महाभारत · अध्याय 10.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.18.1
ततो देवयुगेऽतीते देवा वै समकल्पयन् ।
यज्ञवेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुमीप्सवः
तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ १०.१८.१ ॥
तेव्हा देवयुग संपल्यावर देवांनी यज्ञवेदाच्या प्रमाणानुसार विधिपूर्वक यजन करण्याच्या इच्छेने व्यवस्था केली. त्याविषयीचा पहिला श्लोक असा: दुर्योधन मारला गेल्यावर आणि सर्व सैन्य सर्वत्र नष्ट झाल्यावर, हे महाराज, हे मुनी, ते ऐकून धृतराष्ट्राने काय केले?
10.18.2
कल्पयामासुरथ ते साधनानि हवींषि च ।
भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यमेव च ॥ १०.१८.२ ॥
मग त्यांनी साधने व हवी, भागास पात्र देवता आणि यज्ञास योग्य द्रव्यही ठरवले.
10.18.3
ता वै रुद्रमजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः ।
नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप ॥ १०.१८.३ ॥
त्या देवांनी रुद्राला यथार्थपणे जाणले नसल्यामुळे, हे नराधिपा, स्थाणू देवाचा भाग त्यांनी ठरवला नाही.
10.18.4
सोऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखेऽमरैः ।
तपसा यज्ञमन्विच्छन्धनुरादौ ससर्ज ह ॥ १०.१८.४ ॥
त्याला भाग ठरवला नाही तेव्हा कृत्तिवासाने देवांच्या त्या यज्ञात तपाने यज्ञाचा शोध घेत प्रथम धनुष्य निर्माण केले.
10.18.5
लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः ।
पञ्चभूतनृयज्ञश्च जज्ञे सर्वमिदं जगत् ॥ १०.१८.५ ॥
लोकयज्ञ, क्रियायज्ञ, सनातन गृहयज्ञ, पंचमहाभूत व नृयज्ञ — यांमधूनच हे सर्व जग उत्पन्न झाले.
10.18.6
लोकयज्ञैर्नृयज्ञैश्च कपर्दी विदधे धनुः ।
धनुः सृष्टमभूत्तस्य षष्टिकिष्कुप्रमाणतः ॥ १०.१८.६ ॥
लोकयज्ञ व नृयज्ञांनी जटाधारी कपर्दीने (शिवाने) धनुष्य निर्माण केले. त्याने निर्माण केलेले ते धनुष्य साठ किष्कु प्रमाणाचे झाले.
10.18.7
वषट्कारोऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत ।
यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य सन्नहनेऽभवन् ॥ १०.१८.७ ॥
हे भारता, त्या धनुष्याची प्रत्यंचा वषट्कार झाली; आणि त्याच्या सज्जेत यज्ञाची चार अंगे निर्माण झाली.
10.18.8
ततः क्रुद्धो महादेवस्दुपादाय कार्मुकम् ।
आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे ॥ १०.१८.८ ॥
मग क्रुद्ध झालेले महादेव ते धनुष्य घेऊन तिथेच आले, जिथे देव एकत्र जमले होते.
10.18.9
तमात्कार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्ययम् ।
विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ १०.१८.९ ॥
त्या अव्यय ब्रह्मचाऱ्याचे धनुष्य पाहून पृथ्वीदेवी व्यथित झाली; पर्वत कंपित झाले.
10.18.10
न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल वैधितः ।
व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम् ॥ १०.१८.१० ॥
वारा वाहिला नाही, अग्नी पेटला नाही—तो जणू विद्ध झाला; आकाशातील नक्षत्रमंडळही संत्रस्त होऊन भटकू लागले.
10.18.11
न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः ।
तिमिरेणाकुलं सर्वमाकाशं चाभवृद्वृतम् ॥ १०.१८.११ ॥
सूर्य प्रकाशला नाही, चंद्रही आपल्या तेजोमंडलासह दिसला नाही; अंधाराने व्याकूळ होऊन सारे आकाश आच्छादले गेले.
10.18.12
अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे ।
न प्रत्यभाच्च यज्ञः स देवतास्त्रेसिरे तथा ॥ १०.१८.१२ ॥
तेव्हा देव अभिभूत झाले; त्यांना आपले विषय जाणवले नाहीत; यज्ञही प्रकाशला नाही; आणि देवताही तसेच भयभीत झाल्या.
10.18.13
ततः स यज्ञं विव्याध रौद्रेण हृदि पत्रिणा ।
अपक्रान्स्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः ॥ १०.१८.१३ ॥
मग त्याने भयंकर बाणाने यज्ञाच्या हृदयावर प्रहार केला. तेव्हा यज्ञ हरीण होऊन अग्नीसह पळून गेला.
10.18.14
स तु तेनैव रूपेण दिविस्थो वै व्यराजत ।
अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले ॥ १०.१८.१४ ॥
तो त्याच रूपात आकाशात उभा राहून चमकला. हे युधिष्ठिरा, रुद्र त्याचा पाठलाग करत होता.
10.18.15
अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान् ।
नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ १०.१८.१५ ॥
यज्ञ पळून गेल्यावर देवांची शुद्ध परत आली नाही. शुद्ध हरपलेल्या देवांना काहीच समजले नाही.
10.18.16
त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा ।
पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत् ॥ १०.१८.१६ ॥
त्र्यंबकाने क्रोधाने सवित्याचे दोन्ही हात, भगाचे दोन्ही डोळे आणि पूषाचे दात धनुष्याच्या टोकाने तोडले.
10.18.17
प्राद्रवन् ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।
केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन् ॥ १०.१८.१७ ॥
तेव्हा देव आणि यज्ञाचे अवयव सर्वत्र पळाले. काही देव तिथेच गरगरत प्राणहीनासारखे झाले.
10.18.18
स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकम्ठोऽवहस्य च ।
अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः ॥ १०.१८.१८ ॥
मग नीलकंठाने सर्व विखुरून, हसत धनुष्याचे टोक धरून देवांना रोखले.
10.18.19
ततो वागमरैरुक्ता ज्यां तस्य धनुषोऽच्छिनत् ।
अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः ॥ १०.१८.१९ ॥
तेव्हा देवांनी बोललेले वचन ऐकू आले आणि त्यांनी त्याच्या धनुष्याची दोरी तोडली. हे राजा, दोरी तुटलेले ते धनुष्य अचानक थरथरू लागले.
10.18.20
ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठमुपागमन् ।
शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः ॥ १०.१८.२० ॥
तेव्हा धनुष्यहीन त्या देवश्रेष्ठाजवळ देव आले. त्यांनी यज्ञासह शरण घेतली, आणि प्रभूंनी कृपा केली.
10.18.21
ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये ।
स जलं पावको भूत्वा शोषयत्यनिशं प्रभो ॥ १०.१८.२१ ॥
नंतर प्रसन्न झालेल्या भगवंतांनी आपला क्रोध जलाशयात फेकला. तो क्रोध अग्नी होऊन सतत पाणी आटवत असतो, हे प्रभो.
10.18.22
भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा ।
प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञांश्च पाण्डव ॥ १०.१८.२२ ॥
भगाचे दोन्ही डोळे आणि सवितृचे दोन्ही बाहू त्याचप्रमाणे दिले. पूषनचे दात आणि हे पाण्डवा, यज्ञही पुन्हा दिले.
10.18.23
ततः सुस्थमिदं सर्वं बभूव पुनरेव हि ।
सर्वाणि च हवींष्यस्य देवा भागमकल्पयन् ॥ १०.१८.२३ ॥
नंतर हे सर्व पुन्हा सुस्थिर झाले. आणि सर्व हविर्द्रव्यांमध्ये देवांनी त्याचा भाग निश्चित केला.
10.18.24
तस्मिन्क्रुद्धेऽभवत्सर्वमसुस्थं भुवनं प्रभो ।
प्रसन्ने च पुनः सुस्थं जगद्भवति भारत ॥ १०.१८.२४ ॥
तो क्रुद्ध झाल्यावर सर्व विश्व अस्वस्थ होते, हे प्रभो. आणि तो प्रसन्न झाल्यावर जग पुन्हा सुस्थिर होते, हे भारता.
10.18.25
ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः ।
अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालस्य पदानुगाः ॥ १०.१८.२५ ॥
नंतर तुझे सर्व महारथी पुत्र मारले गेले, आणि पांचालाचे पायदळ अनुयायी असलेले इतर अनेक शूरही मारले गेले.
10.18.26
न तन्मनसि कर्व्यं न च तद्द्रौणिना कृतम् ।
महादेवप्रसादः स कुरुकार्यमनन्तरम् ॥ १०.१८.२६ ॥
ते मनात नव्हते, आणि द्रौणीनेही ते केले नव्हते; ते नंतर महादेवाच्या प्रसादाने कुरुकार्य ठरले.