महाभारत · अध्याय 10.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.5.1
शुश्रूषुरपि दुर्मेधाः पुरुषोऽनियतेन्द्रियः ।
नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाविति मे मतिः ॥ १०.५.१ ॥
ऐकण्याची इच्छा असली तरी, मंद बुद्धीचा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला माणूस धर्म आणि अर्थ पूर्णपणे जाणू शकत नाही, असे माझे मत आहे.
10.5.2
तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षते ।
न च किञ्चन जानाति सोऽपि धर्मार्थनिश्चयम् ॥ १०.५.२ ॥
त्याचप्रमाणे, जो बुद्धिमान असूनही विनय शिकत नाही आणि काहीच जाणत नाही, तोही धर्म आणि अर्थाचा निश्चय जाणत नाही.
10.5.3
चिरं ह्यपि जडः शूरः पण्डितं पर्युपास्य ह ।
न स धर्मान्विजानाति दर्वी सूपरसानिव ॥ १०.५.३ ॥
मंद बुद्धीचा शूर माणूस दीर्घकाळ पंडिताची सेवा केला तरी धर्म जाणत नाही; जसा डाव रश्शाची चव जाणत नाही.
10.5.4
मुहूर्तमपि तं प्राज्ञः पण्डितं पर्युपास्य हि ।
क्षिप्रं धर्मान्विजानाति जिह्वा सूपरसानिव ॥ १०.५.४ ॥
प्राज्ञ माणूस पंडिताची क्षणभरही सेवा केली तरी लवकर धर्म जाणतो; जीभ जसा रश्शाची चव लगेच ओळखते.
10.5.5
शुश्रूषुस्त्वेव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रियः ।
जानीयादागमान्सर्वान्ग्राह्यं च न विरोधयेत् ॥ १०.५.५ ॥
पण ऐकण्याची इच्छा असलेला, बुद्धिमान आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला माणूस सर्व आगम जाणावेत आणि जे ग्रहण करण्यायोग्य आहे त्याचा विरोध करू नये.
10.5.6
अनयस्त्ववमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः ।
दिष्टमुत्सृज्य कल्याणं करोति बहुपातकम् ॥ १०.५.६ ॥
पण अपमान करणारा, दुष्ट मनाचा, पापी असा अनय दैवाने मिळालेले कल्याण सोडून पुष्कळ पाप करतो.
10.5.7
नाथवन्तं तु सुहृदः प्रतिषेधन्ति पातकात् ।
निवर्तते तु लक्ष्मीवान्नालक्ष्मीवान्निवर्तते ॥ १०.५.७ ॥
ज्याला रक्षक आहे, त्याला मित्र पापापासून रोखतात. भाग्यवान परततो, अभाग्यवान परतत नाही.
10.5.8
यथा ह्युच्चावचैर्वाक्यैः क्षिप्तचित्तो नियम्यते ।
तथैव सुहृदा शक्यो नशक्यस्त्ववसीदति ॥ १०.५.८ ॥
विक्षिप्त चित्त जसे उच्च-नीच वाक्यांनी आवरले जाते, तसेच मित्राकडून आवरता येणारा आवरला जातो; न आवरता येणारा खचतो.
10.5.9
तथैव सुहृदोऽप्राज्ञान्कुर्वाणान्कर्म पापकम् ।
प्राज्ञाः सम्प्रतिषेधन्ति यथाशक्ति पुनःपुनः ॥ १०.५.९ ॥
त्याचप्रमाणे मित्र पापकर्म करणाऱ्या अज्ञानी लोकांना रोखतात; शहाणे आपल्या शक्तीनुसार वारंवार रोखतात.
10.5.10
स कल्याणे मनः कृत्वा नियम्यात्मानमात्मना ।
कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्स्यसे ॥ १०.५.१० ॥
त्याने मन कल्याणात लावून स्वतःच स्वतःला आवरावे. हे तात, माझे वचन कर, म्हणजे पुढे तुला पश्चात्ताप होणार नाही.
10.5.11
न वधः पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मतः ।
तथैव न्यस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम् ॥ १०.५.११ ॥
या जगात झोपलेल्यांचा वध धर्मानुसार गौरवला जात नाही; तसेच शस्त्रे खाली ठेवलेल्यांचा आणि रथ-घोडे सोडलेल्यांचा वधही गौरवला जात नाही.
10.5.12
ये व ब्रूयुस्तवास्मीति ये च स्युः शरणागताः ।
विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः ॥ १०.५.१२ ॥
जे म्हणतात 'मी तुझा आहे', जे शरणागत आहेत, ज्यांचे केस मोकळे आहेत, ज्यांची वाहने मारली गेली आहेत—
10.5.13
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभो ।
विश्वस्ता रजनीं सर्वे प्रेता इव विचेतसः ॥ १०.५.१३ ॥
हे विभो! आज रात्री पांचाल कवच काढून, विश्वासाने, मृतांसारखे बेशुद्ध होऊन झोपतील.
10.5.14
यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषोऽनृजुः ।
व्यक्तं स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लुवे ॥ १०.५.१४ ॥
त्या अवस्थेतील लोकांशी जो अप्रामाणिक मनुष्य द्रोह करेल, तो अथांग, विशाल, नावेविना नरकात निश्चित बुडेल.
10.5.15
सर्वास्त्रविदुषां लोके श्रेष्ठस्त्वमसि विश्रुतः ।
न च ते जातु लोकेऽस्मिन्सुसूक्ष्ममपि किल्बिषम् ॥ १०.५.१५ ॥
सर्व अस्त्रे जाणणाऱ्यांमध्ये तू जगात श्रेष्ठ आणि प्रसिद्ध आहेस; या जगात तुझे अत्यंत सूक्ष्म पापही कधी झाले नाही.
10.5.16
त्वं पुनः सूर्यसङ्काशः श्वोभूत उदिते रवौ ।
प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान् ॥ १०.५.१६ ॥
उद्या सूर्य उगवल्यावर, सूर्यासारखा तेजस्वी होऊन, सर्व प्राण्यांच्या प्रकाशात युद्धात तू शत्रूंना जिंकशील.
10.5.17
असम्भावितरूपं हि त्वयि कर्म विगर्हितम् ।
शुक्ले रक्तमिव न्यस्तं भवेदिति मतिर्मम ॥ १०.५.१७ ॥
तुझ्याकडून हे निंद्य कर्म शक्य वाटत नाही; पांढऱ्या वस्त्रावर लाल रंगासारखे ते दिसेल, असे माझे मत आहे.
10.5.18
एवमेव यथाऽऽत्थ त्वमनुशाससि मातुल ।
तैस्तु पूर्वमयं सेतुः समन्ताद्विह्वलीकृतः ॥ १०.५.१८ ॥
मामा! तू सांगितल्याप्रमाणे आणि उपदेशिल्याप्रमाणेच आहे; पण पूर्वी त्यांनीच ही मर्यादा सर्व बाजूंनी ढासळवली होती.
10.5.19
प्रत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि सन्निधौ ।
न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥ १०.५.१९ ॥
राजांसमोर, तुम्हा सर्वांसमक्ष, शस्त्रे खाली ठेवलेल्या माझ्या पित्याला धृष्टद्युम्नाने पाडले.
10.5.20
कर्णश्च पतिते चक्रे उत्थास्यन्रथिनां वरः ।
उत्तमे व्यसने मग्नो हतो गाण्डीवधन्वना ॥ १०.५.२० ॥
रथिकांमध्ये श्रेष्ठ कर्ण, चाक रुतून उठण्याच्या बेतात असताना, मोठ्या संकटात बुडालेला असताना, गाण्डीवधारीने मारला.
10.5.21
तथा शान्तनवो भीष्मो न्यस्तशस्त्रो निरायुधः ।
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतो गाण्डीवधन्वना ॥ १०.५.२१ ॥
तसेच शंतनूचा पुत्र भीष्म, शस्त्रे खाली ठेवून निःशस्त्र असताना, शिखंडीला पुढे करून गाण्डीवधारीने मारला.
10.5.22
भूरिश्रवा महेष्वासस्तथा प्रायगतो रणे ।
क्रोशतां बूमिपालानां युयुधानेन पातितः ॥ १०.५.२२ ॥
महाधनुर्धर भूरिश्रवाही तसाच रणात प्राणत्याग करून पडलेला असताना, राजे आक्रोश करत असता युयुधानाने त्याला पाडले.
10.5.23
दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गदया मृधे ।
पश्यतां भूमिपालानामधर्मेण निपातितः ॥ १०.५.२३ ॥
दुर्योधनही भीमाशी गदायुद्धात समोरासमोर येऊन, राजे पाहत असताना, अधर्माने पाडला गेला.
10.5.24
एकाकी बहुभिस्तत्र परिवार्य महारथैः ।
अधर्मेण नरव्याघ्रो भीमसेनेन पातितः ॥ १०.५.२४ ॥
तिथे एकटा असतानाही, अनेक महारथींनी वेढलेला नरव्याघ्र अधर्माने भीमसेनाने पाडला गेला.
10.5.25
विलापो भग्नसक्थस्य यो मे राज्ञः परिश्रुतः ।
वादिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति ॥ १०.५.२५ ॥
भग्न-मांडीच्या राजाचा जो विलाप मी ऐकला, तो सांगणाऱ्यांच्या सांगण्याने माझे मर्म कापतो.
10.5.26
एवं चाधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसतवः ।
तानेवं भिन्नमर्यादान्किं भवान्न विगर्हति ॥ १०.५.२६ ॥
असे अधार्मिक, पापी पांचाल, ज्यांची बंधने तुटली आणि मर्यादा मोडली — त्यांची तुम्ही का निंदा करीत नाही?
10.5.27
पितृहन्तॄनहं हत्वा पाञ्चालान्निशि सौप्तिके ।
कामं कीटः पतङ्गो वा जन्म प्राप्य भवामि वै ॥ १०.५.२७ ॥
पित्याचे घातक पांचालांना रात्री, झोपेत मारून इच्छेने कीटक किंवा पतंग म्हणून जन्म घेऊनही मी होईन.
10.5.28
त्वरे चाहमनेनाद्य यदिदं मे चिकीर्षितम् ।
तस्य मे त्वरमाणस्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥ १०.५.२८ ॥
आज मी हे माझे इच्छित कार्य करण्यासाठी घाई करीत आहे; त्या घाईत असलेल्या मला झोप कुठे, सुख कुठे?
10.5.29
न स जातः पुमाँल्लोके कश्चिन्न स भविष्यति ।
यो मे व्यावर्तयेदेतां वधे तेषां कृतां मतिम् ॥ १०.५.२९ ॥
जगात असा कोणताही पुरुष जन्मला नाही व जन्मणारही नाही, जो त्यांच्या वधाबाबत केलेल्या माझ्या या निश्चयापासून मला परत वळवू शकेल.
10.5.30
एवमुक्त्वा महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ।
एकान्ते योजयित्वाऽश्वान्प्रायादभिमुखः परान् ॥ १०.५.३० ॥
महाराज, असे बोलून प्रतापी द्रोणपुत्र एकांतात घोडे जुंपून शत्रूंच्या दिशेने तोंड करून निघाला.
10.5.31
तमब्रूतां महात्मानौ भोजशारद्वतावुभौ ।
किमयं स्यन्दनो युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम् ॥ १०.५.३१ ॥
महात्मे भोज आणि शारद्वत दोघेही त्याला म्हणाले, "हा रथ कशासाठी जुंपला आहे, कोणते कार्य करू इच्छितोस?"
10.5.32
एकसामर्थप्रयातौ स्वस्त्वया सह नरर्षभ ।
समदुःखसुखौ चापि तस्माच्छंसितुमर्हसि ॥ १०.५.३२ ॥
"हे नरश्रेष्ठा, एकाच हेतूने आम्ही तुझ्यासह आलो आहोत; सुखदुःख समानपणे वाटणारे आहोत. म्हणून तुझा हेतू तू आम्हांस सांगावास."
10.5.33
अश्वत्थामा तुं सङ्क्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
ताभ्यां तथ्यं तथाऽऽचख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम् ॥ १०.५.३३ ॥
अश्वत्थामा क्रोधाने भरलेला होता आणि पित्याच्या वधाचे स्मरण करीत होता; त्याने आपल्या मनातील इच्छा त्या दोघांना खरोखर तशीच सांगितली.
10.5.34
हत्वा शतसहस्राणि योधानां निशितैः शरैः ।
न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥ १०.५.३४ ॥
"शेकडो हजारो योद्ध्यांना तीक्ष्ण बाणांनी मारून, शस्त्र खाली ठेवलेले असताना माझे पिता धृष्टद्युम्नाकडून पाडले गेले."
10.5.35
तं तथैव वधिष्यामि न्यस्तवर्माणमद्य वै ।
पुत्रं पाञ्चालराजस्य पापं पापेन कर्मणा ॥ १०.५.३५ ॥
"आज मी त्यालाही तसेच मारीन—ज्याने कवच उतरवले आहे, त्या पांचाल राजाच्या पापी पुत्राला, पापकर्माने."
10.5.36
तथा विनिहतः पापः पाञ्चाल्यः पशुवन्मया ।
शस्त्रेण विजिताँल्लोकान्नाप्नुयादिति मे मतिः ॥ १०.५.३६ ॥
"अशा प्रकारे माझ्याकडून पशूप्रमाणे मारला गेलेला तो पापी पांचाल-पुत्र शस्त्राने जिंकलेल्या लोकांना प्राप्त करणार नाही—असे माझे मत आहे."
10.5.37
क्षिप्रं सन्नद्वकवचौ सखङ्गावात्तकार्मुकौ ।
मामेवाद्य प्रतीक्षेतां रथवर्यौ परन्तपौ ॥ १०.५.३७ ॥
लवकर कवच घालून, तलवार घेऊन, धनुष्य हाती धरून, आज माझीच प्रतीक्षा करोत ते दोन श्रेष्ठ रथी, शत्रूंना तापवणारे.
10.5.38
इत्युक्त्वा रथमास्थाय प्रायादभिमुखः परान् ।
तमन्वगात्कृपो राजन्कृतवर्मा च सात्वतः ॥ १०.५.३८ ॥
असे बोलून, रथावर आरूढ होऊन तो शत्रूंच्या दिशेने समोर निघाला. हे राजा, त्याच्या मागे कृप आणि सात्वत कृतवर्माही गेले.
10.5.39
ते प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखास्त्रयः ।
हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहनाः ॥ १०.५.३९ ॥
ते तिघे शत्रूंच्या दिशेने समोर जाताना, यज्ञात आहुती दिल्या जाणाऱ्या प्रज्वलित हव्यवाहन अग्नींप्रमाणे चमकले.
10.5.40
ययुश्च शिबिरं तेषां सम्प्रसुप्तजनं विभो ।
द्वारदेशमनुप्राप्य द्रौणिस्तस्थौ महारथः ॥ १०.५.४० ॥
ते त्यांच्या शिबिरात गेले, जिथले लोक गाढ झोपेत होते, हे विभो. दारापाशी पोहोचून द्रोणपुत्र महारथी उभा राहिला.