మహాభారతం · అధ్యాయం 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
ఇలా చెప్పి, అక్కడ నిలబడిన గాంధారి కురువుల వినాశాన్ని, అక్కడ ఉన్నది ఉన్నట్లుగా అంతటినీ చూసింది.
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
పతివ్రత, మహా భాగ్యవతి, అదే వ్రతాన్ని ఆచరించినది, ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడినది, ఎల్లప్పుడూ సత్యం పలికేది.
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
పుణ్యకర్ముడైన మహర్షి కృష్ణుడి (వ్యాసుడి) వరదానంతో, దివ్య జ్ఞాన బలంతో కూడినదై ఆమె అనేక విధాలుగా విలపించింది.
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
ఆ బుద్ధిమతి దూరం నుండి కూడా దగ్గరగా ఉన్నట్లుగా వీరుల ఆ యుద్ధభూమిని చూసింది; అది అద్భుతమైనదీ, రోమాంచం కలిగించేదీ.
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
ఎముకలు, జుట్టు, కొవ్వుతో నిండి, రక్త ప్రవాహంలో మునిగి, వేలాది శరీరాలు అన్నివైపులా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉంది.
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
ఏనుగు, గుర్రం, రథ యోధుల శరీరాలతో కప్పబడి, రక్తంతో బురదగా మారి, తలలేని శరీరాలు, శరీరం లేని తలల గుట్టలతో నిండి ఉంది.
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
ఏనుగులు, గుర్రాలు, వీర పురుషుల ప్రాణరహిత శరీరాలతో కప్పబడి ఉండి, నక్కలు, తోడేళ్ళు, రాబందులు, కొంగలు, కాకులు దానిని ఆశ్రయించి ఉన్నాయి.
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
రాక్షసులకు, నరమాంసభక్షకులకు ఆనందస్థలం; కురర పక్షులతో నిండినది; అశివ, శివ అనే నక్కల అరుపులతో ప్రతిధ్వనించేది; రాబందులు ఆశ్రయించినది.
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
అప్పుడు వ్యాసుని అనుమతి పొందిన రాజు ధృతరాష్ట్రుడు, యుధిష్ఠిరుని ముందుంచుకొన్న పాండుపుత్రులందరూ.
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
వాసుదేవుని ముందుంచుకొని, బంధువులు హతమైన రాజును కూడా తీసుకొని, కురువంశ స్త్రీలు యుద్ధభూమి వైపు వెళ్ళారు.
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
కురుక్షేత్రం చేరి, భర్తలు హతమైన ఆ స్త్రీలు అక్కడ హతులైన కుమారులను, సోదరులను, తండ్రులను, భర్తలను చూశారు.
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
మాంసభక్షకులైన నక్కలు, తోడేళ్ళు, కాకులచే తినబడుతున్న వారిని; భూతాలు, పిశాచాలు, రాక్షసులు, వివిధ రాత్రిచరులచే.
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
రుద్రుని క్రీడను పోలిన ఆ వధను చూసి, శోకంతో పీడితులైన స్త్రీలు కురరి పక్షులవలె రోదిస్తూ పడిపోయారు.
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
ఎప్పుడూ చూడని ఆ దృశ్యాన్ని చూసి, దుఃఖంతో పీడితులైన భరత వంశ స్త్రీలు శరీరాలపై తడబడుతూ, మృతులవలె పడిపోయారు.
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
అలసిపోయి, ఆధారం లేక, తీవ్రంగా రోదిస్తున్న పాంచాల, కురు వంశ స్త్రీల ఆ దీనమైన రోదన అప్పుడు మహాఘోరమైంది.
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
దుఃఖంతో కలత చెందిన మనస్సుల స్త్రీల రోదనలతో చుట్టూ ప్రతిధ్వనిస్తున్న ఆ అతిభయంకర యుద్ధభూమిని చూసి, ధర్మజ్ఞురాలైన సుబలుని కుమార్తె...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
అప్పుడు ఆమె పుండరీకాక్షుడు, పురుషోత్తముడైన కృష్ణుని సంబోధించి, కురువుల నాశనాన్ని చూసి ఈ మాటలు పలికింది.
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
పుండరీకాక్షా! చూడు, నా కోడళ్ళు వీరు; వారి భర్తలు చంపబడ్డారు. చెదిరిన జుట్టుతో కురరి పక్షుల్లా రోదిస్తున్నారు. ఓ మాధవా!
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
ఆ స్త్రీలు కలిసి భరతవంశ శ్రేష్ఠులను స్మరిస్తూ, కుమారులు, సోదరులు, తండ్రులు, భర్తల కోసం వేర్వేరుగా విలపించసాగారు.
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
ఓ మహాబాహు, ఇది హతపుత్రులైన వీరమాతలతో, కొన్నిచోట్ల హతవీరులైన వీరపత్నులతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది.
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
కర్ణ, భీష్మ, అభిమన్యు, ద్రోణ, ద్రుపద, శల్యులు వంటి నరశ్రేష్ఠులతో, మండుతున్న అగ్నులవలె ప్రకాశిస్తూ ఇది శోభించింది.
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
బంగారు కవచాలు, బంగారు నాణాలు, విలువైన మణులు, అద్భుతమైన భుజకీర్తులు, పూలమాలలతో ఇది చక్కగా అలంకరించబడి ఉంది.
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
వీరుల బాహువులు విసిరిన శక్తులు, పరిఘలు, వివిధ పదునైన ఖడ్గాలు, బాణాలు, ధనువులతో (అది నిండి ఉంది).
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
కొన్నిచోట్ల సంతోషంతో నిలిచి, కొన్నిచోట్ల కలిసి, కొన్నిచోట్ల ఆడుతూ, మరికొన్నిచోట్ల పడుకుని ఉన్న మాంసాహారి జీవుల గుంపులతో (అది నిండి ఉంది).
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
ఓ వీరా, ఓ విభూ, ఇటువంటి ఈ యుద్ధభూమిని చూడు. పుండరీకాక్షా, మహాతేజస్వీ, ఈ కార్యాన్ని నీవే జరిపించావు. జనార్దనా, దీనిని చూస్తూ నేను శోకంతో దహించుకుపోతున్నాను.
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
మధుసూదనా, పాంచాలుల, కురువుల వినాశాన్ని, ఆ ఐదుగురి వధను కూడా నేను ఆలోచించాను.
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
గరుడులు, రాబందులు రక్తంతో తడిసిన వారిని ఈడ్చుకుపోతున్నాయి; రాబందులు పంజాలతో పట్టుకుని వేలాదిగా వారిని తింటున్నాయి.
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
జయద్రథుడు, కర్ణుడు, అలాగే ద్రోణుడు, భీష్ముడు, అభిమన్యుడి వినాశాన్ని ఎవరు ఆలోచించగలరు?
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
అవధ్యుల వలె ఉండి చంపబడినవారు, ప్రాణం లేనివారు, స్పృహ లేనివారు; రాబందులు, కొంగలు, డేగలు, శ్యేనాలు, కుక్కలు, నక్కలతో చుట్టుముట్టబడినవారు.
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
కోపం వశమై, దుర్యోధనుని అధీనంలో నిలిచిన ఈ పురుషవ్యాఘ్రులను చూడు — ఆరిపోయిన అగ్నుల వలె శాంతించినవారిని.
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
మృదువైన, పరిశుభ్రమైన శయ్యలకు తగినవారందరూ ఈ రోజు మరణించి విశాలమైన భూమిపై పడి ఉన్నారు.
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
కాలానుగుణంగా ఎల్లప్పుడూ స్తోత్రగాయకులచే అభినందించబడినవారు ఇప్పుడు నక్కల భయంకరమైన, అశుభమైన అనేక ధ్వనులను వింటున్నారు.
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
పూర్వం శయ్యలపై పడుకున్న యశస్వులైన వీరులు, చందనం అగరుతో పూసిన అవయవాలు కలవారు, ఈ రోజు ధూళిలో పడి ఉన్నారు.
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
వారి ఆభరణాలను ఈ రాబందులు, నక్కలు, కాకులు లాగివేస్తున్నాయి; భయంకరమైన నక్కలు మళ్ళీ మళ్ళీ అరుస్తూ లాగుతున్నాయి.
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
సానరాయిపై పదును పెట్టిన బాణాలు, పసుపు రంగు ఖడ్గాలు, నిర్మలమైన గదలు — యుద్ధాభిమానులైన వారందరూ బ్రతికి ఉన్నట్లుగా వాటిని ధరించి ఉన్నారు.
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
అందమైన రూపం వర్ణం కలిగిన అనేకులు, వృషభనేత్రాల వంటి కళ్ళు కలవారు, మాంసాహారుల చేత కొరకబడి వేలాదిగా పడి ఉన్నారు.
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
మరికొందరు గదలను మళ్ళీ కౌగిలించుకుని, పరిఘల వంటి బాహువులతో ముఖాలు ఎదురుగా పెట్టి పడి ఉన్నారు; ఆ శూరులు ప్రియమైన స్త్రీలలా పడి ఉన్నారు.
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
మరికొందరు నిర్మలమైన కవచాలు, ఆయుధాలు ధరించి ఉన్నారు; మాంసభక్షకులు వారిపై దాడి చేయడం లేదు, వారు బ్రతికే ఉన్నారన్నట్లు. ఓ జనార్దనా!
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
మాంసభక్షకులచే ఈడ్చబడుతున్న ఇతర మహాత్ముల బంగారు రంగు, విచిత్రమైన దండలు అన్ని వైపులా చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి.
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
ఈ భయంకరమైన నక్కలు, చంపబడిన యశస్వుల కంఠాల వరకు చేరిన హారాలను వేలకొద్దీ లాగి విసిరివేస్తున్నాయి.
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
అన్ని రాత్రుల చివరి జాముల్లో బందీజనులు ఎవరికి నమస్కరించారో, ఉత్తమ స్తుతులు, సత్కారాలతో శిక్షితులైన వారిని.
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
ఓ వృష్ణిసింహమా! నేడు దుఃఖార్తులైన ఆ పరమ స్త్రీలు వారిని గురించి దీనంగా విలపిస్తున్నారు; దుఃఖశోకాలతో అత్యంతం పీడితులై.
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
ఎర్రని కమలవనాల వలె అందమైన ముఖాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి; కానీ శ్రేష్ఠ స్త్రీల ముఖాలు ఎండిపోయాయి, ఓ కేశవా.
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
ఏడ్చి అలసిన ఈ కురు స్త్రీలు, దిగులుతో ధ్యానిస్తూ, ఒక్కొక్కరి వద్దకు దుఃఖంతో వెళ్తున్నారు.
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
చూడు, సూర్యవర్ణం, తపించిన బంగారంలా మెరిసే, ఏడుపుతో ఎర్రబడిన ఈ కురు స్త్రీల ముఖాలను.
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
నల్లని, శ్రేష్ఠ వర్ణం గల, తెల్లని, ఒకే వస్త్రం ధరించిన దుర్యోధనుని శ్రేష్ఠ భార్యల గుంపులను చూడు, ఓ కేశవా.
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
వీరి అసమగ్రార్థ విలాపాన్ని విని, ఇతరుల ఆక్రందనలతో ఈ స్త్రీలకు ఏమీ తెలియడం లేదు.
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
వీరు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, కేకలు వేసి, విలపించి, దుఃఖంతో వణుకుతూ, వీరుల భార్యలు ప్రాణాలు విడుస్తున్నారు.
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
అనేక స్త్రీలు శరీరాలను చూసి కేకలు వేస్తూ విలపిస్తున్నారు; మరికొందరు మృదువైన చేతులతో తమ తలలను కొట్టుకుంటున్నారు.
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
పడిపోయిన తలలు, చేతులు, ముక్కలుగా నరకబడిన అవయవాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసి పరచుకున్న భూమి కనిపిస్తోంది.
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
తలలులేని శరీరాలను, శరీరంలేని తలలను చూసి, అలాంటి దృశ్యానికి తగని ఆ నిర్దోషులైన స్త్రీలు మూర్ఛపోతున్నారు.
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
తలను శరీరానికి అతికించి చూస్తూ, మనసు చెదిరిన ఆ దుఃఖితులైన స్త్రీలు, అక్కడ మరో శరీరాన్ని చూడక, 'ఇది ఇతనిది కాదు' అంటున్నారు.
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
బాణాలతో విరిగి వేరుగా పడిన చేతులను, తొడలను, కాళ్ళను, ఇతర అవయవాలను కలపటానికి ప్రయత్నిస్తూ, దుఃఖంతో కుంగిన ఈ స్త్రీలు మళ్ళీ మళ్ళీ మూర్ఛపోతున్నారు.
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
తలలు నరకబడిన ఇతరులను, మృగాలచేత పక్షులచేత తినబడినవారిని చూసి, భరతవంశపు స్త్రీలలో కొందరు తమ భర్తలను గుర్తించలేకపోతున్నారు.
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
మధుసూదనా, మరికొందరు స్త్రీలు చేతులతో తమ తలలను కొట్టుకుంటున్నారు; శత్రువులచే చంపబడిన సోదరులు, తండ్రులు, కుమారులు, భర్తలను చూసి.
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, బాహువులు, ఖడ్గాలు, కుండలాలతో కూడిన తలలు, ప్రాణం పోయిన జీవులతో భూమి మాంసరక్తపు బురదతో నడవలేనిదిగా మారింది.
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
ముందు దుఃఖాలకు అలవాటు పడనివారు, నిర్దోషులైన స్త్రీలు ఇప్పుడు దుఃఖంలో మునిగిపోతున్నారు; సోదరులు, భర్తలు, కుమారులతో భూమి నిండిపోయింది.
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
జనార్దనా, ధృతరాష్ట్రుని కోడళ్ళ గుంపులను చూడు; అందమైన కేశాలు గల యువతుల మందలవలె అనేకంగా ఉన్నారు.
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
కేశవా, దీని కంటే దుఃఖకరమైనది ఏముంది? ఈ స్త్రీలంతా ఎత్తుపల్లాల స్వరాలతో రోదిస్తున్నారు.
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
మాధవా, పూర్వ జన్మలలో నేను ఖచ్చితంగా పాపం చేసి ఉంటాను; అందుకే చంపబడిన కుమారులను, మనుమలను, సోదరులను చూస్తున్నాను.
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
ఇలా దుఃఖిస్తూ విలపిస్తున్న గాంధారి, జనార్దనునితో మాట్లాడి, పుత్రశోకంతో బాధపడుతూ చంపబడిన కుమారుడిని చూసింది.