Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 10.18

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

10.18.1

ततो देवयुगेऽतीते देवा वै समकल्पयन् ।
यज्ञवेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुमीप्सवः
तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ १०.१८.१ ॥

तब देवयुग बीत जाने पर देवताओं ने यज्ञ-वेद के प्रमाण के अनुसार विधिपूर्वक यजन करने की इच्छा से (यज्ञ की व्यवस्था) की। उस विषय का यह पहला श्लोक है: दुर्योधन के मारे जाने पर और सारी सेना के सब ओर से नष्ट हो जाने पर, हे महाराज, हे मुनि, सुनकर धृतराष्ट्र ने क्या किया?

10.18.2

कल्पयामासुरथ ते साधनानि हवींषि च ।
भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यमेव च ॥ १०.१८.२ ॥

फिर उन्होंने साधन और हवि तथा भाग पाने योग्य देवताओं और यज्ञ के योग्य द्रव्य का भी प्रबंध किया।

10.18.3

ता वै रुद्रमजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः ।
नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप ॥ १०.१८.३ ॥

परंतु उन देवताओं ने रुद्र को यथार्थ रूप से नहीं जाना, इसलिए उन्होंने स्थाणु देव का भाग नहीं दिया, हे नराधिप।

10.18.4

सोऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखेऽमरैः ।
तपसा यज्ञमन्विच्छन्धनुरादौ ससर्ज ह ॥ १०.१८.४ ॥

जब उसका भाग नहीं बनाया गया, तब उस कृत्तिवासा ने देवताओं के उस यज्ञ में तप से यज्ञ को खोजते हुए पहले धनुष का सृजन किया।

10.18.5

लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः ।
पञ्चभूतनृयज्ञश्च जज्ञे सर्वमिदं जगत् ॥ १०.१८.५ ॥

लोक-यज्ञ, क्रिया-यज्ञ, सनातन गृह-यज्ञ, और पंचभूत तथा मनुष्य-यज्ञ; इन्हीं से यह सारा जगत उत्पन्न हुआ।

10.18.6

लोकयज्ञैर्नृयज्ञैश्च कपर्दी विदधे धनुः ।
धनुः सृष्टमभूत्तस्य षष्टिकिष्कुप्रमाणतः ॥ १०.१८.६ ॥

लोक-यज्ञों और नृ-यज्ञों से जटाधारी (शिव) ने धनुष बनाया। उनके द्वारा रचा गया वह धनुष साठ किष्कु के माप का हुआ।

10.18.7

वषट्कारोऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत ।
यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य सन्नहनेऽभवन् ॥ १०.१८.७ ॥

हे भारत, उस धनुष की डोरी वषट्कार बनी, और उसके साज-सामान में चार यज्ञांग हुए।

10.18.8

ततः क्रुद्धो महादेवस्दुपादाय कार्मुकम् ।
आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे ॥ १०.१८.८ ॥

तब क्रोधित महादेव उस धनुष को उठाकर वहीं आए, जहाँ देवता एकत्र हुए थे।

10.18.9

तमात्कार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्ययम् ।
विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ १०.१८.९ ॥

उस अविनाशी ब्रह्मचारी के धनुष को देखकर देवी पृथ्वी व्यथित हो उठीं, और पर्वत काँप उठे।

10.18.10

न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल वैधितः ।
व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम् ॥ १०.१८.१० ॥

न हवा चली, न आग जली—वह बिंधी हुई-सी हो गई; और आकाश में नक्षत्रमंडल भी व्याकुल होकर भटकने लगा।

10.18.11

न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः ।
तिमिरेणाकुलं सर्वमाकाशं चाभवृद्वृतम् ॥ १०.१८.११ ॥

न सूर्य चमका, न चंद्रमा अपने तेजस्वी मंडल के साथ दिखा; सारा आकाश अंधकार से व्याकुल और ढका हुआ हो गया।

10.18.12

अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे ।
न प्रत्यभाच्च यज्ञः स देवतास्त्रेसिरे तथा ॥ १०.१८.१२ ॥

तब देवता अभिभूत हो गए; उन्हें अपने विषय नहीं सूझे, यज्ञ भी प्रकाशित न हुआ, और देवताओं में भी भय व्याप्त हो गया।

10.18.13

ततः स यज्ञं विव्याध रौद्रेण हृदि पत्रिणा ।
अपक्रान्स्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः ॥ १०.१८.१३ ॥

तब उसने रौद्र बाण से यज्ञ के हृदय को बींध दिया। तब यज्ञ मृग बनकर अग्नि के साथ भाग निकला।

10.18.14

स तु तेनैव रूपेण दिविस्थो वै व्यराजत ।
अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले ॥ १०.१८.१४ ॥

वह उसी रूप में आकाश में स्थित होकर चमकने लगा। हे युधिष्ठिर, रुद्र उसका पीछा कर रहे थे।

10.18.15

अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान् ।
नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ १०.१८.१५ ॥

तब यज्ञ के भाग जाने पर देवताओं को चेतना नहीं लौटी। चेतना खो बैठे देवताओं को कुछ भी समझ में नहीं आया।

10.18.16

त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा ।
पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत् ॥ १०.१८.१६ ॥

त्र्यम्बक ने क्रोधित होकर सविता की दोनों भुजाएँ, भग की दोनों आँखें तथा पूषा के दाँत धनुष के सिरे से तोड़ डाले।

10.18.17

प्राद्रवन् ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।
केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन् ॥ १०.१८.१७ ॥

तब देवता और यज्ञ के अंग सब ओर भाग गए। कुछ देवता वहीं चक्कर खाते हुए प्राणहीन-से हो गए।

10.18.18

स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकम्ठोऽवहस्य च ।
अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः ॥ १०.१८.१८ ॥

तब उस नीलकण्ठ ने सब कुछ तितर-बितर कर, हँसते हुए, धनुष की नोक थाम ली और देवताओं को रोक दिया।

10.18.19

ततो वागमरैरुक्ता ज्यां तस्य धनुषोऽच्छिनत् ।
अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः ॥ १०.१८.१९ ॥

तब देवताओं की वाणी ने कहा, और उन्होंने उसकी धनुष की डोरी काट दी। तब, हे राजन्, वह डोरी कटा हुआ धनुष अचानक काँपने लगा।

10.18.20

ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठमुपागमन् ।
शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः ॥ १०.१८.२० ॥

तब धनुषहीन उस देवश्रेष्ठ के पास देवता आए। उन्होंने यज्ञ सहित शरण ली, और प्रभु ने कृपा की।

10.18.21

ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये ।
स जलं पावको भूत्वा शोषयत्यनिशं प्रभो ॥ १०.१८.२१ ॥

फिर प्रसन्न होकर भगवान ने अपना क्रोध जलाशय में फेंक दिया। वह क्रोध अग्नि बनकर निरंतर जल को सुखाता रहता है, हे प्रभो।

10.18.22

भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा ।
प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञांश्च पाण्डव ॥ १०.१८.२२ ॥

भग के दोनों नेत्र, और सविता की दोनों भुजाएँ, उसी प्रकार उन्होंने दिए। पूषन् के दाँत भी, और हे पाण्डव, यज्ञ भी फिर से दिए।

10.18.23

ततः सुस्थमिदं सर्वं बभूव पुनरेव हि ।
सर्वाणि च हवींष्यस्य देवा भागमकल्पयन् ॥ १०.१८.२३ ॥

तब यह सब फिर से सुव्यवस्थित हो गया। और सभी हवियों में देवताओं ने उसका भाग निश्चित किया।

10.18.24

तस्मिन्क्रुद्धेऽभवत्सर्वमसुस्थं भुवनं प्रभो ।
प्रसन्ने च पुनः सुस्थं जगद्भवति भारत ॥ १०.१८.२४ ॥

जब वह क्रुद्ध हुआ, तब सारा संसार अव्यवस्थित हो गया, हे प्रभो। और जब वह प्रसन्न होता है, तब जगत फिर से सुव्यवस्थित हो जाता है, हे भारत।

10.18.25

ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः ।
अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालस्य पदानुगाः ॥ १०.१८.२५ ॥

तब आपके सभी महारथी पुत्र मारे गए, और अन्य बहुत-से शूरवीर भी, जो पांचाल के पैदल अनुचर थे।

10.18.26

न तन्मनसि कर्व्यं न च तद्द्रौणिना कृतम् ।
महादेवप्रसादः स कुरुकार्यमनन्तरम् ॥ १०.१८.२६ ॥

वह कार्य न तो (आपके) मन में था, न ही द्रोणपुत्र अश्वत्थामा ने वह किया; वह तो बाद में महादेव की कृपा से कुरुओं का कार्य सिद्ध हुआ।