মহাভারত · অধ্যায় 11.15
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.15.1
तमेवमुक्त्वा गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत ।
क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता ॥ ११.१५.१ ॥
এইরূপ বলে গান্ধারী, পুত্র ও পৌত্রদের বধে পীড়িত হয়ে ক্রোধভরে যুধিষ্ঠিরকে জিজ্ঞাসা করলেন, "সেই রাজা কোথায়?"
11.15.2
तामभ्यगच्छत्कौन्तेयो वेपमानः कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिरस्तु गान्धारीं मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११.१५.२ ॥
কম্পিত দেহে, করজোড়ে কুন্তীপুত্র তাঁর কাছে গেলেন। যুধিষ্ঠির গান্ধারীকে মধুর বাক্য বললেন।
11.15.3
पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः ।
शापार्हः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्व माम् ॥ ११.१५.३ ॥
হে দেবী, আমি তোমার পুত্রঘাতী নিষ্ঠুর যুধিষ্ঠির। পৃথিবীর বিনাশের কারণ হয়েছি বলে আমি অভিশাপের যোগ্য; আমাকে অভিশাপ দাও।
11.15.4
नहि मे जीवितेनार्थो न राज्येन सुखेन वा ।
तादृशान्सुहृदो हत्वा प्रमूढस्य सुहृद्द्रुहः ॥ ११.१५.४ ॥
আমার জীবনে, রাজ্যে বা সুখে কোনো প্রয়োজন নেই; এমন সুহৃদদের হত্যা করে, মোহগ্রস্ত, সুহৃদ্দ্রোহী আমি।
11.15.5
तमेवंवादिनं भीतं सन्निकर्षागतं तदा ।
नोवाच किञ्चिद्गान्धारी निःश्वासपरमा नृप ॥ ११.१५.५ ॥
এভাবে কথা বলা, ভীত, কাছে আসা তাঁকে তখন গান্ধারী কিছুই বললেন না; হে নৃপ, তিনি দীর্ঘশ্বাসে মগ্ন ছিলেন।
11.15.6
तस्मावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यतः ।
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी ॥ ११.१५.६ ॥
তাই, দেহ নত করে, তাঁর পায়ে পড়তে উদ্যত নৃপতি যুধিষ্ঠিরকে ধর্মজ্ঞা, দূরদর্শিনী গান্ধারী (দেখলেন)।
11.15.7
अङ्गुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा ।
ततः स कुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः ॥ ११.१५.७ ॥
দেবী বস্ত্রের ফাঁক দিয়ে তাঁদের আঙুলের ডগা দেখলেন। তখন সেই রাজার নখ বিকৃত হয়ে গিয়েছিল, যদিও আগে তা সুন্দর ছিল।
11.15.8
तं दृष्ट्वा चार्जुनोऽगच्छद्वासुदेवस्य पृष्ठतः ॥ ११.१५.८ ॥
তাঁকে দেখে অর্জুন বাসুদেবের পিছনে চলে গেলেন।
11.15.9
एवं सञ्चेष्टमानांस्तानितश्चेतश्च भारत ।
गान्धारी विगतक्रोधा सांत्वयामास मातृवत् ॥ ११.१५.९ ॥
হে ভরতবংশধর, এভাবে এদিক-ওদিক ঘুরে বেড়ানো তাঁদের ক্রোধহীনা গান্ধারী মাতার মতো সান্ত্বনা দিলেন।
11.15.10
ते पाण्डवा अनुज्ञाता मातरं वीतमत्सराः ।
अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुवलक्षसः ॥ ११.१५.१० ॥
অনুমতি পেয়ে সেই পাণ্ডবেরা, ঈর্ষাহীন ও প্রশস্তবক্ষ হয়ে, একসঙ্গে মাতা পৃথার কাছে গেলেন।
11.15.11
चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान्सा पुत्राधिभिरभिप्लुता ।
बाष्पमाहारयद्देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम् ॥ ११.१५.११ ॥
দীর্ঘদিন পরে পুত্রদের দেখে, পুত্রশোকে আচ্ছন্ন সেই দেবী বস্ত্রে মুখ ঢেকে অশ্রু সংবরণ করলেন।
11.15.12
ततो बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस्तदा पृथा ।
अपश्यदेनाञ्शस्त्रौघैर्बहुधा परिविक्षतान् ॥ ११.१५.१२ ॥
তারপর অশ্রু ফেলে, পুত্রদের সঙ্গে, তখন পৃথা তাঁদের অস্ত্রের স্রোতে নানাভাবে গুরুতরভাবে আহত দেখলেন।
11.15.13
सा तानेकैकशः पुत्रान्संस्पृशन्ती पुनःपुनः ।
अन्वशोचत दुःखार्ता द्रौपदीं निहतात्मजाम्।
रुदन्तीमथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि ॥ ११.१५.१३ ॥
তিনি তাঁদের একে একে বারবার স্পর্শ করতে করতে দুঃখে কাতর হয়ে বিলাপ করলেন। তারপর তিনি দেখলেন, পুত্রহারা দ্রৌপদী মাটিতে পড়ে কাঁদছেন।
11.15.14
आर्ये पौत्रास्तु ते सर्वे सौभद्रसहिता गताः ।
न त्वां तेऽद्याभिगच्छन्ति चिरं दृष्ट्वा अनिन्दिते।
किन्नु राज्येन मे कार्यं विहीनायाः सुतैर्वरैः ॥ ११.१५.१४ ॥
হে আর্যে, তোমার সকল পৌত্র সৌভদ্রের সঙ্গে চলে গেছে। হে নিষ্পাপা, তোমাকে এতক্ষণ দেখেও আজ তারা তোমার কাছে আসছে না। শ্রেষ্ঠ পুত্রহীন আমার রাজ্যে কী প্রয়োজন?
11.15.15
तां समाश्वासयामास पृथा पृथललोचना ।
उत्थाप्याङ्केन सुदतीं रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ ११.१५.१५ ॥
বিশালনয়না পৃথা শোকে কৃশ হয়ে কাঁদতে থাকা সেই সুদন্তীকে তুলে কোলে নিয়ে সান্ত্বনা দিলেন।
11.15.16
तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता पृथा ।
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् ॥ ११.१५.१६ ॥
তাঁর সঙ্গে এবং পুত্রদের সঙ্গে অনুগমন করে পৃথা নিজে আরও দুঃখিত হয়ে দুঃখিতা গান্ধারীর কাছে গেলেন।
11.15.17
तामुवाचाथ गान्धारी सह कुन्त्या यशस्विनीम् ।
मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दुःखितां ॥ ११.१५.१७ ॥
তখন শোকার্তা গান্ধারী যশস্বিনী কুন্তীকে বললেন, "হে কন্যা, এমন কোরো না; দুঃখিনী আমাকেও দেখো।"
11.15.18
मन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायनोदितः ।
अवश्यभावी सम्प्राप्तः स्वभावाद्रोमहर्षणः ॥ ११.१५.१८ ॥
আমি মনে করি এই লোকবিনাশ কালচক্রের প্রেরণায় এসেছে। এটি অবশ্যম্ভাবী ছিল এবং স্বভাবতই রোমাঞ্চকর।
11.15.19
इदं तत्समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत् ।
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः ॥ ११.१५.१९ ॥
কৃষ্ণের সঙ্গে মীমাংসা না হলে মহামতি বিদুর যে মহৎ বাক্য বলেছিলেন, তার ফল এখন সম্পূর্ণরূপে এসে পৌঁছেছে।
11.15.20
तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे व्यतीते च विशेषतः ।
मा शुचो न हि शोच्यास्ते सङ्ग्रामे निधनं गताः ॥ ११.१५.२० ॥
সেই অনিবার্য ঘটনা অতীত হয়ে গেলে, বিশেষত শোক কোরো না; যাঁরা যুদ্ধে নিহত হয়েছেন, তাঁরা শোচনীয় নন।
11.15.21
यथैवाहं तथैव त्वं को वामाश्वासयिष्यति ।
ममैव ह्यपराधेन कुलमग्र्यं विनाशितम् ॥ ११.१५.२१ ॥
আমি যেমন, তুমিও তেমনই; তোমাদের দুজনকে কে সান্ত্বনা দেবে? আমারই অপরাধে শ্রেষ্ঠ কুল বিনষ্ট হয়েছে।