Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 11.16

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

11.16.1

एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥

इस प्रकार कहकर गान्धारी ने वहाँ खड़ी होकर कुरुओं के विनाश को, वहाँ जैसा पड़ा था वैसा ही, सब कुछ देखा।

11.16.2

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥

पतिव्रता, अत्यन्त भाग्यशाली, समान व्रत का पालन करने वाली, कठोर तप से युक्त और सदा सत्य बोलने वाली।

11.16.3

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥

पुण्यकर्मा महर्षि कृष्ण (व्यास) के वरदान से, दिव्य ज्ञान और बल से युक्त होकर उसने अनेक प्रकार से विलाप किया।

11.16.4

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥

उस बुद्धिमती ने दूर से भी मानो समीप से ही वीरों के उस युद्धस्थल को देखा, जो अद्भुत और रोंगटे खड़े कर देने वाला था।

11.16.5

अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥

हड्डियों, केशों और चर्बी से भरा हुआ, रक्त की बाढ़ में डूबा हुआ, हज़ारों शरीरों से चारों ओर बिखरा हुआ।

11.16.6

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥

हाथी, घोड़े और रथ पर लड़ने वाले योद्धाओं के शरीरों से ढका हुआ, रक्त से कीचड़ बना हुआ, सिरविहीन शरीरों और धड़विहीन सिरों के समूहों से भरा हुआ।

11.16.7

गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥

हाथियों, घोड़ों और वीर पुरुषों के निष्प्राण शरीरों से ढका हुआ, जिसे सियार, लोमड़ियाँ, गिद्ध, बगुले और कौए घेरे हुए थे।

11.16.8

रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥

राक्षसों और नरभक्षियों का आनंद-स्थल, कुररों से भरा हुआ, अशुभ और शुभ दोनों प्रकार के सियारों की चीख़ों से गूँजता हुआ, गिद्धों से सेवित।

11.16.9

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥

तब व्यास की अनुमति पाकर राजा धृतराष्ट्र और पाण्डु के वे सभी पुत्र, युधिष्ठिर जिनके आगे थे, (आगे बढ़े)।

11.16.10

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥

वासुदेव (कृष्ण) को आगे रखकर, जिसके बंधु मारे जा चुके थे उस राजा को भी साथ लेकर, कुरुवंश की स्त्रियाँ युद्धभूमि की ओर चल पड़ीं।

11.16.11

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥

कुरुक्षेत्र पहुँचकर उन स्त्रियों ने, जिनके स्वामी मारे जा चुके थे, वहाँ मरे हुए पुत्रों, भाइयों, पिताओं और पतियों को देखा।

11.16.12

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥

मांसभक्षी जीवों—सियारों, लोमड़ियों और कौओं—द्वारा खाए जा रहे (शवों को), तथा भूतों, पिशाचों, राक्षसों और विविध निशाचरों द्वारा (घिरे हुए)।

11.16.13

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥

रुद्र की क्रीड़ा के समान उस संहार को देखकर स्त्रियाँ शोक से पीड़ित होकर कुररी पक्षियों की तरह विलाप करती हुई गिर पड़ीं।

11.16.14

अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥

जो दृश्य उन्होंने पहले कभी नहीं देखा था, उसे देखकर दुःख से पीड़ित भरतवंश की स्त्रियाँ शरीरों पर लड़खड़ाती हुई मृत-सी होकर गिर पड़ीं।

11.16.15

श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥

थकी हुई, निराश्रय और अत्यधिक विलाप करती पांचाल और कुरुवंश की स्त्रियों का वह करुण क्रंदन तब अत्यंत महान हो उठा।

11.16.16

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥

दुःख से विक्षुब्ध चित्तवाली स्त्रियों के रुदन से चारों ओर गूँजते उस अत्यंत भयानक रणक्षेत्र को देखकर धर्म को जानने वाली सुबल की पुत्री (गांधारी) ने...

11.16.17

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥

तब उसने कमलनेत्र, पुरुषोत्तम (कृष्ण) को संबोधित करके कौरवों के विनाश को देखकर यह वचन कहा।

11.16.18

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥

हे कमलनेत्र! देखो, मेरी ये पुत्रवधुएँ, जिनके स्वामी मारे जा चुके हैं, बिखरे केशों वाली, कुररी पक्षियों की तरह विलाप करती हुई। हे माधव!

11.16.19

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥

वे स्त्रियाँ एकत्र होकर भरतवंश के श्रेष्ठ वीरों को स्मरण करती हुईं अलग-अलग पुत्रों, भाइयों, पिताओं और पतियों के लिए विलाप करने लगीं।

11.16.20

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥

हे महाबाहु, यह स्थान वीरों की माताओं से घिरा था जिनके पुत्र मारे गए थे, और कहीं-कहीं वीरों की पत्नियों से घिरा था जिनके वीर मारे गए थे।

11.16.21

शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥

यह स्थान कर्ण, भीष्म और अभिमन्यु, तथा द्रोण, द्रुपद और शल्य जैसे पुरुषश्रेष्ठों से सुशोभित था, जो मानो जलती हुई अग्नियों के समान थे।

11.16.22

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥

यह स्थान सोने के कवचों, स्वर्णमुद्राओं, बहुमूल्य मणियों, अद्भुत बाजूबंदों और मालाओं से भलीभाँति अलंकृत था।

11.16.23

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥

वीरों की भुजाओं से फेंकी गई शक्तियों, परिघों, विविध तीखी तलवारों, तीरों और धनुषों से (यह स्थान भरा था)।

11.16.24

क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥

कहीं मांसभक्षी झुंडों से भरा था, जो प्रसन्न होकर कहीं खड़े, कहीं इकट्ठे, कहीं क्रीड़ा करते और कहीं लेटे हुए थे।

11.16.25

एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥

हे वीर, हे विभो, इस प्रकार के इस युद्धक्षेत्र को देखो। हे कमलनयन, हे महातेजस्वी, तुमने ही यह कर्म कराया है। हे जनार्दन, इसे देखकर मैं शोक से जल रही हूँ।

11.16.26

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥

हे मधुसूदन, मैंने पाञ्चालों और कुरुओं के विनाश का, और उन पाँच प्राणियों के वध का भी चिंतन किया।

11.16.27

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥

गरुड़ और गिद्ध उन्हें रक्त से सने हुए घसीटते हैं; गिद्ध पंजों से पकड़कर हज़ारों की संख्या में उन्हें खा रहे हैं।

11.16.28

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥

जयद्रथ, कर्ण, वैसे ही द्रोण और भीष्म, तथा अभिमन्यु का विनाश — इसका चिंतन कौन कर सकता है?

11.16.29

अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥

मानो अवध्य हों, ऐसे मारे गए, प्राणहीन और चेतनाहीन, गिद्ध, बगुले, बाज़, श्येन, कुत्तों और सियारों से घिरे हुए।

11.16.30

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥

क्रोध के वश में पड़े, दुर्योधन के अधीन खड़े इन पुरुषव्याघ्रों को देखो — जो बुझी हुई अग्नियों के समान शांत हो गए हैं।

11.16.31

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥

जो सब कोमल और स्वच्छ शय्याओं के योग्य थे, वे आज मरकर खुली धरती पर लेटे हैं।

11.16.32

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥

जो समय पर सदा बन्दीजनों की स्तुति से अभिनन्दित होते थे, वे अब सियारों की भयानक, अमंगल विविध ध्वनियाँ सुन रहे हैं।

11.16.33

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥

जो वीर और यशस्वी पहले शय्याओं पर सोते थे, जिनके अंग चन्दन और अगरु से लिप्त रहते थे, वे आज धूल में लेटे हैं।

11.16.34

तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥

उनके आभूषणों को ये गिद्ध, सियार और कौए छीन रहे हैं, और भयानक सियारिनें बार-बार चिल्लाती हुई उन्हें खींच रही हैं।

11.16.35

बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥

बाण, कसौटी पर तेज किए गए पीले रंग के खड्ग, और उज्ज्वल गदाएँ, युद्ध के अभिमानी वे सब मानो जीवित हों, इस प्रकार धारण किए हुए हैं।

11.16.36

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥

सुन्दर रूप और वर्ण वाले बहुत से, वृषभ-सदृश नेत्रों वाले, मांसभक्षी जीवों से नोचे हुए, हज़ारों की संख्या में लेटे हैं।

11.16.37

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥

दूसरे फिर गदाओं को आलिंगन किए, परिघ जैसी भुजाओं वाले शूरवीर सामने मुख किए ऐसे लेटे हैं मानो प्रियतमा स्त्रियाँ हों।

11.16.38

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥

दूसरे निर्मल कवच और आयुध धारण किए हुए हैं, मांसभक्षी उन पर आक्रमण नहीं करते, मानो वे जीवित हों। हे जनार्दन!

11.16.39

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥

मांसभक्षकों द्वारा घसीटे जा रहे दूसरे महात्माओं की स्वर्णमयी विचित्र मालाएँ चारों ओर बिखरी पड़ी हैं।

11.16.40

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥

ये भयंकर सियार निहत यशस्वी वीरों के कंठ तक पहुँचे हारों को सहस्रों की संख्या में खींच रहे हैं।

11.16.41

सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥

सभी रात्रियों के अंतिम प्रहरों में बंदीजन जिनकी वंदना करते थे, जो उत्तम स्तुतियों और सत्कारों से प्रशिक्षित थे।

11.16.42

तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥

हे वृष्णिशार्दूल! आज दुःख से पीड़ित वे परम स्त्रियाँ उन्हीं के लिए दीनतापूर्वक विलाप कर रही हैं, दुःख और शोक से अत्यंत पीड़ित होकर।

11.16.43

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥

लाल कमलों के वनों जैसे सुंदर मुख सुशोभित हो रहे हैं, किंतु श्रेष्ठ स्त्रियों के मुख सूख गए हैं, हे केशव।

11.16.44

रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥

रोकर थक चुकी ये कुरु-स्त्रियाँ चिंतामग्न और क्लांत होकर दुःख से पीड़ित हो एक-एक के पास जा रही हैं।

11.16.45

एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥

देखो, सूर्य के समान वर्ण वाले और तपे हुए सोने जैसे, रोने से लाल हुए कुरु-स्त्रियों के ये मुख।

11.16.46

श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥

श्याम, श्रेष्ठ वर्ण वाली और गौरवर्ण की, एक ही वस्त्र पहने हुए, दुर्योधन की श्रेष्ठ स्त्रियों के समूह देखो, हे केशव।

11.16.47

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥

इनके अधूरे अर्थ वाले विलाप को सुनकर, दूसरी स्त्रियों के चीत्कार से ये स्त्रियाँ (अपना दुःख) जान नहीं पातीं।

11.16.48

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥

ये (स्त्रियाँ) मानो लंबी साँस लेकर, चीखकर और विलाप करके, दुःख से काँपती हुई, वीरों की पत्नियाँ (अपना) जीवन त्याग रही हैं।

11.16.49

बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥

बहुत-सी स्त्रियाँ शरीरों को देखकर चीखती और विलाप करती हैं, और दूसरी कोमल हाथों से अपने सिरों पर प्रहार करती हैं।

11.16.50

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥

गिरे हुए सिरों, हाथों और टुकड़े-टुकड़े किए गए समस्त अंगों से, एक-दूसरे में मिले हुए, पृथ्वी बिखरी हुई दिखाई देती है।

11.16.51

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥

सिरविहीन शरीरों को और बिना शरीर के सिरों को देखकर वे निर्दोष नारियाँ, जो ऐसे दृश्य के योग्य नहीं थीं, मूर्छित हो जाती हैं।

11.16.52

शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥

सिर को शरीर से जोड़कर देखती हुई, विक्षिप्त चित्त वाली वे दुखी स्त्रियाँ वहाँ दूसरा (शरीर) न देखकर सोचती हैं कि यह उसका नहीं है।

11.16.53

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥

बाण से कटे हुए अलग-अलग बाहु, जाँघें, पैर और अन्य अंगों को जोड़ने का प्रयत्न करती हुई, दुःख से व्याकुल ये स्त्रियाँ बार-बार मूर्छित हो जाती हैं।

11.16.54

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥

दूसरों के सिर कटे हुए और मृगों-पक्षियों द्वारा खाए हुए देखकर, भरतवंश की कुछ स्त्रियाँ अपने पतियों को पहचान नहीं पातीं।

11.16.55

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥

दूसरी स्त्रियाँ हाथों से अपने सिर पीटती हैं, हे मधुसूदन, शत्रुओं द्वारा मारे गए भाइयों, पिताओं, पुत्रों और पतियों को देखकर।

11.16.56

बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥

भरतश्रेष्ठ, भुजाओं, तलवारों और कुण्डलों सहित सिरों से, तथा प्राणहीन हुए प्राणियों से पृथ्वी मांस और रक्त के कीचड़ से भरकर अगम्य-सी हो गई।

11.16.57

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥

जो पहले दुःखों की अभ्यस्त नहीं थीं, वे निर्दोष स्त्रियाँ अब दुःख में डूब रही हैं, जब धरती भाइयों, पतियों और पुत्रों से पटी पड़ी है।

11.16.58

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥

हे जनार्दन, धृतराष्ट्र की पुत्रवधुओं के झुण्डों को देखो, जैसे सुन्दर केशों वाली युवा हरिणियों के अनेक झुण्ड हों।

11.16.59

इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥

हे केशव, इससे अधिक दुःखद और क्या लग रहा है कि ये सभी स्त्रियाँ ऊँचे-नीचे स्वरों में विलाप कर रही हैं?

11.16.60

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥

निश्चय ही मैंने पूर्व जन्मों में कोई पाप किया है, जो हे माधव, मैं अपने पुत्रों, पौत्रों और भाइयों को मारे गए देख रहा हूँ।

11.16.61

एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥

इस प्रकार पीड़ित होकर विलाप करती हुई गान्धारी ने जनार्दन से बात की, और पुत्रशोक से व्याकुल होकर मारे गए पुत्र को देखा।