মহাভারত · অধ্যায় 11.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.23.1
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११.२३.१ ॥
এই শল্য নিহত হয়ে শুয়ে আছে, সাক্ষাৎ নকুলের মামা। হে তাত, যুদ্ধে ধর্মজ্ঞ ধর্মরাজ কর্তৃক সে নিহত হয়েছে।
11.23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः ॥ ११.२३.२ ॥
হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, যে সর্বদা সর্বত্র তোমার সঙ্গে স্পর্ধা করত, সেই মহাবলশালী মদ্ররাজ নিহত হয়ে শুয়ে আছে।
11.23.3
जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः ॥ ११.२३.३ ॥
জয়দ্রথের বিষয়ে যদি কেউ কোনোভাবে দোষ বলত, তবে মদ্রপুত্রের বিষয়ে দোষ বলতে ইচ্ছুক ব্যক্তিরা কীভাবে বলত?
11.23.4
येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः ॥ ११.२३.४ ॥
হে তাত, যুদ্ধে আধিরথির (কর্ণের) রথ আটকে ধরে পাণ্ডুপুত্রদের জয়ের জন্য তখন যিনি তার তেজ নষ্ট করেছিলেন —
11.23.5
अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम् ॥ ११.२३.५ ॥
আহা, ধিক! শল্যের মুখ দেখো — পূর্ণচন্দ্রের মতো সুন্দর, পদ্মপাপড়ির মতো চোখের সেই মুখ কাকেরা ঠুকরে দিয়েছে, তবু ক্ষতহীন।
11.23.6
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११.२३.६ ॥
সোনার আভাযুক্ত, তপ্ত সোনার মতো দীপ্ত এই জিভ — যা তার মুখ থেকে বেরিয়ে এসেছে — হে কৃষ্ণ, পাখিরা তা খাচ্ছে।
11.23.7
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः ॥ ११.२३.७ ॥
যুধিষ্ঠিরের হাতে নিহত, যুদ্ধে শোভমান শল্যের চারপাশে কাঁদতে কাঁদতে কুলবধূরা মদ্ররাজের কাছে বসে আছেন।
11.23.8
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११.२३.८ ॥
সূক্ষ্ম বস্ত্র পরিহিতা এঁরা আর্তনাদ করতে করতে মদ্ররাজ, নরশ্রেষ্ঠ, ক্ষত্রিয়শ্রেষ্ঠের কাছে এসে পৌঁছালেন।
11.23.9
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११.२३.९ ॥
পতিত শল্যকে নারীরা চারদিকে ঘিরে দাঁড়িয়ে আছেন; কাদায় ডুবে যাওয়া ষাঁড়ের চারপাশে চিৎকারকারী পাখির মতো।
11.23.10
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११.२३.१० ॥
হে বৃষ্ণিনন্দন, শরণদাতা বীর শল্যকে দেখো, যিনি বাণে খণ্ড খণ্ড হয়ে বীরশয্যায় শায়িত।
11.23.11
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः ॥ ११.२३.११ ॥
পর্বতবাসী, প্রতাপশালী, গজাঙ্কুশধারী, শ্রীমান রাজা ভগদত্ত এই যে, মাটিতে পতিত হয়ে শুয়ে আছেন।
11.23.12
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११.२३.१२ ॥
যার মাথায় এই সোনার মালা শোভা পাচ্ছে, হিংস্র জন্তুদের ভক্ষ্য হতে থাকা তার কেশরাশিকে যেন সাজিয়ে তুলছে।
11.23.13
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा ॥ ११.२३.१३ ॥
এর সঙ্গে পার্থের যুদ্ধ অত্যন্ত ভয়ংকর হয়েছিল; ইন্দ্র যেমন অহির সঙ্গে যুদ্ধ করেছিলেন, তেমনই রোমহর্ষক ও অতি উগ্র ছিল।
11.23.14
योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११.२३.१४ ॥
মহাবাহু তিনি পার্থ ধনঞ্জয়ের সঙ্গে যুদ্ধ করে, তাঁকে সংশয়ে ফেলে, কুন্তীপুত্রের হাতে পতিত হলেন।
11.23.15
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११.२३.१५ ॥
জগতে শৌর্যে ও বীর্যে যাঁর সমকক্ষ কেউ ছিল না, যুদ্ধে শত্রুদের ভীতিদাতা সেই ভীষ্ম নিহত হয়ে শুয়ে আছেন।
11.23.16
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११.२३.१६ ॥
হে কৃষ্ণ, শান্তনুপুত্রকে দেখো, সূর্যের মতো দীপ্তিমান হয়ে শুয়ে আছেন, যুগান্তে কালের দ্বারা আকাশ থেকে পতিত সূর্যের মতো।
11.23.17
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११.२३.१७ ॥
যুদ্ধে নিজের অস্ত্রের তাপে শত্রুদের দগ্ধকারী এই বীর্যবান নরসূর্য, সূর্য যেমন অস্ত যায় তেমনই অস্ত যাচ্ছেন, হে কেশব।
11.23.18
शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११.२३.१८ ॥
শরশয্যায় শায়িত, ঊর্ধ্বরেতা, অচ্যুত ভীষ্মকে দেখো; শূরদের সেবিত বীরশয্যায় তিনি শুয়ে আছেন।
11.23.19
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११.२३.१९ ॥
কাঁটাওয়ালা নালীক ও নারাচ বাণে উত্তম শয্যা বিছিয়ে, ভগবান স্কন্দ যেমন শরবনে প্রবেশ করে শুয়েছিলেন, তেমনি তিনি শুয়ে আছেন।
11.23.20
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११.२३.२० ॥
গাঙ্গেয় (ভীষ্ম) অতুলের মতো বাণে পূর্ণ, তিনটি বাণযুক্ত শ্রেষ্ঠ উপাধান মাথার নীচে রাখলেন; তা গাণ্ডীবধন্বা দিয়েছিলেন।
11.23.21
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११.२३.२१ ॥
পিতার আদেশ পালনকারী, ঊর্ধ্বরেতা, মহাযশা এই শান্তনুপুত্র যুদ্ধে মাধবের তুল্য হয়ে শুয়ে আছেন।
11.23.22
धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११.२३.२२ ॥
ধর্মাত্মা, সর্বজ্ঞ প্রিয় বৎস, সিদ্ধান্তে বিবেকবশে, মর্ত্য হয়েও অমর্ত্যের মতো তিনি প্রাণ ধারণ করেছিলেন।
11.23.23
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११.२३.२३ ॥
যুদ্ধে কোনো নিপুণ, বিদ্বান বা পরাক্রমী নেই যাঁর সামনে শান্তনুপুত্র ভীষ্ম আজ শত্রুদের হাতে নিহত হয়ে শুয়ে আছেন।
11.23.24
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना ॥ ११.२३.२४ ॥
পাণ্ডবদের প্রশ্নে ধর্মজ্ঞ ও সত্যবাদী এই বীর নিজেই যুদ্ধে নিজের মৃত্যুর উপায় বলে দিয়েছিলেন।
11.23.25
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११.२३.२५ ॥
কুরুবংশ বিনষ্ট হলো; যাঁর দ্বারা তা আবার উত্থিত হয়েছিল, সেই মহাবুদ্ধিমান কুরুদের সঙ্গে পরাজয় বরণ করলেন।
11.23.26
धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११.२३.२६ ॥
হে মাধব, দেবব্রত ভীষ্ম নিহত হলে, দেবতুল্য নরশ্রেষ্ঠ নিহত হলে, কে ধর্মানুসারে কুরুদের রক্ষা করবে?
11.23.27
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम् ॥ ११.२३.२७ ॥
অর্জুন ও সাত্যকির শিক্ষক, কুরুদের শ্রেষ্ঠ গুরু সেই পতিত দ্রোণের দিকে দেখো।
11.23.28
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११.२३.२८ ॥
ইন্দ্র ও মহাবীর্য ভার্গব (পরশুরাম) যেমন চার প্রকার অস্ত্র জানতেন, হে মাধব, দ্রোণও তেমনি জানতেন।
11.23.29
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११.२३.२९ ॥
যাঁর অনুগ্রহে পাণ্ডুপুত্র অর্জুন দুষ্কর কর্ম করেছিলেন, তিনি নিহত হয়ে শুয়ে আছেন; অস্ত্রসমূহ তাঁকে রক্ষা করতে পারেনি।
11.23.30
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः ॥ ११.२३.३० ॥
যাঁকে সামনে রেখে কুরুরা পাণ্ডবদের আহ্বান করতেন, সেই অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণ এখানে; অস্ত্র থেকে বিচ্ছিন্ন করা হয়েছে।
11.23.31
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११.२३.३१ ॥
যিনি সেনাদের দগ্ধ করে অগ্নির মতো বিচরণ করতেন, তিনিই এখন মাটিতে নিহত হয়ে শুয়ে আছেন, নিভে যাওয়া শিখার আগুনের মতো।
11.23.32
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११.२३.३२ ॥
হে মাধব, নিহত দ্রোণের ধনুক, তাঁর মুষ্টি ও হাত অক্ষত দেখা যাচ্ছে, যেন তিনি এখনও জীবিত।
11.23.33
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११.२३.३३ ॥
হে কেশব, চার বেদ ও সমস্ত অস্ত্র যে বীর থেকে দূরে যায়নি, যেমন আদিতে প্রজাপতি থেকে তারা দূরে যায়নি।
11.23.34
चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११.२३.३४ ॥
চন্দনের যোগ্য, বন্দিদের দ্বারা স্তুত, শত শত শিষ্যের পূজিত তাঁর এই দুটি শুভ পা শেয়ালেরা টেনে নিয়ে যাচ্ছে।
11.23.35
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११.२३.३५ ॥
হে মধুসূদন, দ্রুপদপুত্রের হাতে নিহত দ্রোণের পাশে দুঃখে চেতনা আহত কৃপী করুণভাবে বসে আছেন।
11.23.36
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११.२३.३६ ॥
কাঁদতে কাঁদতে, আর্ত হয়ে, মুক্তকেশী ও অধোমুখী হয়ে, নিহত স্বামী ও অস্ত্রধারীশ্রেষ্ঠ দ্রোণের সেবা করা সেই নারীকে দেখ।
11.23.37
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११.२३.३७ ॥
হে কেশব, বাণে যার বর্ম বিদীর্ণ, ধৃষ্টদ্যুম্ন কর্তৃক (নিহত) দ্রোণের কাছে, যুদ্ধক্ষেত্রে, জটাধারিণী ব্রহ্মচারিণী বসে আছে।
11.23.38
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११.२३.३८ ॥
যুদ্ধে নিহত স্বামীর প্রেতকৃত্যে সে যত্নবতী — করুণা-পাত্রী, আর্তা, সুকুমারী, যশস্বিনী।
11.23.39
अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११.२३.३९ ॥
বিবিধ বিধানে অগ্নি স্থাপন করে, চারিদিকে চিতা প্রজ্বলিত করে, দ্রোণকে তার উপর রেখে সামগেরা তিন সাম গান করছে।
11.23.40
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११.२३.४० ॥
জটাধারী এই ব্রহ্মচারীরা চিতা প্রস্তুত করছে — ধনুক, শক্তি ও রথের কাঠামো দিয়ে, হে মাধব।
11.23.41
शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च ॥ ११.२३.४१ ॥
বিবিধ বাণ ও অন্যান্য অস্ত্রে তারা সেই মহাতেজস্বীকে (দ্রোণকে) দগ্ধ করবে। এরা দ্রোণকে তুলে নিয়ে গান গাইছে আর কাঁদছেও।
11.23.42
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११.२३.४२ ॥
অন্যরা অন্তস্থ তিন সামের দ্বারা (স্তুতি) পাঠ করছে। অগ্নিতে অগ্নি স্থাপন করে, দ্রোণকে হুতাশনে আহুতিরূপে অর্পণ করে (অন্ত্যেষ্টি করছে)।
11.23.43
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा ॥ ११.२३.४३ ॥
দ্রোণের শিষ্য দ্বিজাতিরা গঙ্গার দিকে মুখ করে যাচ্ছেন; চিতাকে অপসব্য করে এবং কৃপীকে সামনে রেখে।