મહાભારત · અધ્યાય 11.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.16.1
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम् ॥ ११.१६.१ ॥
આમ કહીને ગાંધારી ત્યાં ઊભી રહીને કુરુઓનો વિનાશ, ત્યાં જેવો પડ્યો હતો તેવો જ, બધું જોયું.
11.16.2
पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११.१६.२ ॥
પતિવ્રતા, મહાભાગ્યવતી, સમાન વ્રત આચરનારી, ઉગ્ર તપથી યુક્ત, સદા સત્ય બોલનારી.
11.16.3
वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११.१६.३ ॥
પુણ્યકર્મા મહર્ષિ કૃષ્ણ (વ્યાસ)ના વરદાનથી, દિવ્ય જ્ઞાન અને બળથી યુક્ત થઈને તેણે અનેક રીતે વિલાપ કર્યો.
11.16.4
ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ११.१६.४ ॥
તે બુદ્ધિમતીએ દૂરથી પણ નજીકની જેમ વીરોનું તે રણાંગણ જોયું; તે અદ્ભુત અને રોમાંચક હતું.
11.16.5
अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११.१६.५ ॥
હાડકાં, વાળ અને ચરબીથી ભરેલું, લોહીના પ્રવાહમાં ડૂબેલું, હજારો દેહ ચારેબાજુ વિખરાયેલા.
11.16.6
गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११.१६.६ ॥
હાથી, ઘોડા અને રથના યોદ્ધાઓના દેહોથી ઢંકાયેલું, લોહીથી કાદવવાળું, માથા વિનાના દેહો અને દેહ વિનાના માથાઓના ઢગલાથી ભરેલું.
11.16.7
गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११.१६.७ ॥
હાથીઓ, ઘોડાઓ અને વીર પુરુષોના નિષ્પ્રાણ દેહોથી ઢંકાયેલું, શિયાળ, લકડબગ્ગા, ગીધ, બગલા અને કાગડાઓથી ઘેરાયેલું.
11.16.8
रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११.१६.८ ॥
રાક્ષસો અને નરભક્ષકોનું આનંદસ્થાન, કુરર પક્ષીઓથી ભરેલું, અશિવ અને શિવ શિયાળોના અવાજથી ગુંજતું, ગીધોથી સેવાયેલું.
11.16.9
ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११.१६.९ ॥
ત્યારે વ્યાસની અનુમતિ પામેલા મહીપતિ ધૃતરાષ્ટ્ર અને યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને ચાલતા પાંડુપુત્રો સૌ.
11.16.10
वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११.१६.१० ॥
વાસુદેવને આગળ રાખીને, બંધુઓ હણાયેલા રાજાને પણ લઈને કુરુકુળની સ્ત્રીઓ રણભૂમિ તરફ ગઈ.
11.16.11
समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.११ ॥
કુરુક્ષેત્ર પહોંચીને, જેમના સ્વામીઓ હણાયા હતા તે સ્ત્રીઓએ ત્યાં હણાયેલા પુત્રો, ભાઈઓ, પિતાઓ અને પતિઓને જોયા.
11.16.12
क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११.१६.१२ ॥
માંસભક્ષી શિયાળ, લકડબગ્ગા અને કાગડાઓ દ્વારા ખવાતા; ભૂત, પિશાચ, રાક્ષસો અને વિવિધ નિશાચરોથી ઘેરાયેલા.
11.16.13
रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११.१६.१३ ॥
રુદ્રની ક્રીડા સમાન એ સંહાર જોઈને શોકાતુર સ્ત્રીઓ કુરરી પક્ષીઓની જેમ વિલાપ કરતી ભૂમિ પર પડી ગઈ.
11.16.14
अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत् ॥ ११.१६.१४ ॥
પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલું એ દૃશ્ય જોઈને દુઃખથી પીડિત ભરતવંશની સ્ત્રીઓ શબો પર ઠોકર ખાઈને મૃતપ્રાય થઈ પડી ગઈ.
11.16.15
श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११.१६.१५ ॥
થાકેલી, નિરાધાર અને અત્યંત કલ્પાંત કરતી પાંચાલ અને કુરુ સ્ત્રીઓનો એ કરુણ વિલાપ ત્યારે અતિશય મોટો થઈ ગયો.
11.16.16
दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११.१६.१६ ॥
દુઃખથી વિક્ષુબ્ધ ચિત્તવાળી સ્ત્રીઓના રુદનથી ચારેબાજુ ગુંજતું એ અતિ ભયાનક રણક્ષેત્ર જોઈને, ધર્મજ્ઞ સુબલની પુત્રી...
11.16.17
ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.१६.१७ ॥
ત્યારે તેણીએ પુંડરીકાક્ષ, પુરુષોત્તમને સંબોધીને કૌરવોનો વિનાશ જોઈને આ વચન કહ્યું.
11.16.18
पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११.१६.१८ ॥
હે પુંડરીકાક્ષ! જુઓ, આ મારી પુત્રવધૂઓ છે; તેમના સ્વામીઓ હણાયા છે. વિખરાયેલા વાળ સાથે કુરરી પક્ષીઓની જેમ રડી રહી છે. હે માધવ!
11.16.19
अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११.१६.१९ ॥
તે સ્ત્રીઓ ભેગી થઈને ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ વીરોને સ્મરતી, પુત્રો, ભાઈઓ, પિતાઓ અને પતિઓ માટે અલગ અલગ વિલાપ કરવા લાગી.
11.16.20
वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम् ॥ ११.१६.२० ॥
હે મહાબાહુ, આ મૃત પુત્રોવાળી વીરમાતાઓથી અને ક્યાંક મૃત વીરોની વીરપત્નીઓથી ઘેરાયેલું હતું.
11.16.21
शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११.१६.२१ ॥
કર્ણ, ભીષ્મ, અભિમન્યુ, દ્રોણ, દ્રુપદ અને શલ્ય જેવા પુરુષવ્યાઘ્રોથી આ શોભિત હતું; તેઓ જાણે બળતી અગ્નિઓ જેવા હતા.
11.16.22
काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११.१६.२२ ॥
સોનાનાં કવચ, સોનાના સિક્કા, મહામૂલ્યવાન મણિઓ, અદ્ભુત બાજુબંધ અને હારથી આ સારી રીતે શણગારેલું હતું.
11.16.23
वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११.१६.२३ ॥
વીરોના ભુજાઓ વડે ફેંકાયેલા ભાલા, પરિઘ, અનેક તીક્ષ્ણ તલવારો, બાણો અને ધનુષ્યો વડે (તે ભરેલું હતું).
11.16.24
क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित् ॥ ११.१६.२४ ॥
ક્યાંક આનંદથી ઊભેલા, ક્યાંક ભેગા થયેલા, ક્યાંક રમતા અને ક્યાંક સૂતેલા માંસાહારી પ્રાણીઓના ટોળાંથી (તે ભરેલું હતું).
11.16.25
एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११.१६.२५ ॥
હે વીર, હે વિભો, આવા આ યુદ્ધક્ષેત્રને જુઓ. હે કમળનયન, હે મહાતેજસ્વી, આ કર્મ તમે જ કરાવ્યું. હે જનાર્દન, આ જોઈને હું શોકથી બળી રહી છું.
11.16.26
पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम् ॥ ११.१६.२६ ॥
હે મધુસૂદન, પાંચાલો અને કુરુઓના વિનાશનો, અને તે પાંચ પ્રાણીઓના વધનો પણ મેં વિચાર કર્યો.
11.16.27
तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.२७ ॥
ગરુડ અને ગીધ લોહીથી લથપથ તેમને ખેંચી રહ્યાં છે; ગીધ પંજાથી પકડીને હજારોની સંખ્યામાં તેમને ખાઈ રહ્યાં છે.
11.16.28
जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११.१६.२८ ॥
જયદ્રથ, કર્ણ, એ જ રીતે દ્રોણ અને ભીષ્મ, તથા અભિમન્યુનો વિનાશ — તેનો વિચાર કોણ કરવાને યોગ્ય છે?
11.16.29
अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान् ॥ ११.१६.२९ ॥
અવધ્ય જેવા છતાં માર્યા ગયેલા, પ્રાણહીન, ચેતનાહીન; ગીધ, બગલા, બાજ, શ્યેન, કૂતરાં અને શિયાળોથી ઘેરાયેલા.
11.16.30
अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११.१६.३० ॥
ક્રોધના વશમાં પડેલા, દુર્યોધનના અધીન ઊભેલા આ પુરુષવ્યાઘ્રોને જુઓ — ઓલવાઈ ગયેલા અગ્નિઓની જેમ શાંત થયેલાઓને.
11.16.31
शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११.१६.३१ ॥
કોમળ અને સ્વચ્છ શય્યાને યોગ્ય એવા તેઓ બધા આજે મૃત્યુ પામીને ખુલ્લી ધરતી પર સૂતા છે.
11.16.32
बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११.१६.३२ ॥
સમયસર બંદીજનોની સ્તુતિથી સદા અભિનંદિત થયેલા તેઓ હવે શિયાળોના ભયંકર, અશુભ અનેક પ્રકારના અવાજો સાંભળે છે.
11.16.33
ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११.१६.३३ ॥
પહેલાં શય્યાઓ પર સૂતા યશસ્વી વીરો, જેમનાં અંગો ચંદન-અગરુથી લેપાયેલાં હતાં, તેઓ આજે ધૂળમાં પડ્યા છે.
11.16.34
तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः ॥ ११.१६.३४ ॥
તેમનાં આભૂષણો આ ગીધ, શિયાળ અને કાગડા ખેંચી રહ્યા છે; ભયંકર શિયાળણીઓ વારંવાર ચીસો પાડીને ખેંચે છે.
11.16.35
बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११.१६.३५ ॥
પથ્થર પર તીક્ષ્ણ કરેલાં બાણો, પીળા રંગનાં ખડ્ગો, નિર્મળ ગદાઓ — યુદ્ધાભિમાની તેઓ બધા જીવતા હોય તેમ તેમને ધારણ કરી રહ્યા છે.
11.16.36
सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः ॥ ११.१६.३६ ॥
સુંદર રૂપ અને વર્ણના ઘણા, વૃષભ જેવા નેત્રોવાળા, માંસાહારી જીવોથી ચૂંથાયેલા, હજારોની સંખ્યામાં સૂતા છે.
11.16.37
अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११.१६.३७ ॥
બીજા કેટલાક ગદાઓને ફરી આલિંગીને, પરિઘ જેવા બાહુવાળા, મુખ સામે રાખીને સૂતા છે; તે શૂરવીરો પ્રિય સ્ત્રીઓની જેમ પડ્યા છે.
11.16.38
बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११.१६.३८ ॥
બીજા ચોખ્ખાં કવચ અને શસ્ત્રો ધારણ કરીને છે; માંસાહારી તેમના પર હુમલો કરતા નથી, જાણે તેઓ જીવતા હોય. હે જનાર્દન!
11.16.39
क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११.१६.३९ ॥
માંસાહારીઓ દ્વારા ખેંચાતા બીજા મહાત્માઓની સોનેરી, વિચિત્ર માળાઓ ચારેબાજુ વિખેરાયેલી પડી છે.
11.16.40
एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११.१६.४० ॥
આ ભયંકર શિયાળો, માર્યા ગયેલા યશસ્વીઓના કંઠ સુધી પહોંચેલા હાર હજારોની સંખ્યામાં ખેંચી ફેંકી રહ્યા છે.
11.16.41
सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११.१६.४१ ॥
બધી રાતોના છેલ્લા પહોરમાં બંદીજનો જેમને વંદન કરતા, ઉત્તમ સ્તુતિઓ અને સત્કારોથી તાલીમ પામેલા.
11.16.42
तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११.१६.४२ ॥
હે વૃષ્ણિશાર્દૂલ! આજે દુઃખાર્ત એ પરમ સ્ત્રીઓ તેમના માટે દીનપણે વિલાપ કરે છે, દુઃખ અને શોકથી અત્યંત પીડિત થઈને.
11.16.43
रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११.१६.४३ ॥
લાલ કમળના વન જેવાં સુંદર મુખો શોભે છે; પણ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓનાં મુખ સુકાઈ ગયાં છે, હે કેશવ.
11.16.44
रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११.१६.४४ ॥
રડીને થાકેલી આ કુરુ સ્ત્રીઓ, ચિંતામગ્ન અને શ્રાંત થઈને દુઃખી થઈ એક એકની પાસે જઈ રહી છે.
11.16.45
एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११.१६.४५ ॥
જુઓ, સૂર્ય સમાન વર્ણનાં, તપાવેલા સોના જેવાં, રડવાથી લાલ થયેલાં આ કુરુ સ્ત્રીઓનાં મુખ.
11.16.46
श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव ॥ ११.१६.४६ ॥
શ્યામ, શ્રેષ્ઠ વર્ણની અને ગૌર, એક જ વસ્ત્ર પહેરેલી દુર્યોધનની શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓનાં ટોળાં જુઓ, હે કેશવ.
11.16.47
आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११.१६.४७ ॥
એમના અપૂર્ણ અર્થવાળા વિલાપને સાંભળીને, બીજાઓના આક્રંદથી આ સ્ત્રીઓ જાણતી નથી.
11.16.48
एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११.१६.४८ ॥
આ સ્ત્રીઓ લાંબા નિસાસા નાખીને, ચીસો પાડીને, વિલાપ કરીને, દુઃખથી ધ્રૂજતી, વીરોની પત્નીઓ જીવન ત્યજી રહી છે.
11.16.49
बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११.१६.४९ ॥
ઘણી સ્ત્રીઓ શરીરો જોઈને ચીસો પાડે છે અને વિલાપ કરે છે; બીજી કોમળ હાથોથી પોતાનાં માથાં પર પ્રહાર કરે છે.
11.16.50
शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११.१६.५० ॥
પડી ગયેલાં માથાં, હાથો અને ટુકડા કરાયેલાં સર્વ અંગોથી, એકબીજામાં ભળીને પૃથ્વી વેરાયેલી દેખાય છે.
11.16.51
विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११.१६.५१ ॥
માથા વિનાનાં શરીરો અને શરીર વિનાનાં માથાં જોઈને, એવા દૃશ્યને અયોગ્ય એ નિર્દોષ સ્ત્રીઓ મૂર્છા પામે છે.
11.16.52
शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः ॥ ११.१६.५२ ॥
માથાને શરીર સાથે જોડીને જોતી, મન વિચલિત થયેલી એ દુઃખી સ્ત્રીઓ, ત્યાં બીજું શરીર ન જોઈને, 'આ એનું નથી' એમ કહે છે.
11.16.53
बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः ॥ ११.१६.५३ ॥
બાણોથી કપાઈ અલગ પડેલા હાથ, સાથળ, પગ અને અન્ય અંગોને જોડવા મથતી, દુઃખથી ઘેરાયેલી આ સ્ત્રીઓ વારંવાર મૂર્છા પામે છે.
11.16.54
उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११.१६.५४ ॥
માથાં કપાયેલા અન્યોને અને મૃગ-પક્ષીઓ દ્વારા ખવાયેલાઓને જોઈને, ભરતવંશની કેટલીક સ્ત્રીઓ પોતાના પતિઓને ઓળખી શકતી નથી.
11.16.55
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११.१६.५५ ॥
હે મધુસૂદન, બીજી સ્ત્રીઓ હાથથી પોતાના માથા પીટે છે, શત્રુઓ દ્વારા હણાયેલા ભાઈઓ, પિતાઓ, પુત્રો અને પતિઓને જોઈને.
11.16.56
बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः ॥ ११.१६.५६ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ભુજાઓ, તલવારો, કુંડળ સહિતનાં માથાં અને પ્રાણ ગુમાવેલાં પ્રાણીઓથી પૃથ્વી માંસ-રક્તના કીચડવાળી અને અગમ્ય બની ગઈ.
11.16.57
न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम् ॥ ११.१६.५७ ॥
પહેલાં દુઃખની ટેવ ન હતી એવી નિર્દોષ સ્ત્રીઓ હવે દુઃખમાં ડૂબી રહી છે; ભાઈઓ, પતિઓ અને પુત્રોથી પૃથ્વી ભરાઈ ગઈ છે.
11.16.58
यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११.१६.५८ ॥
હે જનાર્દન, ધૃતરાષ્ટ્રની પુત્રવધૂઓનાં જૂથો જુઓ; સુંદર કેશવાળી યુવતીઓનાં ટોળાં જેવાં તેઓ અનેક જૂથોમાં છે.
11.16.59
इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११.१६.५९ ॥
હે કેશવ, આનાથી વધુ દુઃખદ શું લાગે છે? આ સર્વ સ્ત્રીઓ ઊંચા-નીચા સ્વરે રુદન કરી રહી છે.
11.16.60
नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव ॥ ११.१६.६० ॥
હે માધવ, પૂર્વજન્મોમાં મેં ચોક્કસ પાપ કર્યું હશે, તેથી હું હણાયેલા પુત્રો, પૌત્રો અને ભાઈઓને જોઈ રહ્યો છું.
11.16.61
एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम् ॥ ११.१६.६१ ॥
આ રીતે દુઃખી થઈને વિલાપ કરતી ગાંધારીએ જનાર્દન સાથે વાત કરી, અને પુત્રશોકથી પીડાતાં મૃત પુત્રને જોયો.