ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਂਧਾਰੀ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਪਿਆ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ।
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
ਪਤੀਵਰਤਾ, ਮਹਾਭਾਗਾ, ਉਹੀ ਵਰਤ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
ਪੁੰਨ ਕਰਮੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਦਿਵ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਾਪ ਕੀਤਾ।
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਤੀ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਨੇੜੇ ਵਾਂਗ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੀ।
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
ਹੱਡੀਆਂ, ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਲਹੂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਰੀਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ।
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਚਿੱਕੜ ਬਣਿਆ, ਸਿਰ ਰਹਿਤ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ।
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਵੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਗਿੱਦੜਾਂ, ਲੱਕੜਬੱਘਿਆਂ, ਗਿਰਝਾਂ, ਬਗਲਿਆਂ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਖਾਦਿਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ-ਸਥਾਨ, ਕੁਰਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ, ਗਿਰਝਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
ਫਿਰ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਏ ਹੋਏ ਮਹੀਪਤੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ।
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੰਧੂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਕੁਰੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈਆਂ।
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
ਮਾਸਭੱਖੀ ਗਿੱਦੜਾਂ, ਲੱਕੜਬੱਘਿਆਂ ਤੇ ਕਾਂਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ; ਭੂਤਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ।
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
ਰੁਦਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਰਗਾ ਉਹ ਕਤਲੇਆਮ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀਆਂ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
ਥੱਕੀਆਂ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਰਲਾਉਂਦੀਆਂ ਪਾਂਚਾਲ ਤੇ ਕੁਰੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਤਰਸਯੋਗ ਵਿਰਲਾਪ ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ।
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨਾਲ ਚੁਫੇਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਰਣਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਸੁਬਲ ਦੀ ਧੀ...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
ਤਦ ਉਸਨੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
ਹੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾਕਸ਼! ਵੇਖ, ਇਹ ਮੇਰੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਖਿੰਡੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁਰਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਮਾਧਵ!
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
ਉਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਇਹ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀਰ ਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਮਰੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਰ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
ਕਰਨ, ਭੀਸ਼ਮ, ਅਭਿਮਨਿਊ, ਦ੍ਰੋਣ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯ ਵਰਗੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਬਲਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ।
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਵਚਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ, ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਮਣੀਆਂ, ਅਦਭੁਤ ਬਾਜ਼ੂਬੰਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਨੇਜ਼ੇ, ਪਰਿਘ, ਕਈ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ (ਇਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ)।
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
ਕਿਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ, ਕਿਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਕਿਤੇ ਖੇਡਦੇ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ (ਇਹ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ)।
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਐਸੇ ਇਸ ਰਣਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਹੇ ਕਮਲਨੈਣ, ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਇਹ ਕਰਮ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹਾਂ।
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
ਗਰੁੜ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਰਝਾਂ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
ਜਯਦ੍ਰਥ, ਕਰਣ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਅਤੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੌਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ?
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
ਅਵਧ ਵਰਗੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਣ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼; ਗਿਰਝਾਂ, ਬਗਲਿਆਂ, ਬਾਜਾਂ, ਸ਼੍ਯੇਨ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਪਏ, ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖੜ੍ਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ — ਬੁਝੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਏ ਹੋਏ।
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਸਾਰੇ ਅੱਜ ਮਰ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਬੰਦੀਜਨਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਨਾਲ ਸਦਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ, ਅਸ਼ੁਭ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹਨ।
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਨਾਲ ਲਿੱਪੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ।
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਇਹ ਗਿਰਝਾਂ, ਗਿੱਦੜ ਅਤੇ ਕਾਂ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ; ਭਿਆਨਕ ਗਿੱਦੜਨੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਕ ਕੇ ਖਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਤੀਰ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਨਿਰਮਲ ਗਦਾਵਾਂ — ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਾਣੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਇਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਬਲਦ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨੋਚੇ ਹੋਏ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ।
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
ਹੋਰ ਕਈ ਗਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਪਰਿਘ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੂੰਹ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਕੇ ਪਏ ਹਨ; ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਏ ਹਨ।
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
ਹੋਰ ਨਿਰਮਲ ਕਵਚ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਮਾਨੋ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ!
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
ਮਾਸਾਹਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘਸੀਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਰ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਰੰਗੇ, ਵਿਚਿੱਤਰ ਹਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਹਨ।
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗਿੱਦੜ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਯਸ਼ਸਵੀਆਂ ਦੇ ਗਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀਜਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਦਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਤਮ ਉਸਤਤਾਂ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ।
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਅੱਜ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਹ ਪਰਮ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੀਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ।
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
ਲਾਲ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਬਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
ਰੋ ਕੇ ਥੱਕੀਆਂ ਇਹ ਕੁਰੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਤੇ ਥੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੋਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
ਵੇਖੋ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ, ਰੋਣ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ।
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
ਸਾਂਵਲੀਆਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਗੋਰੀਆਂ, ਇੱਕੋ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੀਆਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੇਖੋ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ।
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਮਝਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ, ਚੀਖ ਕੇ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੋਮਲ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਂ, ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਖਿੱਲਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
ਸਿਰ-ਰਹਿਤ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਅਯੋਗ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਸਤਰੀਆਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਦੁਖੀ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਇਹ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ।'
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬਾਹਾਂ, ਪੱਟਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਇਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਗਏ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ।
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਕੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ; ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਭਰਾਵਾਂ, ਪਿਤਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ।
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼ਰੇਸ਼ਟ, ਬਾਹਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਗਵਾ ਚੁੱਕੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਮਾਸ-ਲਹੂ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਗਮ ਬਣ ਗਈ।
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਆਦੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਭਰਾਵਾਂ, ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਨੂੰਹਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਵਾਨ ਮ੍ਰਿਗਣੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅਨੇਕ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਖਦਾਈ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
ਹੇ ਮਾਧਵ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਰਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।