महाभारत · अध्याय 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
असे बोलून गांधारी तेथे उभी राहिली आणि कुरूंचा संहार, जसा तेथे पडला होता तसाच, सर्व पाहिला.
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
पतिव्रता, महाभाग्यवती, तोच व्रत आचरणारी, उग्र तपाने युक्त, सदा सत्य बोलणारी.
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
पुण्यकर्मा महर्षी कृष्णाच्या (व्यासांच्या) वरदानाने, दिव्य ज्ञान आणि बलाने युक्त होऊन तिने नाना प्रकारे विलाप केला.
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
ती बुद्धिमती दुरूनही जवळ असल्यासारखे वीरांचे ते रणांगण पाहती झाली; ते अद्भुत आणि रोमांचकारी होते.
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
हाडे, केस आणि मेदाने भरलेले, रक्ताच्या प्रवाहात बुडालेले, हजारो देह चोहोबाजूंना विखुरलेले.
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
हत्ती, घोडे आणि रथी योद्ध्यांच्या देहांनी झाकलेले, रक्ताने चिखल झालेले, शीरविहीन देह आणि देहविहीन शिरांच्या राशींनी भरलेले.
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
हत्ती, घोडे आणि वीर पुरुषांच्या निष्प्राण देहांनी आच्छादलेले, कोल्हे, तरस, गिधाडे, बगळे आणि कावळे यांनी वेढलेले.
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
राक्षस आणि नरभक्षकांचे आनंदस्थान, कुरर पक्ष्यांनी भरलेले, अशिव आणि शिव कोल्ह्यांच्या ओरडण्याने निनादलेले, गिधाडांनी वेढलेले.
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
तेव्हा व्यासांची अनुज्ञा मिळालेले महीपती धृतराष्ट्र आणि युधिष्ठिराला पुढे करून चाललेले सर्व पाण्डुपुत्र.
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
वासुदेवांना पुढे करून, बांधव मारले गेलेल्या राजाला घेऊन कुरु-स्त्रिया रणभूमीकडे निघाल्या.
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
कुरुक्षेत्रावर पोहोचल्यावर, ज्यांचे पती मारले गेले होते त्या स्त्रिया तिथे मारले गेलेले पुत्र, बंधू, पिता आणि पती पाहत्या झाल्या.
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
मांसभक्षक कोल्हे, तरस आणि कावळे यांच्याकडून खाल्ले जाणारे; भूत, पिशाच, राक्षस आणि विविध निशाचरांनी वेढलेले.
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
रुद्राच्या क्रीडेसारखा तो संहार पाहून शोकाने व्याकूळ झालेल्या स्त्रिया कुररी पक्ष्यांप्रमाणे आक्रोश करत कोसळल्या.
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
यापूर्वी कधीही न पाहिलेले ते दृश्य पाहून दुःखाने व्याकूळ झालेल्या भरतवंशातील स्त्रिया मृतदेहांवर अडखळत प्राणहीनांप्रमाणे कोसळल्या.
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
थकलेल्या, निराधार आणि अतिशय आक्रोश करणाऱ्या पांचाल व कुरु स्त्रियांचा तो करुण आक्रोश तेव्हा अत्यंत मोठा झाला.
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
दुःखाने व्याकूळ मनाच्या स्त्रियांच्या आक्रोशाने चोहीकडे दुमदुमणारे ते अत्यंत भयानक रणांगण पाहून, धर्म जाणणारी सुबलाची कन्या...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
तेव्हा तिने पुंडरीकाक्ष, पुरुषोत्तमाला संबोधून कौरवांचा विध्वंस पाहून हे शब्द म्हटले.
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
हे पुंडरीकाक्षा! पाहा, या माझ्या सुना आहेत; त्यांचे पती मारले गेले आहेत. विस्कटलेल्या केसांनी कुररी पक्ष्यांप्रमाणे आक्रोश करत आहेत. हे माधवा!
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
त्या स्त्रिया एकत्र येऊन भरतवंशातील श्रेष्ठ वीरांचे स्मरण करत पुत्र, बंधू, पिता आणि पतींसाठी वेगवेगळे विलाप करू लागल्या.
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
हे महाबाहो, हे मृत पुत्र असलेल्या वीरमातांनी आणि कुठे कुठे मृत वीरांच्या पत्नींनी वेढलेले होते.
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
कर्ण, भीष्म, अभिमन्यू, द्रोण, द्रुपद आणि शल्य या पुरुषव्याघ्रांनी हे शोभत होते; ते जणू प्रज्वलित अग्नींप्रमाणे होते.
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
सोन्याची कवचे, सोन्याची नाणी, मौल्यवान मणी, अद्भुत बाजूबंद आणि हारांनी हे सुशोभित होते.
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
वीरांच्या बाहूंनी फेकलेले भाले, परिघ, विविध तीक्ष्ण तलवारी, बाण आणि धनुष्ये यांनी (ते भरलेले होते).
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
कुठे आनंदाने उभे असलेल्या, कुठे एकत्र जमलेल्या, कुठे खेळणाऱ्या आणि कुठे पडलेल्या मांसभक्षक प्राण्यांच्या थव्यांनी (ते भरलेले होते).
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
हे वीरा, हे विभो, अशा प्रकारचे हे रणांगण पाहा. हे कमलनयना, हे महातेजस्वी, हे कर्म तूच घडवलेस. हे जनार्दना, हे पाहून मी शोकाने जळत आहे.
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
हे मधुसूदना, पांचाल आणि कुरूंचा विनाश, आणि त्या पाच जणांचा वधही मी चिंतिला.
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
गरुड व गिधाड रक्ताने माखलेल्यांना ओढत आहेत; गिधाडे नखांनी धरून हजारोंनी त्यांना खात आहेत.
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
जयद्रथ, कर्ण, तसेच द्रोण आणि भीष्म, आणि अभिमन्यूचा विनाश — याचा कोण विचार करण्यास योग्य आहे?
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
अवध्यांसारखे असूनही मारले गेलेले, प्राणहीन, चेतनाहीन; गिधाड, बगळा, ससाणा, श्येन, कुत्रे व कोल्हे यांनी वेढलेले.
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
क्रोधाच्या वशात पडलेल्या, दुर्योधनाच्या अधीन उभ्या असलेल्या या पुरुषव्याघ्रांना पाहा — विझलेल्या अग्नींप्रमाणे शांत झालेल्यांना.
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
मऊ आणि स्वच्छ शय्यांना योग्य असलेले ते सर्व आज मृत होऊन उघड्या भूमीवर पडून आहेत.
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
वेळोवेळी बंदिजनांच्या स्तुतीने सदैव गौरवलेले ते आता कोल्ह्यांचे भयंकर, अशुभ नाना प्रकारचे आवाज ऐकत आहेत.
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
पूर्वी शय्यांवर निजणारे यशस्वी वीर, ज्यांचे अंग चंदन-अगरूने लिंपलेले होते, ते आज धुळीत पडले आहेत.
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
त्यांचे अलंकार हे गिधाडे, कोल्हे आणि कावळे ओढून नेत आहेत; भयंकर कोल्ह्या वारंवार ओरडत ओढत आहेत.
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
दगडावर धारदार केलेले बाण, पिवळ्या रंगाचे खड्ग, स्वच्छ गदा — युद्धाभिमानी ते सर्व जिवंत असल्यासारखे ते धारण करीत आहेत.
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
सुंदर रूप आणि वर्ण असलेले अनेक, वृषभासारखे डोळे असलेले, मांसभक्षकांनी ओरबाडलेले, हजारोंच्या संख्येने पडून आहेत.
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
इतर कोणी पुन्हा गदांना आलिंगन देऊन, परिघासारखे बाहू असलेले, तोंड समोर करून निजले आहेत; ते शूर प्रियतमा स्त्रियांसारखे पडले आहेत.
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
इतर स्वच्छ कवच आणि शस्त्रे धारण केलेले आहेत; मांसभक्षक त्यांच्यावर हल्ला करत नाहीत, जणू ते जिवंत आहेत. हे जनार्दना!
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
मांसभक्षकांकडून ओढल्या जाणाऱ्या इतर महात्म्यांच्या सोनेरी, विचित्र माळा सर्वत्र विखुरलेल्या आहेत.
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
हे भयंकर कोल्हे, मारल्या गेलेल्या यशस्वी वीरांच्या गळ्यात असलेले हार हजारोंनी ओढून फेकत आहेत.
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
सर्व रात्रींच्या शेवटच्या प्रहरी बंदीजन ज्यांना वंदन करत, उत्तम स्तुती आणि सन्मानांनी प्रशिक्षित झालेल्यांना.
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
हे वृष्णिशार्दूला! आज दुःखार्त झालेल्या त्या परम स्त्रिया त्यांच्यासाठी दीनपणे विलाप करत आहेत, दुःख आणि शोकाने अत्यंत पीडित होऊन.
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
लाल कमळांच्या वनांप्रमाणे सुंदर मुखे शोभत आहेत; पण श्रेष्ठ स्त्रियांची मुखे कोमेजली आहेत, हे केशवा.
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
रडून थकलेल्या या कुरुस्त्रिया, चिंतामग्न व श्रमलेल्या होऊन, दुःखी होऊन एक एकीकडे जात आहेत.
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
पाहा, सूर्यासारख्या वर्णाची, तापविलेल्या सोन्यासारखी, रडण्याने लाल झालेली ही कुरुस्त्रियांची मुखे.
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
सावळ्या, श्रेष्ठ वर्णाच्या व गोऱ्या, एकच वस्त्र नेसलेल्या दुर्योधनाच्या श्रेष्ठ स्त्रियांचे समूह पाहा, हे केशवा.
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
यांचे अपुरे अर्थाचे विलाप ऐकून, इतरांच्या आक्रोशामुळे या स्त्रिया (आपले दुःख) जाणत नाहीत.
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
या दीर्घ सुस्कारे टाकून, ओरडून, विलाप करून, दुःखाने थरथरत, वीरांच्या स्त्रिया प्राण सोडत आहेत.
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
अनेक स्त्रिया शरीरे पाहून आक्रोश करतात आणि विलाप करतात; इतर कोमल हातांनी स्वतःच्या डोक्यावर आघात करतात.
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
पडलेली डोकी, हात आणि तुकडे तुकडे केलेले सर्व अवयव एकमेकांत मिसळून पृथ्वी विखुरलेली दिसते.
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
शिरविरहित देह आणि देहविरहित शिरे पाहून, अशा दृश्याला अयोग्य त्या निर्दोष स्त्रिया मूर्च्छित होतात.
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
डोके शरीराशी जोडून पाहत, विचलित मनाच्या त्या दुःखी स्त्रिया तेथे दुसरे शरीर न दिसल्याने म्हणतात, 'हे त्याचे नाही.'
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
बाणांनी तुटून वेगळे पडलेले बाहू, मांड्या, पाय आणि इतर अवयव जोडण्याचा प्रयत्न करीत, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या या स्त्रिया वारंवार मूर्च्छित होतात.
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
शिर छाटलेल्या इतरांना आणि मृग-पक्ष्यांनी खाल्लेल्यांना पाहून, भरतकुलातील काही स्त्रिया आपले पती ओळखू शकत नाहीत.
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
हे मधुसूदना, इतर स्त्रिया हातांनी आपली डोकी बडवत आहेत, शत्रूंनी मारलेले भाऊ, पिता, पुत्र आणि पती पाहून.
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, बाहू, तलवारी, कुंडलांसह मस्तके आणि प्राण गेलेल्या प्राण्यांनी पृथ्वी मांस-रक्ताच्या चिखलाने दुर्गम झाली.
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
पूर्वी दुःखांची सवय नसलेल्या निर्दोष स्त्रिया आता दुःखात बुडत आहेत; भाऊ, पती, पुत्र यांनी पृथ्वी व्यापली आहे.
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
हे जनार्दना, धृतराष्ट्राच्या सुनांच्या समूहांकडे पहा; सुंदर केसांच्या तरुणींचे कळप जणू अनेक समूहांत आहेत.
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
हे केशवा, यापेक्षा अधिक दुःखद काय वाटते? या सर्व स्त्रिया चढ-उतार स्वरात आक्रोश करत आहेत.
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
हे माधवा, पूर्वजन्मी मी निश्चितच पाप केले असावे, म्हणून मारले गेलेले पुत्र, नातू आणि भाऊ मला पाहावे लागत आहेत.
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
अशा प्रकारे पीडित होऊन विलाप करणाऱ्या गांधारीने जनार्दनाशी संवाद साधला आणि पुत्रशोकाने व्याकूळ होऊन मारलेल्या पुत्राला पाहिले.