มหาภารตะ · อัธยายะ 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว คานธารีซึ่งยืนอยู่ที่นั้นได้เห็นความพินาศของเหล่ากุรุ ทุกสิ่งยังคงนอนอยู่ตามที่เป็นอยู่
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
นางเป็นผู้ซื่อสัตย์ต่อสามี เป็นผู้มีโชคอันยิ่งใหญ่ ประพฤติตามคำปฏิญาณเดียวกัน ประกอบด้วยตบะอันเข้มข้น และกล่าววาจาสัตย์อยู่เสมอ
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
ด้วยพรจากพระกฤษณะผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้มีกรรมอันประเสริฐ นางจึงประกอบด้วยญาณทิพย์และพลัง และได้คร่ำครวญด้วยประการต่างๆ
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
นางผู้มีปัญญานั้นมองเห็นสนามรบของเหล่าวีรบุรุษ แม้จะอยู่ไกลก็ราวกับอยู่ใกล้ น่าอัศจรรย์และทำให้ขนลุกชัน
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
สนามรบเต็มไปด้วยกระดูก ผม และไขกระดูก ชุ่มโชกด้วยกระแสเลือด กระจัดกระจายไปทั่วด้วยร่างนับพันๆ
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
ถูกปกคลุมด้วยร่างของนักรบบนช้าง ม้า และรถศึก เปื้อนโลหิต เต็มไปด้วยร่างไร้ศีรษะและกองศีรษะที่ไร้ร่าง
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
ถูกปกคลุมด้วยร่างไร้ชีวิตของช้าง ม้า และนักรบผู้กล้า มีจิ้งจอก ไฮยีนา แร้ง นกกระสา และอีกาเวียนมาเกาะกิน
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
เป็นที่รื่นรมย์ของรากษสและมนุษย์กินเนื้อ เต็มไปด้วยนกออสเปรย์ ก้องด้วยเสียงหอนของจิ้งจอกทั้งที่เป็นลางร้ายและลางดี และมีแร้งมาเกาะอยู่เนืองๆ
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
ต่อมา พระเจ้าธฤตราษฎร์ผู้เป็นจอมปฐพี ได้รับอนุญาตจากฤๅษีวยาส และบรรดาโอรสของปาณฑุทั้งหมด มียุธิษฐิระเป็นผู้นำ
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
มีพระวาสุเทพเป็นผู้นำหน้า พร้อมพาพระราชาผู้สูญเสียญาติพี่น้องไปด้วย เหล่าสตรีแห่งกุรุจึงมุ่งสู่สนามรบ
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
เมื่อถึงกุรุเกษตร สตรีเหล่านั้นผู้สูญเสียสามีแล้ว ได้เห็นบรรดาบุตร พี่น้อง บิดา และสามีที่ถูกฆ่าตายอยู่ที่นั่น
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
ถูกจิ้งจอก ไฮยีนา และอีกากินเนื้อ และถูกล้อมด้วยภูต ปิศาจ รากษส และผู้เที่ยวกลางคืนนานาชนิด
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
เมื่อเห็นการสังหารหมู่นั้นซึ่งเหมือนการเล่นของพระรุทระ สตรีเหล่านั้นผู้ถูกความโศกเศร้าเข้าครอบงำ ร้องไห้ระงมดังนกออสเปรย์แล้วทรุดลงกับพื้น
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
สตรีแห่งวงศ์ภรตะเห็นภาพที่ไม่เคยพบเห็นมาก่อน ด้วยความทุกข์ระทม เซไปมาบนร่างเหล่านั้นแล้วล้มลงราวกับตายแล้ว
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
แล้วเสียงคร่ำครวญของสตรีแห่งปัญจาละและกุรุที่อ่อนล้าและไร้ที่พึ่ง ร้องไห้อย่างหนัก ได้กลายเป็นเสียงอันน่าสังเวชใหญ่หลวง
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
สนามรบอันน่าสะพรึงกลัวยิ่งนั้น ก้องไปทั่วด้วยเสียงคร่ำครวญของสตรีผู้มีจิตใจบอบช้ำด้วยความทุกข์ เมื่อเห็นดังนั้น ธิดาแห่งสุพละผู้รู้ธรรม...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
ครั้นนั้น นางจึงกราบทูลพระปุรุโษตตมะผู้มีดวงตาดังดอกบัวขาว เมื่อเห็นความพินาศของเหล่ากุรุ นางจึงกล่าววาจานี้
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
ข้าแต่พระปุณฑรีกากษะ ขอทรงดูเถิด สะใภ้ของหม่อมฉันเหล่านี้ สามีของพวกนางถูกฆ่าตายแล้ว ผมเผ้ากระจายยุ่งเหยิง ร้องไห้ดังนกออสเปรย์ ข้าแต่พระมาธวะ
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
พวกนางมาประชุมกัน ระลึกถึงวีรบุรุษผู้เป็นยอดของวงศ์ภรตะ แล้วต่างก็คร่ำครวญแยกกันไปสำหรับบุตร พี่น้อง บิดา และสามีของตน
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
ข้าแต่ผู้มีแขนอันทรงพลัง สนามรบนั้นถูกล้อมด้วยมารดาของวีรบุรุษผู้สูญเสียบุตร และที่นี่ที่นั่นก็ถูกล้อมด้วยภริยาของวีรบุรุษผู้สูญเสียนักรบของตน
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
ที่นี่ประดับด้วยบุรุษผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ ได้แก่ กรรณะ ภีษมะ และอภิมันยุ ทั้งโทรณะ ทรุปทะ และศัลยะ ซึ่งลุกโชนดุจกองไฟ
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
ที่นี่ประดับประดาอย่างงดงามด้วยเกราะทอง เหรียญทอง อัญมณีอันมีค่ามหาศาล กำไลแขนอันน่าอัศจรรย์ และพวงมาลัย
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
ที่นี่กระจัดกระจายไปด้วยหอกที่วีรบุรุษขว้างด้วยแขนของตน ตะบองเหล็ก ดาบคมกริบหลายชนิด ลูกศรและคันธนู
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
ที่นี่เต็มไปด้วยฝูงสัตว์กินเนื้อ บางตัวยืนอย่างปีติยินดี บางตัวรวมกลุ่มกัน บางตัวเล่นสนุกอยู่ที่นั่นที่นี่ และบางตัวนอนลง
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
ข้าแต่วีรบุรุษ ข้าแต่ผู้ยิ่งใหญ่ ขอทรงเห็นสมรภูมิเช่นนี้ ข้าแต่พระผู้มีดวงเนตรดุจดอกบัว ข้าแต่ผู้ทรงรัศมีอันรุ่งโรจน์ พระองค์เองเป็นผู้ก่อให้เกิดการกระทำนี้ ข้าแต่ชนารทน์ เมื่อเห็นเช่นนี้ ข้าพเจ้าก็ลุกเป็นไฟด้วยความโศก
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
ข้าแต่มธุสูทน์ ข้าพเจ้าได้คิดถึงความพินาศของปาญจาละและกุรุ และการสังหารแม้ของสัตว์ทั้งห้านั้นด้วย
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
นกอินทรีและแร้งลากศพเหล่านั้นไปทั้งที่เปื้อนเลือด แร้งใช้กรงเล็บเกาะเกี่ยวกินศพเป็นพันๆ
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
ใครเล่าจะสมควรคิดถึงความพินาศของชยัทรถและกรรณะ เช่นเดียวกับโทรณะ ภีษมะ และอภิมันยุ
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
ถูกสังหารดุจผู้ไม่อาจถูกทำร้ายได้ หมดลมปราณและไร้สติ ถูกห้อมล้อมด้วยแร้ง นกกระสา เหยี่ยว นกเหยี่ยวเพรียว สุนัข และหมาจิ้งจอก
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
จงดูบุรุษผู้เป็นเสือเหล่านี้ ที่ตกอยู่ในอำนาจของความโกรธ และยืนอยู่ภายใต้การควบคุมของทุรโยธน์ สงบลงดุจไฟที่ดับแล้ว
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
ทุกคนสมควรได้นอนบนที่นอนอ่อนนุ่มและบริสุทธิ์ แต่บัดนี้ได้ล้มลง และวันนี้ก็นอนอยู่บนพื้นดินที่เปิดโล่ง
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
ผู้ที่เคยได้รับการยกย่องสรรเสริญจากนักขับกวีอยู่เสมอในเวลาอันควร บัดนี้ได้ยินเสียงร้องอันน่ากลัว อัปมงคล และหลากหลายของหมาจิ้งจอก
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
วีรบุรุษผู้มีชื่อเสียงที่เคยนอนบนเตียง ร่างกายทาด้วยจันทน์และอคุรุ บัดนี้กลับนอนอยู่ในฝุ่นธุลี
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
แร้ง หมาจิ้งจอก และอีกาเหล่านี้กำลังฉีกเครื่องประดับของพวกเขา และหมาจิ้งจอกตัวเมียที่น่ากลัวร้องซ้ำแล้วซ้ำเล่า ลากเอาไปเสีย
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
ลูกศรที่ลับบนหินแล้ว ดาบสีทองอร่าม และตะบองอันบริสุทธิ์ ผู้ที่ภูมิใจในการรบทุกคนยังถือไว้ราวกับยังมีชีวิตอยู่
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
ผู้มีรูปร่างและผิวพรรณงดงามจำนวนมาก ถูกสัตว์กินเนื้อกัดฉีกทึ้ง มีดวงตาดุจดวงตาของวัวกระทิง นอนเป็นพันๆ
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
อีกพวกหนึ่งกอดตะบองไว้อีกครั้ง มีแขนดุจลูกกลอนเหล็ก นอนคว่ำหน้า วีรบุรุษเหล่านั้นนอนอยู่ดุจสตรีอันเป็นที่รัก
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
อีกพวกหนึ่งยังสวมเกราะอันสุกใส และถืออาวุธ สัตว์กินเนื้อไม่กล้าเข้าทำร้าย ราวกับว่ายังมีชีวิตอยู่ ข้าแต่ชนารทน์
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
พวงมาลัยสีทองและหลากสีของผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่คนอื่นๆ ซึ่งถูกสัตว์กินเนื้อลากไป กระจัดกระจายอยู่รอบด้าน
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
หมาจิ้งจอกที่น่ากลัวเหล่านี้ฉีกสร้อยคอที่พาดอยู่ที่คอของวีรบุรุษผู้มีชื่อเสียงที่ถูกสังหาร ไปเป็นพันๆ เส้น
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
บรรดาผู้ที่นักสรรเสริญเคยขับกล่าวสรรเสริญในทุกยามดึกของทุกราตรี ผู้ฝึกฝนมาในคำสรรเสริญอันเลิศและการปรนนิบัติอันงดงาม
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
บัดนี้ เหล่านารีผู้สูงส่งที่ทุกข์ระทมด้วยความโศก คร่ำครวญถึงบุคคลเหล่านั้นอย่างน่าสงสาร โอ้ราชสีห์แห่งวฤษณี ผู้ถูกความทุกข์และความโศกเผาผลาญอย่างยิ่ง
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
ดั่งป่าบัวแดง ใบหน้าอันงดงามของเหล่านารีผู้เลิศกลับเหี่ยวเฉาไป โอ้เกศวะ
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
เหล่านารีแห่งกุรุเหล่านี้ร้องไห้จนหยุดลง ครุ่นคิดและอ่อนล้า ถูกความทุกข์ครอบงำ จึงเดินไปหากันและกัน
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
จงดูใบหน้าของเหล่านารีแห่งกุรุเหล่านี้ สีเหมือนดวงอาทิตย์และเหมือนทองที่ถูกหลอมไฟ แดงระเรื่อด้วยการร้องไห้
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
จงดูกลุ่มภริยาอันประเสริฐของทุรโยธน์ ทั้งผู้มีผิวคล้ำและผู้มีผิวขาวงาม ผู้นุ่งผ้าผืนเดียว โอ้เกศวะ
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
เมื่อได้ยินเสียงคร่ำครวญที่ยังไม่สมบูรณ์ของพวกนาง และท่ามกลางเสียงร้องโหยหวนของผู้อื่น เหล่านารีย่อมไม่รู้สึกถึงความทุกข์ของตนเอง
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
เหล่านารีเหล่านี้ราวกับถอนใจยาว ร้องเสียงดังและคร่ำครวญ สั่นเทาด้วยความทุกข์ ภริยาของวีรบุรุษเหล่านี้สละชีวิตไป
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
เมื่อเห็นร่างเหล่านั้น นารีจำนวนมากร้องเสียงดังและคร่ำครวญ บางนางมือนุ่มก็ใช้มือตีศีรษะของตน
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
แผ่นดินดูราวกับถูกปกคลุมด้วยศีรษะ มือ และอวัยวะต่าง ๆ ที่หลุดร่วงและถูกตัดเป็นท่อน ปะปนกันไปมา
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
เมื่อเห็นร่างที่ไร้ศีรษะและศีรษะที่ไร้ร่างของบุคคลผู้ไร้ตำหนิเหล่านั้น เหล่านารีผู้ไม่บังควรที่จะต้องเห็นเช่นนั้นก็ล้มหมดสติไป
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
เหล่านารีผู้สับสนและโศกเศร้า ต่อศีรษะเข้ากับร่างแล้วจ้องมองดู แต่ไม่พบร่างอื่นตรงนั้น จึงกล่าวว่า "นี่ไม่ใช่ของเขา"
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
เหล่านารีพยายามต่อแขน ต้นขา เท้า และอวัยวะอื่น ๆ ที่ถูกลูกศรตัดขาดจากกันให้ติดกันไป ถูกความเศร้าโศกครอบงำ จึงล้มสลบลงซ้ำแล้วซ้ำเล่า
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
เมื่อเห็นผู้อื่นที่ถูกตัดศีรษะ และบางคนถูกสัตว์ป่าและนกกินไปแล้ว บางนางในวงศ์ภรตะก็จำสามีของตนไม่ได้
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
โอ้มธุสูทนะ บางนางตีศีรษะของตนด้วยมือ เมื่อเห็นพี่น้อง บิดา บุตร และสามีถูกศัตรูฆ่าตาย
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ แผ่นดินกลายเป็นที่เดินผ่านไม่ได้ เป็นโคลนของเนื้อและเลือด เต็มไปด้วยแขน ดาบ ศีรษะพร้อมต่างหู และสรรพสัตว์ที่สิ้นชีวิตแล้ว
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
เหล่านารีผู้ไร้ตำหนิ ซึ่งแต่เดิมไม่เคยคุ้นกับความทุกข์ บัดนี้กลับจมลงในความโศก ขณะที่แผ่นดินเกลื่อนกล่นด้วยพี่น้อง สามี และบุตร
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
โอ้ชนารทนะ จงดูกลุ่มสะใภ้ของธฤตราษฎร์เป็นจำนวนมาก เปรียบเหมือนฝูงกวางตัวเมียหนุ่ม ๆ ผมงาม
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
โอ้เกศวะ มีสิ่งใดที่จะดูเศร้าโศกยิ่งไปกว่านี้อีกเล่า ที่สตรีเหล่านี้ทั้งหมดกำลังร้องไห้คร่ำครวญด้วยเสียงสูงต่ำ
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
โอ้มาธวะ ข้าคงได้ทำบาปไว้ในชาติกำเนิดก่อน ๆ เป็นแน่ จึงได้เห็นบุตร หลาน และพี่น้องของข้าถูกฆ่าตาย
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
คานธารีผู้ทุกข์ระทมและคร่ำครวญเช่นนั้น กล่าวกับพระชนารทนะ และด้วยความโศกเศร้าถึงบุตรชาย นางได้เห็นบุตรชายผู้ถูกสังหารแล้ว