મહાભારત · અધ્યાય 10.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.2.1
श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो ।
ममापि तु वचः किञ्चिच्छृणुष्वाद्य महाभुज ॥ १०.२.१ ॥
હે મહાબાહુ, મારા તર્કયુક્ત બધા વચનો તમે સાંભળ્યાં. હવે મારાં પણ થોડાં વચનો સાંભળો.
10.2.2
आबद्धा मानुषाः सर्वे निबद्धाः कर्मणोर्द्वयोः ।
दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ॥ १०.२.२ ॥
સર્વ માનવો બે કર્મોથી બંધાયેલા છે — દૈવ અને પુરુષાર્થથી. આ બંને કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી.
10.2.3
न हि दैवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम ।
न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥ १०.२.३ ॥
હે સત્તમ, કેવળ દૈવથી કાર્યો સિદ્ધ થતાં નથી, અને કેવળ કર્મથી પણ નહીં. બંનેના યોગથી જ સિદ્ધિ મળે છે.
10.2.4
ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमाः ।
प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः ॥ १०.२.४ ॥
આ બંનેથી જ સર્વ પ્રયોજનો બંધાયેલાં છે — અધમ અને ઉત્તમ સૌ. કેટલાક કાર્યમાં પ્રવૃત્ત દેખાય છે અને કેટલાક સર્વ રીતે નિવૃત્ત દેખાય છે.
10.2.5
पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किन्नु साधयते फलम् ।
कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्किं न साधयते फलम् ॥ १०.२.५ ॥
પર્વત પર વરસતો મેઘ શું ફળ સાધે છે? અને ખેડેલા ખેતર પર વરસતો મેઘ શું ફળ નથી સાધતો?
10.2.6
उत्थानं चापि दैवस्य ह्यनुत्थानं च दैवतम् ।
व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वस्तत्र विनिश्चयः ॥ १०.२.६ ॥
દૈવનો ઉત્થાન અને અનુત્થાન બંને સર્વત્ર વ્યર્થ થાય છે; ત્યાં પૂર્વકર્મ જ નિશ્ચય છે.
10.2.7
सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेत्रे च कर्षिते ।
बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी ॥ १०.२.७ ॥
સારો વરસાદ પડે અને ખેતર બરાબર ખેડાયેલું હોય, તો બીજ મહાફળ આપે છે; તેમ માનવીય સિદ્ધિ પણ થાય છે.
10.2.8
तयोर्दैवं तु दुश्चिन्त्यं स्ववशेनैव वर्तते ।
प्राज्ञाः पुरुषकारे तु वर्तन्ते देवमास्थिताः ॥ १०.२.८ ॥
એ બેમાં દૈવ અચિંત્ય છે અને પોતાના વશમાં ચાલે છે; પરંતુ જ્ઞાનીઓ પુરુષાર્થમાં સ્થિર રહે છે અને દૈવનો પણ આશ્રય લે છે.
10.2.9
ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ ।
विचेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च ॥ १०.२.९ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, એ બંનેથી જ માણસોના સર્વ કાર્યપ્રયોજનો સિદ્ધ થાય છે; લોકો પ્રયત્ન કરતા દેખાય છે અને કેટલાક પાછા હટતા પણ દેખાય છે.
10.2.10
कृतः पुरुषकारश्च सोऽपि दैवेन सिध्यति ।
तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम् ॥ १०.२.१० ॥
કરાયેલો પુરુષાર્થ પણ દૈવથી જ સિદ્ધ થાય છે; એ રીતે કર્મ કરનારના કર્મનું ફળ ઉત્પન્ન થાય છે.
10.2.11
उत्थानं च मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् ।
अभलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥ १०.२.११ ॥
દૈવ વિનાના માણસોનો, કુશળ લોકોનો પણ ઉદ્યમ દુનિયામાં નિષ્ફળ દેખાય છે, સારી રીતે કર્યો હોય તોપણ.
10.2.12
तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः ।
उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते ॥ १०.२.१२ ॥
માણસોમાં જે આળસુ અને સંકલ્પહીન હોય છે, તેઓ ઉદ્યમની નિંદા કરે છે; તે જ્ઞાનીઓને ગમતું નથી.
10.2.13
प्रायशो हि कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि ।
अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म पश्येन्महाफलम् ॥ १०.२.१३ ॥
સામાન્ય રીતે કરેલું કર્મ પૃથ્વી પર નિષ્ફળ દેખાતું નથી. કર્મ ન કરવાથી ફરી દુઃખ થાય છે; કર્મમાં જ મહાન ફળ જોવા મળે છે.
10.2.14
चष्टामकुर्वंल्लभते यदि किञ्चिद्यदृच्छया ।
यो वा न लभते कृत्वा दुर्दर्शौ तावुभावपि ॥ १०.२.१४ ॥
પ્રયત્ન કર્યા વિના પણ યદૃચ્છાએ કંઈ મળે, અથવા પ્રયત્ન કરવા છતાં ન મળે — આ બંને દુર્લભ જોવા મળે છે.
10.2.15
शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते ।
दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः ॥ १०.२.१५ ॥
કુશળ જ જીવી શકે છે; આળસુ સુખ પામતો નથી. આ જીવલોકમાં કુશળ લોકો સામાન્ય રીતે હિતેચ્છુ જોવા મળે છે.
10.2.16
यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणो नाश्नुते फलम् ।
नास्य वाच्यं भवेत्किञ्चिल्लब्धव्यं वाऽधिगच्छति ॥ १०.२.१६ ॥
કુશળ વ્યક્તિ કર્મ આરંભવા છતાં ફળ ન મેળવે, તો તેના વિશે કહેવા જેવું કંઈ રહેતું નથી; અથવા જે મેળવવા યોગ્ય છે તે તે મેળવે છે.
10.2.17
नाकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित् ।
स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति भूयशः ॥ १०.२.१७ ॥
કર્મ કર્યા વિના જગતમાં ક્યારેય ફળ મળતું નથી. પણ તે નિંદાને પાત્ર બને છે અને વારંવાર દ્વેષપાત્ર થાય છે.
10.2.18
एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा ।
स करोत्यात्मनोऽनर्थानेष बुद्धिमतां नयः ॥ १०.२.१८ ॥
આની અવગણના કરીને એનાથી વિપરીત વર્તે છે તે પોતાને જ અનર્થો વહોરે છે — આ બુદ્ધિમાનોનો માર્ગ છે.
10.2.19
हीनं पुरुषकारेण यदि दैवेन वा पुनः ।
कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत् ॥ १०.२.१९ ॥
પુરુષાર્થ કે દૈવથી ઊણપ હોય, તો આ બે કારણોથી ઉદ્યમ નિષ્ફળ થાય છે.
10.2.20
हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति ॥ १०.२.२० ॥
અહીં પુરુષાર્થમાં ઊણપ ધરાવતું કર્મ સિદ્ધ થતું નથી.
10.2.21
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते ।
दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघैर्विहन्यते ॥ १०.२.२१ ॥
દેવતાઓને નમસ્કાર કરીને જે કુશળ અને સૌજન્યવાન માણસ પોતાના હેતુ સારી રીતે મેળવે છે, તે વ્યર્થ કારણોથી હણાતો નથી.
10.2.22
सम्यगीहा पुनरियं या बृद्धानुपसेवते ।
आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः ॥ १०.२.२२ ॥
વડીલોની સેવા કરીને, શ્રેય પૂછીને, હિતકારી વચન પ્રમાણે કરે તે જ સમ્યક્ ઉદ્યમ છે.
10.2.23
उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसम्मताः ।
ते स्म योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते ॥ १०.२.२३ ॥
સદા ઊઠી ઊઠીને વડીલોની સંમતિવાળા લોકોને પૂછવું જોઈએ. યોજનામાં એ જ પરમ મૂળ છે, અને સિદ્ધિ તે મૂળ પર આધારિત કહેવાય છે.
10.2.24
वृद्धानां वचनं श्रुत्वा योऽभ्युत्थानं प्रयोजयेत् ।
उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥ १०.२.२४ ॥
વડીલોના વચન સાંભળીને જે ઉદ્યમમાં જોડાય છે, તે ઉદ્યમનું સમ્યક્ ફળ શીઘ્ર મેળવે છે.
10.2.25
रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः ।
अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः ॥ १०.२.२५ ॥
રાગ, ક્રોધ, ભય કે લોભથી જે માણસ અર્થોની ઇચ્છા રાખે છે, તે અશક્ત અને અપમાનિત થઈને જલદી સમૃદ્ધિથી ભ્રષ્ટ થાય છે.
10.2.26
सोयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना ।
असमर्थः समारब्धो मूढत्वादविचिनन्तितः ॥ १०.२.२६ ॥
લોભી અને અદૂરદર્શી દુર્યોધને આ કાર્ય આરંભ્યું; તે અસમર્થ હતું અને મૂર્ખતાથી વિચાર્યા વિના કરાયું.
10.2.27
हितबुद्धीननादृत्य सम्मन्त्र्यासाधुभिः सह ।
वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः ॥ १०.२.२७ ॥
હિતેચ્છુઓની વાતની અવગણના કરીને, દુષ્ટો સાથે મસલત કરીને, રોકાયા છતાં અતિ ગુણવાન પાંડવો સાથે વૈર કર્યું.
10.2.28
पूर्वमप्यतिदुःशीलो न धैर्यं कर्तुमर्हति ।
तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणां न कृतं वचः ॥ १०.२.२८ ॥
પહેલેથી જ અતિ દુષ્ટ સ્વભાવવાળો માણસ ધીરજ રાખી શકતો નથી; કાર્ય નિષ્ફળ જતાં મિત્રોની વાત ન માની તેનો પશ્ચાતાપ તેને બાળે છે.
10.2.29
अनुवर्तामहे यत्तु तं वयं पापपूरुषम् ।
अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥ १०.२.२९ ॥
અમે તે પાપી પુરુષનું અનુસરણ કર્યું; તેથી તેના કારણે જ અમારા પર પણ આ ભયંકર અને મહાન વિપત્તિ આવી પડી છે.
10.2.30
अेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता ।
बुद्धिश्चिन्तयते किञ्चित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते ॥ १०.२.३० ॥
આ વિપત્તિથી આજે પણ મારી બુદ્ધિ પીડાઈ રહી છે; તે કંઈક વિચારે છે, પણ પોતાનું કલ્યાણ સમજી શકતી નથી.
10.2.31
मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो जनाः ।
तत्रास्य बुद्धिर्विनयस्तत्र श्रेयश्च पश्यति ॥ १०.२.३१ ॥
મૂંઝાયેલા માણસે પોતાના હિતેચ્છુ લોકોને પૂછવું જોઈએ; ત્યાં જ તેની બુદ્ધિ અને વિનય, અને ત્યાં જ શ્રેય પણ દેખાય છે.
10.2.32
ततोऽस्य मूलं कार्याणां बुद्ध्या निश्चित्य वै बुधाः ।
तेऽत्र पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत् ॥ १०.२.३२ ॥
પછી આ કાર્યોનું મૂળ બુદ્ધિથી નક્કી કરીને, અહીં પૂછાયેલા જ્ઞાનીઓ જે કહે તે જ કરવું જોઈએ.
10.2.33
ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् ॥ १०.२.३३ ॥
તેથી અમે જઈને ધૃતરાષ્ટ્ર, યશસ્વિની ગાંધારી અને મહામતિ વિદુરને પૂછીશું.
10.2.34
ते पृष्टास्तु वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् ।
तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ १०.२.३४ ॥
તેમને પૂછવામાં આવતાં તેઓ તરત અમારા માટે જે શ્રેય કહેશે, તે જ અમારે ફરીથી કરવું—આ મારો દૃઢ મત છે.
10.2.35
अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः सम्पद्यते क्वचित् ॥ १०.२.३५ ॥
કાર્ય શરૂ ન કરવાથી ક્યાંય પણ કોઈ પ્રયોજન સિદ્ધ થતું નથી.
10.2.36
कृते पुरुषकारे तु येषां कार्यं न सिध्यति ।
दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥ १०.२.३६ ॥
મનુષ્ય-પુરુષાર્થ કર્યા છતાં જેમનું કાર્ય સિદ્ધ થતું નથી, તેઓ દૈવથી હણાયેલા છે; આમાં વિચારણા કરવાની જરૂર નથી.