మహాభారతం · అధ్యాయం 11.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.23.1
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११.२३.१ ॥
ఇదిగో శల్యుడు చంపబడి పడి ఉన్నాడు, నకులుని మేనమామ స్వయంగా. ఓ కుమారా, యుద్ధంలో ధర్మం తెలిసిన ధర్మరాజు చేత అతడు చంపబడ్డాడు.
11.23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः ॥ ११.२३.२ ॥
ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, ఎల్లప్పుడూ ఎక్కడైనా నీతో పోటీపడినవాడు, ఆ మహాబలుడైన మద్రరాజు చంపబడి పడి ఉన్నాడు.
11.23.3
जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः ॥ ११.२३.३ ॥
జయద్రథుని గురించి ఎవరైనా ఏ విధంగానైనా తప్పు పట్టి ఉంటే, మద్రపుత్రుని గురించి తప్పు చెప్పాలనుకునేవారు ఎలా చెబుతారు?
11.23.4
येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः ॥ ११.२३.४ ॥
ఓ కుమారా, యుద్ధంలో ఆధిరథి కుమారుడి (కర్ణుడి) రథాన్ని అడ్డగిస్తూ, పాండు పుత్రుల విజయం కోసం అప్పుడు అతని తేజస్సును నాశనం చేసినవాడు —
11.23.5
अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम् ॥ ११.२३.५ ॥
అయ్యో, ధిక్కారం! శల్యుని ముఖం చూడు — పూర్ణచంద్రునిలా అందమైన, తామరరేకుల కన్నులు గల ఆ ముఖం కాకులచే పొడవబడి ఉంది, అయినా గాయం లేనిది.
11.23.6
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११.२३.६ ॥
బంగారు కాంతి గల, కరిగిన బంగారంలా మెరిసే ఈ నాలుక — అతని నోటి నుండి వెలుపలికి వచ్చిన నాలుక — ఓ కృష్ణా, పక్షులచే తినబడుతోంది.
11.23.7
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः ॥ ११.२३.७ ॥
యుధిష్ఠిరునిచే చంపబడిన, యుద్ధంలో శోభించిన శల్యుని చుట్టూ ఏడుస్తున్న కులస్త్రీలు మద్రరాజు వద్ద కూర్చున్నారు.
11.23.8
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११.२३.८ ॥
సన్నని వస్త్రాలు ధరించిన ఈ స్త్రీలు, కేకలు వేస్తూ, మద్రరాజు—నరశ్రేష్ఠుడు, క్షత్రియశ్రేష్ఠుడు—వద్దకు చేరుకున్నారు.
11.23.9
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११.२३.९ ॥
పడిపోయిన శల్యుని స్త్రీలు చుట్టుముట్టి నిలిచారు; బురదలో మునిగిన ఎద్దు చుట్టూ అరుస్తున్న పక్షుల్లా.
11.23.10
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११.२३.१० ॥
వృష్ణివంశానందనా, శరణమిచ్చే శూరుడైన శల్యుని చూడు; బాణాలతో ముక్కలు చేయబడి వీరశయ్యపై పడి ఉన్నాడు.
11.23.11
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः ॥ ११.२३.११ ॥
పర్వతవాసి, ప్రతాపవంతుడు, గజాంకుశధారి, శ్రీమంతుడైన భగదత్తరాజు ఇదిగో; నేలపై పడగొట్టబడి పడి ఉన్నాడు.
11.23.12
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११.२३.१२ ॥
ఎవని తలపై ఈ బంగారు మాల ప్రకాశిస్తుందో, అతడు క్రూర జంతువులచే తినబడుతున్నాడు; అవి అతని జుట్టును అలంకరిస్తున్నట్లు.
11.23.13
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा ॥ ११.२३.१३ ॥
దీనితో పార్థుని యుద్ధం అత్యంత భయంకరంగా జరిగింది; ఇంద్రుడు అహితో చేసిన యుద్ధంలా రోమాలు నిక్కబొడిచేంత ఉగ్రంగా ఉంది.
11.23.14
योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११.२३.१४ ॥
మహాబాహువైన అతడు పార్థ ధనంజయునితో పోరాడి, అతనికి సందేహం కలిగించి, కుంతీపుత్రునిచే పడగొట్టబడ్డాడు.
11.23.15
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११.२३.१५ ॥
లోకంలో శౌర్యంలోనూ వీర్యంలోనూ ఎవ్వరూ సమానులు లేనివాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను భయపెట్టిన ఈ భీష్ముడు చంపబడి పడి ఉన్నాడు.
11.23.16
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११.२३.१६ ॥
కృష్ణా, శంతనుని కుమారుని చూడు; సూర్యతేజస్సుతో ప్రకాశించేవాడు పడుకుని ఉన్నాడు, యుగాంతంలో కాలంచే ఆకాశం నుండి పడగొట్టబడిన సూర్యునిలా.
11.23.17
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११.२३.१७ ॥
యుద్ధంలో తన ఆయుధాల తాపంతో శత్రువులను దహించిన ఈ వీర్యవంతుడు, నరసూర్యుడు, సూర్యుడు అస్తమించినట్లు అస్తమిస్తున్నాడు, కేశవా.
11.23.18
शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११.२३.१८ ॥
బాణాల శయ్యపై పడి ఉన్న, ఊర్ధ్వరేతుడైన, అచ్యుతుడైన భీష్ముని చూడు; శూరులు సేవించిన వీరశయ్యపై అతడు పడి ఉన్నాడు.
11.23.19
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११.२३.१९ ॥
బాణాల మొనలుగల నాలీక, నారాచ బాణాలతో ఉత్తమ శయ్యను పరచి, భగవానుడైన స్కందుడు శరవణంలో ప్రవేశించి పడుకున్నట్లుగా అతడు పడుకున్నాడు.
11.23.20
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११.२३.२० ॥
గాంగేయుడు, అతూలమైనట్లు బాణాలతో నిండి మూడు బాణాలతో కూడిన ఉత్తమ దిండును తలకింద పెట్టుకున్నాడు; దానిని గాండీవ ధనుర్ధరుడు ఇచ్చాడు.
11.23.21
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११.२३.२१ ॥
తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించిన, ఊర్ధ్వరేతుడైన, మహాయశస్వి అయిన ఈ శంతనుపుత్రుడు, యుద్ధంలో మాధవునికి సమానుడై పడుకున్నాడు.
11.23.22
धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११.२३.२२ ॥
ధర్మాత్ముడు, సర్వజ్ఞుడైన ప్రియ కుమారా, నిర్ణయంలో వివేకముతో, మర్త్యుడైనప్పటికీ అమర్త్యునిలా అతడు ప్రాణాలను నిలుపుకున్నాడు.
11.23.23
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११.२३.२३ ॥
యుద్ధంలో నైపుణ్యం కలవాడు, విద్వాంసుడు, పరాక్రమవంతుడు ఎవరూ లేరు; అయినా శంతనుపుత్రుడు భీష్ముడు ఈ రోజు శత్రువులచే చంపబడి పడుకున్నాడు.
11.23.24
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना ॥ ११.२३.२४ ॥
పాండవులు అడిగినప్పుడు, ధర్మజ్ఞుడూ సత్యవాదీ అయిన ఈ శూరుడే యుద్ధంలో తన మృత్యువును స్వయంగా సూచించాడు.
11.23.25
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११.२३.२५ ॥
కురు వంశం నశించింది; దానిని తిరిగి నిలబెట్టినవాడు, మహాబుద్ధిమంతుడు, కురులతో కలిసి పరాజయం పొందాడు.
11.23.26
धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११.२३.२६ ॥
ఓ మాధవా, దేవవ్రతుడైన భీష్ముడు హతమైన తరువాత, దేవతుల్యుడు, నరశ్రేష్ఠుడైన ఆయన చంపబడిన తరువాత, ధర్మప్రకారం కురులను ఎవరు రక్షిస్తారు?
11.23.27
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम् ॥ ११.२३.२७ ॥
అర్జునునికీ సాత్యకికీ శిక్షకుడైన, కురులకు ఉత్తమ గురువైన, పడిపోయిన ఆ ద్రోణుని చూడు.
11.23.28
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११.२३.२८ ॥
ఇంద్రుడు, మహావీర్యుడైన భార్గవుడు (పరశురాముడు) నాలుగు రకాల అస్త్రాలను ఎలా తెలిసినవారో, ఓ మాధవా, ద్రోణుడు కూడా అలాగే తెలిసినవాడు.
11.23.29
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११.२३.२९ ॥
ఎవరి అనుగ్రహంతో పాండవుడైన అర్జునుడు దుష్కర కర్మలు చేశాడో, ఆయన హతుడై పడి ఉన్నాడు; అస్త్రాలు ఆయనను రక్షించలేదు.
11.23.30
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः ॥ ११.२३.३० ॥
ఎవరిని ముందుంచి కురులు పాండవులను సవాలు చేశారో, ఇదిగో ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ ద్రోణుడు, ఆయుధాలనుండి వేరు చేయబడినవాడు.
11.23.31
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११.२३.३१ ॥
సైన్యాన్ని దహిస్తూ అగ్నిలా సంచరించిన అతడే ఇప్పుడు నేలపై చంపబడి పడి ఉన్నాడు, ఆరిన జ్వాల గల అగ్నిలా.
11.23.32
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११.२३.३२ ॥
ఓ మాధవా, చంపబడిన ద్రోణుని విల్లు, అతని పట్టు, చేతులు చెడిపోకుండా కనిపిస్తున్నాయి, అతడు జీవించి ఉన్నట్లుగా.
11.23.33
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११.२३.३३ ॥
ఓ కేశవా, నాలుగు వేదాలు, సమస్త అస్త్రాలు ఏ శూరుడి నుండి విడిచిపోలేదో, ఆదిలో ప్రజాపతి నుండి అవి విడిచిపోనట్లే.
11.23.34
चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११.२३.३४ ॥
చందనానికి అర్హమైన, బంధులచే స్తుతించబడిన, వందలాది శిష్యులచే పూజింపబడిన అతని ఈ రెండు శుభ పాదాలను నక్కలు లాగుతున్నాయి.
11.23.35
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११.२३.३५ ॥
ఓ మధుసూదనా, ద్రుపదుని కుమారునిచే చంపబడిన ద్రోణుని దగ్గర, దుఃఖంతో చైతన్యం దెబ్బతిన్న కృపి దీనంగా కూర్చుని ఉంది.
11.23.36
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११.२३.३६ ॥
ఏడుస్తూ, బాధపడుతూ, జుట్టు విరబోసుకుని, ముఖం వంచుకుని ఉన్న ఆమెను చూడు, చంపబడిన భర్త, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణుని సేవిస్తూ ఉన్నదానిని.
11.23.37
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११.२३.३७ ॥
ఓ కేశవా, బాణాలతో కవచం ఛిద్రమైన, ధృష్టద్యుమ్నుడి చేత (చంపబడిన) ద్రోణుని సమీపంలో, యుద్ధభూమిలో, జటాధారి బ్రహ్మచారిణి ఉంది.
11.23.38
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११.२३.३८ ॥
యుద్ధంలో చంపబడిన తన భర్త ప్రేతకృత్యాలలో ఆమె యత్నిస్తోంది — దీనురాలు, దుఃఖితురాలు, సుకుమారి, యశస్విని.
11.23.39
अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११.२३.३९ ॥
వివిధ విధాలుగా అగ్నులను స్థాపించి, చుట్టూ చితిని వెలిగించి, ద్రోణుని దానిపై ఉంచి, సామగులు మూడు సామాలను గానం చేస్తున్నారు.
11.23.40
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११.२३.४० ॥
జటాధారులైన ఈ బ్రహ్మచారులు చితిని సిద్ధం చేస్తున్నారు — ధనుస్సులతో, శక్తులతో, రథపు చట్రాలతో, ఓ మాధవా.
11.23.41
शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च ॥ ११.२३.४१ ॥
వివిధ ఇతర బాణాలతో వారు ఆ మహాతేజస్వి (ద్రోణుడు)ని దహిస్తారు. వీరు ద్రోణుని ఎత్తుకొని పాడుతున్నారు, ఏడుస్తున్నారు కూడా.
11.23.42
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११.२३.४२ ॥
ఇతరులు అంతఃస్థ మూడు సామాలతో (స్తుతిని) పఠిస్తున్నారు. అగ్నిలో అగ్నిని స్థాపించి, ద్రోణుని హుతాశనంలో ఆహుతిగా అర్పించి (అంత్యక్రియలు చేస్తున్నారు).
11.23.43
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा ॥ ११.२३.४३ ॥
ద్రోణుని శిష్యులైన ద్విజులు గంగ వైపు ముఖం పెట్టి వెళ్తున్నారు; చితిని అపసవ్యంగా చుట్టి, కృపిని ముందుంచి.