महाभारत · अध्याय 10.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.2.1
श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो ।
ममापि तु वचः किञ्चिच्छृणुष्वाद्य महाभुज ॥ १०.२.१ ॥
हे महाबाहो, माझी सर्व तर्कयुक्त वचने तू ऐकलीस. आता माझेही काही बोलणे ऐक.
10.2.2
आबद्धा मानुषाः सर्वे निबद्धाः कर्मणोर्द्वयोः ।
दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ॥ १०.२.२ ॥
सर्व मानव दोन कर्मांनी बद्ध आहेत — दैव आणि पुरुषार्थ यांनी. या दोहोंहून श्रेष्ठ दुसरे काही नाही.
10.2.3
न हि दैवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम ।
न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥ १०.२.३ ॥
हे सत्तमा, केवळ दैवाने कार्ये सिद्ध होत नाहीत, आणि केवळ कर्मानेही होत नाहीत. दोहोंच्या योगानेच सिद्धी मिळते.
10.2.4
ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमाः ।
प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः ॥ १०.२.४ ॥
या दोहोंनीच सर्व प्रयोजने बद्ध आहेत — नीच आणि उत्तम सर्व. काही कर्मात गुंतलेले दिसतात, तर काही सर्व प्रकारे निवृत्त दिसतात.
10.2.5
पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किन्नु साधयते फलम् ।
कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्किं न साधयते फलम् ॥ १०.२.५ ॥
पर्वतावर वर्षाव करणारा मेघ कोणते फळ साधतो? आणि नांगरलेल्या शेतात वर्षाव करणारा मेघ फळ का साधत नाही?
10.2.6
उत्थानं चापि दैवस्य ह्यनुत्थानं च दैवतम् ।
व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वस्तत्र विनिश्चयः ॥ १०.२.६ ॥
दैवाचे उत्थान आणि अनुत्थान दोन्ही सर्वत्र व्यर्थ ठरतात; तेथे पूर्वकर्मच निश्चय आहे.
10.2.7
सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेत्रे च कर्षिते ।
बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी ॥ १०.२.७ ॥
चांगला पाऊस पडला आणि शेत नीट नांगरलेले असले, तर बी मोठे फळ देते; त्याचप्रमाणे मानवी सिद्धी होते.
10.2.8
तयोर्दैवं तु दुश्चिन्त्यं स्ववशेनैव वर्तते ।
प्राज्ञाः पुरुषकारे तु वर्तन्ते देवमास्थिताः ॥ १०.२.८ ॥
यांपैकी दैव अचिंत्य आहे आणि ते स्वतःच्या वशाने चालते; परंतु शहाणे लोक पुरुषार्थावर स्थिर राहतात आणि दैवाचा आश्रय घेतात.
10.2.9
ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ ।
विचेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च ॥ १०.२.९ ॥
हे नरश्रेष्ठा, या दोन्हींनीच माणसांची सर्व कार्ये आणि हेतू साध्य होतात; लोक प्रयत्न करताना दिसतात आणि काही माघारही घेताना दिसतात.
10.2.10
कृतः पुरुषकारश्च सोऽपि दैवेन सिध्यति ।
तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम् ॥ १०.२.१० ॥
केलेला पुरुषार्थही दैवानेच सिद्ध होतो; याप्रमाणे कर्म करणाऱ्याच्या कर्माचे फळ उत्पन्न होते.
10.2.11
उत्थानं च मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् ।
अभलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥ १०.२.११ ॥
दैवरहित माणसांचा आणि कुशल लोकांचाही उद्योग जगात निष्फळ दिसतो, चांगल्या रीतीने केला असला तरी.
10.2.12
तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः ।
उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते ॥ १०.२.१२ ॥
माणसांमध्ये जे आळशी आणि निर्धारहीन असतात, ते उद्योगाची निंदा करतात; ते शहाण्यांना रुचत नाही.
10.2.13
प्रायशो हि कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि ।
अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म पश्येन्महाफलम् ॥ १०.२.१३ ॥
सामान्यतः केलेले कर्म पृथ्वीवर निष्फळ दिसत नाही. कर्म न केल्यास पुन्हा दुःख येते; कर्मातच महान फळ दिसते.
10.2.14
चष्टामकुर्वंल्लभते यदि किञ्चिद्यदृच्छया ।
यो वा न लभते कृत्वा दुर्दर्शौ तावुभावपि ॥ १०.२.१४ ॥
प्रयत्न न करताही योगायोगाने काही मिळाले, किंवा प्रयत्न करूनही मिळाले नाही — ही दोन्ही दुर्मिळ पाहण्यात येतात.
10.2.15
शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते ।
दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः ॥ १०.२.१५ ॥
कुशल माणूसच जगू शकतो; आळशी सुख मिळवत नाही. या जीवलोकात कुशल लोक बहुधा हितैषी दिसतात.
10.2.16
यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणो नाश्नुते फलम् ।
नास्य वाच्यं भवेत्किञ्चिल्लब्धव्यं वाऽधिगच्छति ॥ १०.२.१६ ॥
कुशल माणसाने कर्म आरंभूनही फळ मिळवले नाही, तर त्याच्याबाबत दोष सांगण्यासारखे काही राहत नाही; किंवा जे मिळवण्यायोग्य आहे ते तो मिळवतो.
10.2.17
नाकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित् ।
स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति भूयशः ॥ १०.२.१७ ॥
कर्म न करता जगात कधीच फळ मिळत नाही. पण तो निंदेस पात्र होतो आणि वारंवार द्वेषास पात्र ठरतो.
10.2.18
एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा ।
स करोत्यात्मनोऽनर्थानेष बुद्धिमतां नयः ॥ १०.२.१८ ॥
याकडे दुर्लक्ष करून त्याच्या उलट वागणारा स्वतःसाठीच अनर्थ ओढवून घेतो — हाच बुद्धिमानांचा मार्ग आहे.
10.2.19
हीनं पुरुषकारेण यदि दैवेन वा पुनः ।
कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत् ॥ १०.२.१९ ॥
पुरुषार्थ किंवा दैव यांची उणीव असेल, तर या दोन कारणांमुळे प्रयत्न निष्फळ ठरतो.
10.2.20
हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति ॥ १०.२.२० ॥
येथे पुरुषार्थाची उणीव असलेले कर्म सिद्ध होत नाही.
10.2.21
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते ।
दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघैर्विहन्यते ॥ १०.२.२१ ॥
देवतांना नमस्कार करून जो दक्ष, सौजन्यसंपन्न माणूस आपले प्रयोजन नीट साधतो, तो निरर्थक कारणांनी विफल होत नाही.
10.2.22
सम्यगीहा पुनरियं या बृद्धानुपसेवते ।
आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः ॥ १०.२.२२ ॥
वडीलधाऱ्यांची सेवा करून, कल्याण विचारून, हितकारक वचनाप्रमाणे करणारा हा प्रयत्न हाच खरा प्रयत्न.
10.2.23
उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसम्मताः ।
ते स्म योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते ॥ १०.२.२३ ॥
नेहमी उठून उठून वडीलधाऱ्यांच्या संमतीच्या लोकांना विचारावे. योजनेत तेच परम मूळ आहे आणि सिद्धी त्या मुळावर अवलंबून असते असे म्हणतात.
10.2.24
वृद्धानां वचनं श्रुत्वा योऽभ्युत्थानं प्रयोजयेत् ।
उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥ १०.२.२४ ॥
वडीलधाऱ्यांचे बोल ऐकून जो प्रयत्नात गुंतवतो, त्याला प्रयत्नाचे योग्य फळ लवकरच मिळते.
10.2.25
रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः ।
अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः ॥ १०.२.२५ ॥
राग, क्रोध, भय किंवा लोभ यांमुळे जो मनुष्य संपत्तीच्या इच्छा करतो, तो असमर्थ व अपमानित होऊन लवकरच समृद्धीपासून ढळतो.
10.2.26
सोयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना ।
असमर्थः समारब्धो मूढत्वादविचिनन्तितः ॥ १०.२.२६ ॥
लोभी आणि अदूरदर्शी दुर्योधनाने हे कार्य आरंभले; ते असमर्थ होते आणि मूर्खपणामुळे विचार न करता केले गेले.
10.2.27
हितबुद्धीननादृत्य सम्मन्त्र्यासाधुभिः सह ।
वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः ॥ १०.२.२७ ॥
हितचिंतकांच्या सल्ल्याकडे दुर्लक्ष करून, दुष्टांशी मसलत करून, अडवले जात असतानाही अधिक गुणवान पांडवांशी वैर केले.
10.2.28
पूर्वमप्यतिदुःशीलो न धैर्यं कर्तुमर्हति ।
तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणां न कृतं वचः ॥ १०.२.२८ ॥
आधीपासूनच अत्यंत दुष्ट स्वभावाचा माणूस धीर धरू शकत नाही; कार्य फसल्यावर मित्रांचे ऐकले नाही म्हणून तो होरपळतो.
10.2.29
अनुवर्तामहे यत्तु तं वयं पापपूरुषम् ।
अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥ १०.२.२९ ॥
आम्ही त्या पापी पुरुषाचे अनुसरण केले; म्हणून त्याच्यामुळेच आमच्यावरही हे भयंकर व महान संकट कोसळले आहे.
10.2.30
अेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता ।
बुद्धिश्चिन्तयते किञ्चित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते ॥ १०.२.३० ॥
या संकटामुळे आजही माझी बुद्धी पीडित आहे; ती काहीतरी विचार करते, पण स्वतःचे हित ओळखत नाही.
10.2.31
मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो जनाः ।
तत्रास्य बुद्धिर्विनयस्तत्र श्रेयश्च पश्यति ॥ १०.२.३१ ॥
गोंधळलेल्या माणसाने आपल्या हितचिंतकांना विचारले पाहिजे; तिथेच त्याची बुद्धी आणि विनय, आणि तिथेच श्रेयही दिसते.
10.2.32
ततोऽस्य मूलं कार्याणां बुद्ध्या निश्चित्य वै बुधाः ।
तेऽत्र पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत् ॥ १०.२.३२ ॥
मग या कार्यांचे मूळ बुद्धीने निश्चित करून, येथे विचारले असता शहाणे लोक जे सांगतील, तेच करावे.
10.2.33
ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् ॥ १०.२.३३ ॥
म्हणून आम्ही जाऊन धृतराष्ट्र, यशस्विनी गांधारी आणि महामती विदुर यांना विचारू.
10.2.34
ते पृष्टास्तु वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् ।
तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ १०.२.३४ ॥
त्यांना विचारले असता ते लगेच आपल्यासाठी जे श्रेय सांगतील, तेच आपण पुन्हा करावे—हे माझे निश्चित मत आहे.
10.2.35
अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः सम्पद्यते क्वचित् ॥ १०.२.३५ ॥
कार्य सुरू न केल्याने कुठेही कोणताही हेतू सिद्ध होत नाही.
10.2.36
कृते पुरुषकारे तु येषां कार्यं न सिध्यति ।
दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥ १०.२.३६ ॥
पुरुषार्थ केला तरीही ज्यांचे कार्य सिद्ध होत नाही, ते दैवाने आहत झालेले आहेत; यात विचार करण्याची गरज नाही.