মহাভারত · অধ্যায় 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
এইরূপ বলে গান্ধারী সেখানে দাঁড়িয়ে কুরুদের সেই ধ্বংস, সেখানে যেমন পড়েছিল তেমনভাবেই, সবকিছু দেখলেন।
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
পতিব্রতা, মহাভাগ্যবতী, একই ব্রত পালনকারিণী, কঠোর তপস্যায় যুক্তা, সর্বদা সত্যবাদিনী।
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
পুণ্যকর্মা মহর্ষি কৃষ্ণের (ব্যাসের) বরদানে, দিব্যজ্ঞান ও বলে যুক্তা হয়ে তিনি নানাভাবে বিলাপ করলেন।
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
সেই বুদ্ধিমতী দূর থেকেও কাছের মতো বীরদের সেই যুদ্ধক্ষেত্র দেখলেন; তা ছিল অদ্ভুত ও রোমহর্ষক।
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
অস্থি, কেশ ও মেদে আকীর্ণ, রক্তের স্রোতে প্লাবিত, হাজার হাজার দেহ চারদিকে বিক্ষিপ্ত।
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
হাতি, ঘোড়া ও রথী যোদ্ধাদের দেহে আবৃত, রক্তে কর্দমাক্ত, মস্তকহীন দেহ ও দেহহীন মস্তকের স্তূপে পূর্ণ।
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
হাতি, ঘোড়া ও বীর মানুষের প্রাণহীন দেহে ঢাকা, শৃগাল, হায়েনা, শকুন, বক ও কাকে পরিবৃত।
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
রাক্ষস ও নরভক্ষকদের আনন্দস্থল; কুররে পূর্ণ; অশুভ ও শুভ শৃগালের ডাকে প্রতিধ্বনিত; শকুনে পরিবৃত।
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
তখন ব্যাসের অনুমতি পেয়ে রাজা ধৃতরাষ্ট্র এবং যুধিষ্ঠিরকে সামনে রেখে পাণ্ডুপুত্রেরা সকলে।
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
বাসুদেবকে সামনে রেখে, আত্মীয়রা নিহত রাজাকে সঙ্গে নিয়ে কুরুবংশের নারীরা রণক্ষেত্রের দিকে গেলেন।
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
কুরুক্ষেত্রে পৌঁছে, যাঁদের স্বামীরা নিহত হয়েছিলেন সেই নারীরা সেখানে নিহত পুত্র, ভ্রাতা, পিতা ও স্বামীদের দেখলেন।
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
মাংসভোজী শৃগাল, হায়েনা ও কাকের দ্বারা ভক্ষিত হচ্ছে যাঁদের; ভূত, পিশাচ, রাক্ষস ও নানা নিশাচরে পরিবৃত।
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
রুদ্রের ক্রীড়ার মতো সেই হত্যাকাণ্ড দেখে শোকার্ত নারীরা কুররী পাখির মতো বিলাপ করতে করতে ভূমিতে পড়ে গেলেন।
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
আগে কখনো না দেখা সেই দৃশ্য দেখে দুঃখার্ত ভরতবংশের নারীরা মৃতদেহের উপর হোঁচট খেয়ে প্রাণহীনের মতো পড়ে গেলেন।
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
ক্লান্ত, অসহায় ও অতিশয় কাঁদতে থাকা পাঞ্চাল ও কুরু নারীদের সেই করুণ বিলাপ তখন অত্যন্ত প্রবল হয়ে উঠল।
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
দুঃখে বিক্ষত চিত্ত নারীদের বিলাপে চারদিকে প্রতিধ্বনিত সেই অতি ভয়ংকর রণক্ষেত্র দেখে, ধর্মজ্ঞা সুবলপুত্রী...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
তখন তিনি পুণ্ডরীকাক্ষ, পুরুষোত্তমকে সম্বোধন করে কৌরবদের বিনাশ দেখে এই কথা বললেন।
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
হে পুণ্ডরীকাক্ষ! দেখ, এরা আমার পুত্রবধূ; এদের স্বামীরা নিহত। আলুলায়িত কেশে কুররী পাখির মতো কাঁদছে। হে মাধব!
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
সেই নারীরা একত্র হয়ে ভরতশ্রেষ্ঠদের স্মরণ করে পৃথকভাবে পুত্র, ভ্রাতা, পিতা ও স্বামীদের জন্য বিলাপ করতে লাগলেন।
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
হে মহাবাহু, এটি মৃতপুত্রা বীরমাতাদের দ্বারা এবং কোথাও কোথাও হতবীর বীরপত্নীদের দ্বারা বেষ্টিত ছিল।
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
কর্ণ, ভীষ্ম, অভিমন্যু, দ্রোণ, দ্রুপদ ও শল্যের মতো পুরুষব্যাঘ্রদের দ্বারা এটি শোভিত ছিল, যারা যেন জ্বলন্ত অগ্নির মতো ছিলেন।
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
সোনার বর্ম, স্বর্ণমুদ্রা, মহামূল্য মণি, বিস্ময়কর বাজুবন্ধ ও মালায় এটি সুসজ্জিত ছিল।
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
বীরদের বাহু থেকে নিক্ষিপ্ত শক্তি (বর্শা), পরিঘ (লৌহদণ্ড), নানা তীক্ষ্ণ খড়্গ, শর ও ধনুকে (এটি পূর্ণ ছিল)।
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
কোথাও আনন্দে দাঁড়িয়ে, কোথাও একত্রে জড়ো হয়ে, কোথাও খেলা করতে করতে এবং কোথাও শুয়ে থাকা মাংসভোজী প্রাণীর দলে (তা পূর্ণ ছিল)।
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
হে বীর, হে বিভো, এমন এই যুদ্ধক্ষেত্র দেখো। হে পুণ্ডরীকাক্ষ, হে মহাদ্যুতি, এই কর্ম তুমিই ঘটিয়েছ। হে জনার্দন, এই দৃশ্য দেখে আমি শোকে দগ্ধ হচ্ছি।
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
হে মধুসূদন, পাঞ্চালদের ও কুরুদের বিনাশ, এবং সেই পাঁচজনের বধও আমি চিন্তা করেছিলাম।
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
গরুড় ও শকুনিরা রক্তে সিক্ত তাদের টেনে নিয়ে যাচ্ছে; শকুনিরা নখে ধরে হাজারে হাজারে তাদের ভক্ষণ করছে।
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
জয়দ্রথ, কর্ণ, তেমনই দ্রোণ ও ভীষ্ম, এবং অভিমন্যুর বিনাশ — কেউ কি এ চিন্তা করতে পারে?
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
যেন অবধ্য, তবু নিহত, প্রাণহীন ও চেতনাহীন; শকুন, বক, বাজ, শ্যেন, কুকুর ও শেয়াল দ্বারা পরিবেষ্টিত।
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
ক্রোধের বশে পড়ে, দুর্যোধনের অধীনে দাঁড়ানো এই পুরুষব্যাঘ্রদের দেখো — নিভে যাওয়া আগুনের মতো শান্ত হয়ে যাওয়াদের।
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
যাঁরা কোমল ও নির্মল শয্যার যোগ্য ছিলেন, তাঁরা আজ মৃত হয়ে উন্মুক্ত ধরণীর উপর শায়িত।
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
যথাসময়ে বন্দীদের স্তুতিতে সতত অভিনন্দিত যাঁরা ছিলেন, তাঁরা আজ শিয়ালের ভয়ংকর, অশুভ নানা ডাক শুনছেন।
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
যে বীররা পূর্বে শয্যায় শায়িত থাকতেন, চন্দন ও অগুরুলিপ্ত অঙ্গ যাঁদের, তাঁরা আজ ধূলায় শায়িত।
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
তাঁদের অলংকারগুলো এই শকুন, শিয়াল ও কাকেরা টেনে নিচ্ছে; ভয়ংকর শিয়ালীরা বারবার চিৎকার করে টানছে।
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
শানে ধারালো বাণ, পীতবর্ণ খড়্গ, উজ্জ্বল গদা — যুদ্ধাভিমানী সেই সবাই যেন জীবিতের মতো এগুলো ধারণ করে আছেন।
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
সুন্দর রূপ ও বর্ণের বহু জন, বৃষভের মতো নয়নযুক্ত, মাংসাশীদের দ্বারা ক্ষতবিক্ষত হয়ে হাজার হাজার শায়িত।
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
অন্যরা আবার গদা জড়িয়ে ধরে, পরিঘের মতো বাহু নিয়ে মুখ সামনে রেখে শুয়ে আছে; সেই বীরেরা যেন প্রিয়তমা নারীদের মতো শুয়ে আছে।
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
অন্যরা নির্মল কবচ ও অস্ত্র ধারণ করে আছে; মাংসাশী প্রাণীরা তাদের আক্রমণ করছে না, যেন তারা জীবিত। হে জনার্দন!
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
মাংসাশী প্রাণীদের দ্বারা টেনে নিয়ে যাওয়া অন্য মহাত্মাদের সোনালি, বিচিত্র মালা চারদিকে ছড়িয়ে পড়ে আছে।
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
এই ভয়ংকর শিয়ালেরা নিহত যশস্বীদের কণ্ঠ পর্যন্ত লেগে থাকা হার হাজারে হাজারে টেনে ছিঁড়ছে।
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
সমস্ত রাতের শেষ প্রহরে বন্দীরা যাঁদের বন্দনা করত, উত্তম স্তুতি ও সম্মানে যাঁরা প্রশিক্ষিত ছিলেন।
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
হে বৃষ্ণিশার্দূল! আজ দুঃখার্ত সেই পরম নারীরা তাঁদের জন্য করুণভাবে বিলাপ করছে, দুঃখ ও শোকে অতিশয় পীড়িত হয়ে।
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
লাল পদ্মবনের মতো সুন্দর মুখগুলি উজ্জ্বল দেখাচ্ছে; কিন্তু শ্রেষ্ঠ নারীদের মুখ শুকিয়ে গেছে, হে কেশব।
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
কেঁদে ক্লান্ত এই কুরু-নারীরা চিন্তামগ্ন ও ক্লান্ত হয়ে দুঃখে এক-একজনের কাছে যাচ্ছেন।
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
দেখো, সূর্যের বর্ণের, তপ্ত সোনার মতো, কান্নায় রাঙা এই কুরু-নারীদের মুখগুলি।
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
শ্যামা, শ্রেষ্ঠবর্ণা ও গৌরবর্ণা, একটিমাত্র বস্ত্র পরিহিতা দুর্যোধনের শ্রেষ্ঠ স্ত্রীদের দলগুলি দেখো, হে কেশব।
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
এদের অসম্পূর্ণ অর্থের বিলাপ শুনে, অন্যদের আর্তনাদে এই নারীরা বুঝতে পারে না।
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
এঁরা যেন দীর্ঘ নিশ্বাস ফেলে, চিৎকার করে, বিলাপ করে, দুঃখে কাঁপতে কাঁপতে বীরদের স্ত্রীরা প্রাণ ত্যাগ করছেন।
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
বহু নারী দেহগুলি দেখে চিৎকার করে বিলাপ করছে; অন্যরা কোমল হাত দিয়ে নিজেদের মাথায় আঘাত করছে।
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
পড়ে থাকা মাথা, হাত ও টুকরো টুকরো করা সমস্ত অঙ্গে, পরস্পর মিশে, পৃথিবী ছড়িয়ে আছে বলে মনে হয়।
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
মাথাবিহীন দেহ ও দেহবিহীন মাথা দেখে, সেই দৃশ্যের অযোগ্য ওই নিষ্কলঙ্ক নারীরা মূর্ছিত হচ্ছে।
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
মাথাটি দেহের সঙ্গে জুড়ে দেখতে দেখতে, বিভ্রান্তচিত্ত দুঃখিত নারীরা সেখানে অন্য দেহ না দেখে বলে, 'এটা তার নয়।'
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
বাণে কাটা হয়ে আলাদা হয়ে পড়ে থাকা বাহু, উরু, পা ও অন্যান্য অঙ্গ জোড়া লাগানোর চেষ্টা করতে করতে, দুঃখে অভিভূত এই নারীরা বারবার মূর্ছিত হচ্ছে।
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
মাথা কাটা অন্যদের এবং মৃগ-পাখিদের খাওয়া দেহগুলি দেখে, ভরতবংশের কিছু নারী তাদের স্বামীদের চিনতে পারছে না।
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
হে মধুসূদন, অন্যেরা হাত দিয়ে নিজেদের মাথায় আঘাত করছে, শত্রুদের হাতে নিহত ভ্রাতা, পিতা, পুত্র ও স্বামীদের দেখে।
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, বাহু, খড়্গ, কুণ্ডলযুক্ত মস্তক এবং প্রাণহীন প্রাণীদের দ্বারা পৃথিবী মাংস ও রক্তের কাদায় অগম্য হয়ে উঠল।
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
পূর্বে দুঃখে অভ্যস্ত ছিলেন না যে নিষ্কলঙ্ক নারীরা, তারা এখন দুঃখে নিমজ্জিত হচ্ছেন; ভ্রাতা, স্বামী ও পুত্রে পৃথিবী ছেয়ে গেছে।
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
হে জনার্দন, ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রবধূদের দলগুলি দেখ; সুন্দর কেশী যুবতীদের যূথের মতো তারা বহু দলে বিভক্ত।
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
হে কেশব, এর চেয়ে দুঃখজনক আর কী মনে হচ্ছে? এই নারীরা সবাই উঁচুনিচু স্বরে বিলাপ করছে।
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
হে মাধব, পূর্ব জন্মে নিশ্চয় আমি পাপ করেছিলাম, তাই নিহত পুত্র, পৌত্র ও ভ্রাতাদের আমি দেখছি।
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
এইভাবে আর্ত হয়ে বিলাপ করতে করতে গান্ধারী জনার্দনকে সম্বোধন করলেন, এবং পুত্রশোকে কাতর হয়ে নিহত পুত্রকে দেখলেন।