महाभारत · अध्याय 11.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.23.1
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११.२३.१ ॥
हा शल्य मारला जाऊन पडला आहे, प्रत्यक्ष नकुलाचा मामा. हे तात, युद्धात धर्मज्ञ धर्मराजाने त्याला मारले.
11.23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः ॥ ११.२३.२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, जो सदैव सर्वत्र तुझ्याशी स्पर्धा करत असे, तोच हा महाबली मद्रराज मारला जाऊन पडला आहे.
11.23.3
जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः ॥ ११.२३.३ ॥
जयद्रथाबद्दल कोणी काही प्रकारे दोष सांगितला असता, तर मद्रपुत्राबद्दल दोष सांगू इच्छिणारे कसे सांगतील?
11.23.4
येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः ॥ ११.२३.४ ॥
हे तात, युद्धात आधिरथीचा (कर्णाचा) रथ अडवून, पांडुपुत्रांच्या विजयासाठी तेव्हा ज्याने त्याचे तेज नष्ट केले —
11.23.5
अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम् ॥ ११.२३.५ ॥
अरेरे, धिक्कार असो! शल्याचे मुख पहा — पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे सुंदर, कमळपाकळीसारख्या डोळ्यांचे ते मुख कावळ्यांनी टोचलेले आहे, तरी व्रणविरहित.
11.23.6
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११.२३.६ ॥
सोन्याची कांती असलेली, तापलेल्या सोन्यासारखी तेजस्वी ही जीभ — त्याच्या तोंडातून बाहेर आलेली — हे कृष्ण, पक्षी तिला खात आहेत.
11.23.7
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः ॥ ११.२३.७ ॥
युधिष्ठिराने मारलेल्या, युद्धात शोभलेल्या शल्याभोवती रडणाऱ्या कुलस्त्रिया मद्रराजाजवळ बसल्या आहेत.
11.23.8
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११.२३.८ ॥
सूक्ष्म वस्त्रे नेसलेल्या या स्त्रिया ओरडत मद्रराज, नरश्रेष्ठ, क्षत्रियश्रेष्ठाजवळ पोहोचल्या.
11.23.9
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११.२३.९ ॥
पडलेल्या शल्याभोवती स्त्रिया सभोवती उभ्या आहेत; चिखलात रुतलेल्या बैलाभोवती ओरडणाऱ्या पक्ष्यांसारख्या.
11.23.10
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११.२३.१० ॥
हे वृष्णिनंदना, शरण देणाऱ्या शूर शल्याला पाहा; बाणांनी तुकडे तुकडे होऊन वीरशय्येवर पडलेला.
11.23.11
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः ॥ ११.२३.११ ॥
पर्वतवासी, प्रतापी, गजांकुश धारण करणारा, तेजस्वी राजा भगदत्त हा जमिनीवर पाडलेला पडला आहे.
11.23.12
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११.२३.१२ ॥
ज्याच्या मस्तकावर ही सोन्याची माला शोभते, श्वापदांकडून खाल्ल्या जात असलेल्या त्याच्या केसांना जणू सजवत आहे.
11.23.13
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा ॥ ११.२३.१३ ॥
यामुळे पार्थाचे युद्ध अत्यंत भयानक झाले होते; इंद्राचे अहीसोबतचे युद्ध जसे होते तसेच रोमांचकारी आणि अत्युग्र होते.
11.23.14
योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११.२३.१४ ॥
महाबाहू तो पार्थ धनंजयाशी युद्ध करून, त्याला संशयात टाकून, कुंतीपुत्राने पाडला गेला.
11.23.15
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११.२३.१५ ॥
जगात शौर्य आणि वीर्यात ज्याच्या बरोबरीचा कोणीही नव्हता, युद्धात शत्रूंना भय देणारा तो हा भीष्म मारला जाऊन पडला आहे.
11.23.16
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११.२३.१६ ॥
हे कृष्णा, शंतनूच्या पुत्राकडे पाहा; सूर्यासारखा तेजस्वी तो पडलेला आहे, युगान्तात कालाने आकाशातून पाडलेल्या सूर्यासारखा.
11.23.17
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११.२३.१७ ॥
युद्धात आपल्या शस्त्रांच्या तापाने शत्रूंना तापवणारा हा वीर्यवान नरसूर्य, सूर्य मावळतो तसा मावळत आहे, हे केशवा.
11.23.18
शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११.२३.१८ ॥
बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या, ऊर्ध्वरेता, अच्युत भीष्माकडे पाहा; शूरांनी सेवलेल्या वीरशय्येवर तो पडलेला आहे.
11.23.19
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११.२३.१९ ॥
काटेरी नालीक व नाराच बाणांनी उत्तम शय्या पसरून, भगवान स्कंद शरवनात प्रवेश करून निजले तसे ते निजले आहेत.
11.23.20
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११.२३.२० ॥
गांगेय (भीष्म) यांनी अतुल्य अशा बाणांनी भरलेली, तीन बाणांसह उत्तम उशी डोक्याखाली ठेवली; ती गांडीवधन्व्याने दिली होती.
11.23.21
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११.२३.२१ ॥
पित्याची आज्ञा पाळणारे, ऊर्ध्वरेता, महायशस्वी हे शंतनुपुत्र युद्धात माधवासारखे होऊन निजले आहेत.
11.23.22
धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११.२३.२२ ॥
धर्मात्मा, सर्वज्ञ प्रिय पुत्रा, निर्णयात पारावर्याने, मर्त्य असूनही अमर्त्यासारखे त्यांनी प्राण धारण केले.
11.23.23
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११.२३.२३ ॥
युद्धात असा कोणी कुशल, विद्वान किंवा पराक्रमी नाही, जिथे शंतनुपुत्र भीष्म आज शत्रूंकडून मारले जाऊन निजले आहेत.
11.23.24
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना ॥ ११.२३.२४ ॥
पांडवांनी विचारल्यावर, धर्मज्ञ व सत्यवादी असलेल्या या शूराने स्वतःच युद्धात आपल्या मृत्यूचा मार्ग सांगितला होता.
11.23.25
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११.२३.२५ ॥
कुरुवंश नष्ट झाला; ज्याने तो पुन्हा उभारला होता, तो महाबुद्धिमान कुरूंसह पराभवाला गेला.
11.23.26
धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११.२३.२६ ॥
हे माधवा, देवव्रत भीष्म मारले गेल्यावर, देवतुल्य नरश्रेष्ठ मारले गेल्यावर, धर्मानुसार कुरूंचे रक्षण कोण करील?
11.23.27
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम् ॥ ११.२३.२७ ॥
अर्जुन आणि सात्यकी यांचे शिक्षक, कुरूंचे श्रेष्ठ गुरू, त्या पडलेल्या द्रोणाकडे पाहा.
11.23.28
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११.२३.२८ ॥
इंद्र आणि महापराक्रमी भार्गव (परशुराम) जसे चार प्रकारची अस्त्रे जाणत होते, तसेच हे माधवा, द्रोणही जाणत होता.
11.23.29
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११.२३.२९ ॥
ज्याच्या कृपेने पांडुपुत्र अर्जुनाने दुष्कर कर्मे केली, तो वधला जाऊन पडला आहे; अस्त्रांनी त्याचे रक्षण केले नाही.
11.23.30
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः ॥ ११.२३.३० ॥
ज्याला पुढे करून कुरू पांडवांना आव्हान देत असत, तोच हा शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ द्रोण — शस्त्रांपासून वेगळा केलेला.
11.23.31
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११.२३.३१ ॥
सैन्याला जाळत अग्नीप्रमाणे जो फिरत होता, तोच आता भूमीवर मारला जाऊन पडला आहे, विझलेल्या ज्वालेच्या अग्नीप्रमाणे.
11.23.32
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११.२३.३२ ॥
हे माधवा, मारल्या गेलेल्या द्रोणाचे धनुष्य, त्याची मूठ आणि हात अभंग दिसतात, जणू तो अजून जिवंत आहे.
11.23.33
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११.२३.३३ ॥
हे केशवा, चार वेद आणि सर्व अस्त्रे ज्या शूरापासून दूर गेली नव्हती, जशी सुरुवातीला प्रजापतीपासून ती दूर गेली नव्हती.
11.23.34
चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११.२३.३४ ॥
चंदनास योग्य, बंदिजनांनी वंदिलेले, शेकडो शिष्यांनी पूजिलेले त्याचे हे दोन शुभ चरण कोल्हे ओढत आहेत.
11.23.35
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११.२३.३५ ॥
हे मधुसूदना, द्रुपदपुत्राने मारलेल्या द्रोणाजवळ, दुःखाने चेतना हरपलेली कृपी दीनपणे बसली आहे.
11.23.36
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११.२३.३६ ॥
रडत, पीडित, मोकळ्या केसांची, खाली मुख केलेली, मारलेल्या पतीची, शस्त्रधारींत श्रेष्ठ द्रोणाची सेवा करणारी तिला पाहा.
11.23.37
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११.२३.३७ ॥
हे केशवा, बाणांनी ज्याचे कवच भेदले गेले, धृष्टद्युम्नाने (मारलेल्या) द्रोणाजवळ, रणांगणात, जटाधारी ब्रह्मचारिणी बसली आहे.
11.23.38
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११.२३.३८ ॥
युद्धात मारल्या गेलेल्या पतीच्या प्रेतकर्मात ती प्रयत्न करीत आहे — दीन, आर्त, सुकुमार, यशस्विनी.
11.23.39
अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११.२३.३९ ॥
विविध विधींनी अग्नी स्थापून, सर्वत्र चिता पेटवून, द्रोणाला त्यावर ठेवून सामगायक तीन सामे गात आहेत.
11.23.40
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११.२३.४० ॥
हे जटाधारी ब्रह्मचारी चिता रचत आहेत — धनुष्य, शक्ती आणि रथाच्या चौकटींनी, हे माधवा.
11.23.41
शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च ॥ ११.२३.४१ ॥
विविध बाण आणि इतर शस्त्रांनी ते त्या महातेजस्वी (द्रोणाला) जाळतील. हे द्रोणाला उचलून गातात आणि रडतातही.
11.23.42
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११.२३.४२ ॥
इतर अंतःस्थ तीन सामांनी (स्तुती) म्हणत आहेत. अग्नीत अग्नी स्थापून, द्रोणाला हुताशनात आहुती देऊन (अंत्यसंस्कार करीत आहेत).
11.23.43
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा ॥ ११.२३.४३ ॥
द्रोणाचे शिष्य द्विजाती गंगेकडे तोंड करून चालले आहेत; चितेला अपसव्य करून आणि कृपीला पुढे ठेवून.