आ पहुँचा जानकर विचार किया और शीघ्रता से उस दिव्य बाण को वापस ले लिया।

10.15.2

उवाच वचनं श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा ।
प्रमुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया ॥ १०.१५.२ ॥

तब श्रेष्ठ उन दोनों ऋषियों ने हाथ जोड़कर यह वचन कहा — "मेरे द्वारा छोड़ा गया यह अस्त्र अस्त्र से ही शान्त हो।"

10.15.3

संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः ।
पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा ॥ १०.१५.३ ॥

इस परम अस्त्र के वापस ले लिए जाने पर भी, पापकर्मा द्रोणपुत्र निश्चय ही अस्त्र के तेज से हम सबको पूरी तरह भस्म कर देगा।

10.15.4

यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा ।
भवन्तौ देवसङ्काशौ तथा सम्मन्तुमर्हतः ॥ १०.१५.४ ॥

जो यहाँ हम सबके और सब लोकों के लिए सर्वथा हितकर है, देवों के समान आप दोनों को उसी पर सहमति देनी चाहिए।

10.15.5

इत्युक्त्वा सञ्जहारास्त्रं पुनरेव धनञ्जयः ।
संहारो दुष्करस्स्य देवैरपि हि संयुगे ॥ १०.१५.५ ॥

यह कहकर धनंजय ने फिर से अस्त्र को वापस ले लिया। युद्ध में इस अस्त्र का संहार देवताओं के लिए भी कठिन है।

10.15.6

विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य सङ्ग्रहे ।
अशक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः ॥ १०.१५.६ ॥

युद्ध में छोड़े गए उस परम अस्त्र को वापस लेने में पाण्डव के सिवा कोई और समर्थ नहीं — साक्षात् इन्द्र भी नहीं।

10.15.7

ब्रह्मतेजोद्भवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना ।
न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचर्यव्रतादृते ॥ १०.१५.७ ॥

ब्रह्मतेज से उत्पन्न वह अस्त्र, अनियंत्रित आत्मा वाले द्वारा छोड़ा गया, ब्रह्मचर्य व्रत के बिना वापस नहीं लौटाया जा सकता।

10.15.8

अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वाऽऽवर्यते पुनः ।
तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति ॥ १०.१५.८ ॥

जिसने ब्रह्मचर्य का पालन नहीं किया, वह यदि छोड़े गए अस्त्र को फिर से लौटाने का प्रयास करे, तो वह अस्त्र उसी के परिणाम सहित उसका सिर काट देता है।

10.15.9

ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत् ।
परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत ॥ १०.१५.९ ॥

ब्रह्मचारी और व्रतधारी होने के कारण उसे प्राप्त करना कठिन होता है; परम संकट से पीड़ित होने पर भी अर्जुन ने वह अस्त्र नहीं छोड़ा।

10.15.10

सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्डवः ।
गुरुवर्ती च तेनास्त्रं सञ्जहारार्जुनः पुनः ॥ १०.१५.१० ॥

सत्यव्रत का पालन करने वाला, शूर, ब्रह्मचारी और पाण्डव, गुरु का आज्ञाकारी अर्जुन, उसी कारण से वह अस्त्र फिर से वापस ले सका।

10.15.11

द्रौणिरप्यथ सम्प्रेभ्य सोऽन्तरा तावृषी स्थितौ ।
न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमोजसा ॥ १०.१५.११ ॥

द्रोण के पुत्र ने भी, उन दोनों ऋषियों के बीच में खड़े होकर, अपने बल से उस भयानक अस्त्र को फिर से वापस लेने में असमर्थता दिखाई।

10.15.12

अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे ।
द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत ॥ १०.१५.१२ ॥

युद्ध में उस परम अस्त्र को वापस लेने में असमर्थ, हे राजन्, खिन्न मन वाले द्रोण-पुत्र ने द्वैपायन (व्यास) से कहा।

10.15.13

उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना ।
मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने ॥ १०.१५.१३ ॥

उत्तम संकट से पीड़ित होकर, प्राणरक्षा की इच्छा से मैंने यह अस्त्र छोड़ा, हे मुनि, भीमसेन के भय से।

10.15.14

अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता ।
मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे ॥ १०.१५.१४ ॥

हे भगवन्, युद्ध में धृतराष्ट्र के पुत्र को मारने की इच्छा से भीमसेन ने झूठे आचरण द्वारा इसने अधर्म किया है।

10.15.15

अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयाऽस्त्रमकृतात्मना ।
तस्य भूयोऽपि संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे ॥ १०.१५.१५ ॥

इसलिए, हे ब्राह्मण, असंयमी आत्मा वाले मैंने यह अस्त्र छोड़ा है; अब मैं इसे फिर से वापस लेने में समर्थ नहीं हूँ।

10.15.16

निसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम् ।
अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै ॥ १०.१५.१६ ॥

हे मुनि, मैंने अग्नि के तेज को मंत्र से अभिमंत्रित कर यह दुर्धर्ष दिव्य अस्त्र 'पाण्डवों के विनाश के लिए' छोड़ा है।

10.15.17

तदिदं पाण्डवेयानामन्तायैवाभिसंहितम् ।
अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्वंशयिष्यति ॥ १०.१५.१७ ॥

यह अस्त्र पाण्डु के पुत्रों के विनाश के लिए ही संकल्पित है; आज यह पाण्डु के सभी पुत्रों को उनके जीवन से वंशरहित कर देगा।

10.15.18

कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा ।
वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे ॥ १०.१५.१८ ॥

हे ब्राह्मण, क्रोध से भरे चित्त से, पृथा के पुत्रों के वध की कामना करते हुए, युद्ध में अस्त्र छोड़कर मैंने यह पाप किया है।

10.15.19

व्यास उवाच ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनञ्जयः।
उत्सृष्टवानहिंसार्थं न रोषेण तवाहवे ॥ १०.१५.१९ ॥

व्यास बोले: हे तात, जानकार पार्थ धनंजय ने अहिंसा के लिए ब्रह्मशिर अस्त्र छोड़ा था, क्रोध से नहीं, तुम्हारे विरुद्ध युद्ध में।

10.15.20

अस्त्रमस्त्रेण तु रमे तव संशमयिष्यता ।
विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम् ॥ १०.१५.२० ॥

अस्त्र को अस्त्र से ही शांत करने का इरादा रखने वाले आपके लिए मैं प्रसन्न हुआ; अर्जुन ने यह अस्त्र छोड़ा और फिर उसे वापस भी ले लिया।

10.15.21

ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव ।
क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनञ्जयः ॥ १०.१५.२१ ॥

पिता तुम्हारे (द्रोण) के उपदेश से यह ब्रह्मास्त्र प्राप्त करके भी महाबाहु धनंजय क्षत्रधर्म से विचलित नहीं हुए।

10.15.22

एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः ।
सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि ॥ १०.१५.२२ ॥

इस प्रकार धैर्यवान, साधु, सभी अस्त्रों के ज्ञाता सत्पुरुष को, जो भाइयों और बंधुओं सहित है, तुम क्यों मारना चाहते हो?

10.15.23

अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते ।
समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति ॥ १०.१५.२३ ॥

जहाँ ब्रह्मशिर अस्त्र परम अस्त्र से निष्प्रभ होता है, वहाँ बारह वर्षों तक मेघ उस राष्ट्र में वर्षा नहीं करता।

10.15.24

एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः ।
न विहन्यात्तदस्त्रं तु प्रजाहितचिकीर्षया ॥ १०.१५.२४ ॥

इसी कारण महाबाहु पाण्डव शक्तिमान होते हुए भी प्रजा के हित की इच्छा से उस अस्त्र का प्रहार नहीं करते।

10.15.25

पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः ।
तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेन्महाभुज ॥ १०.१५.२५ ॥

पाण्डव और यह राष्ट्र सदा हमारे द्वारा संरक्षित किए जाने योग्य हैं। इसलिए, हे महाबाहु, तुम अपने दिव्य अस्त्र को वापस ले लो।

10.15.26

अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः ।
न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति। ॥ १०.१५.२६ ॥

तुम्हारा क्रोध शांत हो, और पृथा के पुत्र सुरक्षित रहें। राजर्षि पाण्डव अधर्म से विजय पाना नहीं चाहते।

10.15.27

मणिं चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति ।
एतदादाय ते प्रामान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः ॥ १०.१५.२७ ॥

और अभी वह मणि दे दो जो तुम्हारे सिर पर है। इसे लेकर पाण्डव तुम्हें गाँव लौटा देंगे।

10.15.28

पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम् ।
अवाप्तमिह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते ॥ १०.१५.२८ ॥

पाण्डवों के जो रत्न और कौरवों का जो धन यहाँ उनसे प्राप्त हुआ है, उससे भी मेरी यह मणि श्रेष्ठ है।

10.15.29

यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम् ।
देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथञ्चन ॥ १०.१५.२९ ॥

जिसे बाँध लेने पर शस्त्र, रोग और भूख से कोई भय नहीं रहता, न देवताओं से, न दानवों से, न नागों से, किसी भी प्रकार से।

10.15.30

न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा ।
एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथञ्चन ॥ १०.१५.३० ॥

राक्षसों के झुंड का भय नहीं, चोरों का भय भी नहीं। ऐसी शक्ति वाली यह मणि मुझसे किसी भी प्रकार त्यागी नहीं जानी चाहिए।

10.15.31

यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् ।
अयं मणिरयं चाहमिषीका तु पतिष्यति।
गर्भेषु पाण्डुपुत्राणामुत्रायास्तथोदरे ॥ १०.१५.३१ ॥

जो भगवान ने कहा है, वही मेरा तत्काल कर्तव्य है। यह मणिरत्न और मेरा बाण पाण्डुपुत्रों के गर्भों में, और उत्तरा के उदर में भी गिरेगा।

10.15.32

प्राह द्रोणसुतं तत्र व्यासः परमदुर्मनाः ॥ १०.१५.३२ ॥

वहाँ परम दुखी व्यास ने द्रोण के पुत्र से कहा।

10.15.33

एवं कुरु न चान्यत्र बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम ॥ १०.१५.३३ ॥

ऐसा ही करो, अन्यथा कभी भी बुद्धि मत लगाना। पाण्डवों के गर्भों पर यह त्याग कर उपरत हो जाओ।

10.15.34

तमुवाच हृषीकेशः पाण्डवानां हिते मतः ।
भविष्यमेकमुत्सृज्य गर्भेष्वस्त्रं निपात्यताम् ॥ १०.१५.३४ ॥

पाण्डवों के हित में स्थित हृषीकेश ने उससे कहा: भविष्य का एक (गर्भ) छोड़ दो, गर्भों पर अस्त्र गिराया जाए।

10.15.35

अहमेनं ददाम्येषां पिण्डदं कीर्तिवर्धनम् ।
राजर्षिं पुण्यकर्माणमनेकक्रतुयाजिनम् ॥ १०.१५.३५ ॥

मैं इसे इनका पिण्डदाता, कीर्ति बढ़ाने वाला, पुण्यकर्मा, अनेक यज्ञ करने वाला राजर्षि बनाकर देता हूँ।

10.15.36

एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कथञ्चन ।
आगर्भात्पाण्डवेयानां कृत्वा पातं विनङ्क्ष्यति ॥ १०.१५.३६ ॥

ऐसा ही करो, तुम्हारी कोई और बुद्धि कभी न हो। पाण्डवों के गर्भ तक आघात करके वह नष्ट हो जाएगा।

10.15.37

एवं ब्रुवाणं गोविन्दं वृषभं सर्वसात्वताम् ।
द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम् ॥ १०.१५.३७ ॥

इस प्रकार बोलते हुए सभी सात्वतों में वृषभ्-समान गोविन्द से द्रोण-पुत्र अत्यन्त क्रुद्ध होकर यह उत्तर बोला।

10.15.38

नैतदेवं यदात्थ त्वं पक्षपातेन केशव ।
वचनात्पुण्डरीकाक्ष तव मद्वाक्यमन्यथा ॥ १०.१५.३८ ॥

हे केशव, तुम पक्षपात से जो ऐसा कहते हो, वह ऐसा नहीं है। हे कमलनयन, तुम्हारे वचन से मेरा वाक्य अन्यथा नहीं होगा।

10.15.39

पतिष्यत्येतदस्त्रं वै गर्भे तस्या मयोद्यतम् ।
विराटदुहितुः कृष्ण यं त्वं रक्षितुमर्हसि ॥ १०.१५.३९ ॥

यह अस्त्र मेरे द्वारा चलाया गया है, वह विराट की पुत्री के गर्भ पर गिरेगा। हे कृष्ण, जिसकी रक्षा तुम्हें करनी चाहिए।

10.15.40

अमोघः परमास्त्रस्य पातस्त्वद्य भविष्यति ।
अभिमन्योः सृजैषीकां गर्भस्थः शाम्यतां शिशुः ॥ १०.१५.४० ॥

आज परम अस्त्र का पतन तुम्हारे द्वारा व्यर्थ नहीं होगा। अभिमन्यु के लिए बाण छोड़ो, गर्भ में स्थित शिशु शान्त हो जाए।

10.15.41

अहमेनं मृतं जातं जीवयिष्यामि बालकम् ।
स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति ॥ १०.१५.४१ ॥

मैं इस मृत उत्पन्न बालक को जीवित कर दूँगा। और वह गर्भ, मृत होकर जन्मा, लम्बी आयु प्राप्त करेगा।

10.15.42

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं द्रोणपुत्रः स्मयन्निव ।
यद्यस्त्रदग्धं गोविन्द जीवयस्येवमस्त्विति ॥ १०.१५.४२ ॥

ऐसा कहे जाने पर द्रोण-पुत्र मानो मुस्कुराते हुए उसे उत्तर देता है: 'हे गोविन्द, यदि तुम अस्त्र से दग्ध को जिलाते हो, तो ऐसा ही हो।'

10.15.43

ततः परममस्त्रं तु द्रौणिरुद्यतमाहवे ।
द्वैपायनमनादृत्य गर्भेषु प्रमुमोच ह ॥ १०.१५.४३ ॥

तब द्रोण के पुत्र ने युद्ध में उठाया हुआ परम अस्त्र, द्वैपायन (व्यास) की अवहेलना करके, गर्भों पर छोड़ दिया।