મહાભારત · અધ્યાય 11.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.23.1
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११.२३.१ ॥
આ શલ્ય હણાઈને સૂતો છે, સાક્ષાત્ નકુલનો મામો. હે તાત, યુદ્ધમાં ધર્મજ્ઞ ધર્મરાજે તેને હણ્યો છે.
11.23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः ॥ ११.२३.२ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે સદા સર્વત્ર તારી સાથે સ્પર્ધા કરતો હતો, તે આ મહાબલી મદ્રરાજ હણાઈને સૂતો છે.
11.23.3
जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः ॥ ११.२३.३ ॥
જયદ્રથ વિશે કોઈ કોઈ રીતે દોષ કહી શક્યા હોત, તો મદ્રપુત્ર વિશે દોષ કહેવા ઇચ્છનારા કેવી રીતે કહેશે?
11.23.4
येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः ॥ ११.२३.४ ॥
હે તાત, યુદ્ધમાં આધિરથિ (કર્ણ)નો રથ રોકીને, પાંડુપુત્રોના વિજય માટે ત્યારે જેણે તેનું તેજ નષ્ટ કર્યું —
11.23.5
अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम् ॥ ११.२३.५ ॥
અરેરે, ધિક્કાર! શલ્યનું મુખ જુઓ — પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવું સુંદર, કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળું એ મુખ કાગડાઓએ ઠોકેલું છે, છતાં ઘા વિનાનું.
11.23.6
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११.२३.६ ॥
સોનાની કાંતિવાળી, તપેલા સોના જેવી ચમકતી આ જીભ — તેના મુખમાંથી બહાર નીકળેલી — હે કૃષ્ણ, પક્ષીઓ તેને ખાઈ રહ્યા છે.
11.23.7
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः ॥ ११.२३.७ ॥
યુધિષ્ઠિર દ્વારા માર્યા ગયેલા, યુદ્ધમાં શોભતા શલ્યની આસપાસ રડતી કુળવધૂઓ મદ્રરાજ પાસે બેઠી છે.
11.23.8
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११.२३.८ ॥
સૂક્ષ્મ વસ્ત્ર પહેરેલી આ સ્ત્રીઓ ચીસો પાડતી મદ્રરાજ, નરશ્રેષ્ઠ, ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ પાસે પહોંચી.
11.23.9
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११.२३.९ ॥
પડેલા શલ્યની આસપાસ સ્ત્રીઓ ઘેરીને ઊભી છે; કાદવમાં ફસાયેલા બળદની આસપાસ ચીસો પાડતાં પક્ષીઓ જેવી.
11.23.10
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११.२३.१० ॥
હે વૃષ્ણિનંદન, શરણ આપનાર શૂર શલ્યને જુઓ; બાણોથી ટુકડે ટુકડા થઈને વીરશય્યા પર સૂતેલો.
11.23.11
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः ॥ ११.२३.११ ॥
પર્વતવાસી, પ્રતાપી, ગજાંકુશ ધારણ કરનાર, શ્રીમાન રાજા ભગદત્ત આ રહ્યો; ભૂમિ પર પાડી દેવાયેલો સૂતો છે.
11.23.12
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११.२३.१२ ॥
જેના માથા પર આ સોનાની માળા શોભે છે, જંગલી પશુઓ દ્વારા ખવાતા તેના વાળને જાણે શણગારતી હોય.
11.23.13
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा ॥ ११.२३.१३ ॥
આની સાથે પાર્થનું યુદ્ધ અત્યંત ભયાનક થયું હતું; ઇન્દ્રનું અહિ સાથેનું યુદ્ધ જેવું હતું તેવું રોમાંચકારી અને અતિ ઉગ્ર હતું.
11.23.14
योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११.२३.१४ ॥
મહાબાહુ તે પાર્થ ધનંજય સાથે યુદ્ધ કરીને, તેમને સંશયમાં મૂકીને, કુંતીપુત્ર દ્વારા પાડી દેવાયા.
11.23.15
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११.२३.१५ ॥
જગતમાં શૌર્ય અને વીર્યમાં જેની સમાન કોઈ નહોતું, યુદ્ધમાં શત્રુઓને ભય પમાડનાર એ ભીષ્મ હણાઈને સૂતા છે.
11.23.16
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११.२३.१६ ॥
હે કૃષ્ણ, શાંતનુના પુત્રને જુઓ; સૂર્ય જેવા તેજસ્વી તે સૂતા છે, યુગાંતે કાળ દ્વારા આકાશમાંથી પાડી દેવાયેલા સૂર્ય સમાન.
11.23.17
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११.२३.१७ ॥
યુદ્ધમાં પોતાના શસ્ત્રોના તાપથી શત્રુઓને તપાવનાર આ વીર્યવાન નરસૂર્ય, સૂર્ય આથમે તેમ આથમી રહ્યા છે, હે કેશવ.
11.23.18
शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११.२३.१८ ॥
બાણોની શય્યા પર સૂતેલા, ઊર્ધ્વરેતા, અચ્યુત ભીષ્મને જુઓ; શૂરવીરો દ્વારા સેવાયેલી વીરશય્યા પર તે સૂતા છે.
11.23.19
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११.२३.१९ ॥
કાંટાળાં નાલીક અને નારાચ બાણોથી ઉત્તમ શય્યા બિછાવીને, ભગવાન સ્કંદ જેમ શરવનમાં પ્રવેશીને સૂતા હતા તેમ તે સૂતા છે.
11.23.20
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११.२३.२० ॥
ગાંગેય (ભીષ્મ) એ અતૂલ જેવી બાણોથી ભરેલી, ત્રણ બાણોવાળી ઉત્તમ ઓશીકું મૂકી; તે ગાંડીવધન્વાએ આપી હતી.
11.23.21
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११.२३.२१ ॥
પિતાની આજ્ઞા પાળનાર, ઊર્ધ્વરેતા, મહાયશસ્વી આ શાંતનુપુત્ર યુદ્ધમાં માધવ સમાન થઈને સૂતા છે.
11.23.22
धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११.२३.२२ ॥
ધર્માત્મા, સર્વજ્ઞ વહાલા પુત્ર, નિર્ણયમાં વિવેકથી, મર્ત્ય હોવા છતાં અમર્ત્ય જેવા થઈને તેમણે પ્રાણ ધારણ કર્યા.
11.23.23
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११.२३.२३ ॥
યુદ્ધમાં એવો કોઈ કુશળ, વિદ્વાન કે પરાક્રમી નથી, જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ આજે શત્રુઓ દ્વારા માર્યા જઈને સૂતા છે.
11.23.24
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना ॥ ११.२३.२४ ॥
પાંડવોએ પૂછ્યું ત્યારે, ધર્મજ્ઞ અને સત્યવાદી એવા આ શૂરે પોતે જ યુદ્ધમાં પોતાના મૃત્યુનો ઉપાય કહ્યો હતો.
11.23.25
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११.२३.२५ ॥
કુરુવંશ નષ્ટ થયો; જેણે તેને ફરી ઊભો કર્યો હતો, તે મહાબુદ્ધિમાન કુરુઓ સાથે પરાજયને પામ્યો.
11.23.26
धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११.२३.२६ ॥
હે માધવ, દેવવ્રત ભીષ્મ હણાયા પછી, દેવસમાન નરશ્રેષ્ઠ હણાયા પછી, ધર્મથી કુરુઓનું કોણ રક્ષણ કરશે?
11.23.27
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम् ॥ ११.२३.२७ ॥
અર્જુન અને સાત્યકિને શિક્ષણ આપનાર, કુરુઓના શ્રેષ્ઠ ગુરુ, તે પડી ગયેલા દ્રોણને જુઓ.
11.23.28
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११.२३.२८ ॥
ઇન્દ્ર અને મહાવીર્ય ભાર્ગવ (પરશુરામ) જેમ ચાર પ્રકારનાં અસ્ત્રો જાણતા હતા, તેમ હે માધવ, દ્રોણ પણ જાણતા હતા.
11.23.29
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११.२३.२९ ॥
જેની કૃપાથી પાંડુપુત્ર અર્જુને દુષ્કર કર્મો કર્યાં, તે હણાઈને સૂતો છે; અસ્ત્રોએ તેનું રક્ષણ ન કર્યું.
11.23.30
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः ॥ ११.२३.३० ॥
જેમને આગળ રાખીને કુરુઓ પાંડવોને પડકારતા હતા, તે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણ આ છે, જે શસ્ત્રોથી અલગ કરાયેલા છે.
11.23.31
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११.२३.३१ ॥
જે સેનાને બાળતો અગ્નિની જેમ ફરતો હતો, તે હવે ભૂમિ પર મરાઈને પડ્યો છે, બુઝાયેલી જ્વાળાવાળા અગ્નિની જેમ.
11.23.32
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११.२३.३२ ॥
હે માધવ, મરાયેલા દ્રોણનું ધનુષ્ય, તેની મૂઠ અને હાથ અક્ષત દેખાય છે, જાણે તે હજી જીવતો હોય.
11.23.33
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११.२३.३३ ॥
હે કેશવ, ચાર વેદ અને બધાં અસ્ત્રો જે શૂરથી દૂર નહોતાં ગયાં, જેમ આદિમાં પ્રજાપતિથી દૂર નહોતાં ગયાં.
11.23.34
चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११.२३.३४ ॥
ચંદનને યોગ્ય, બંદીજનોએ વંદેલા, સેંકડો શિષ્યોએ પૂજેલા તેના આ બે શુભ ચરણોને શિયાળો ખેંચી રહ્યા છે.
11.23.35
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११.२३.३५ ॥
હે મધુસૂદન, દ્રુપદપુત્ર દ્વારા મરાયેલા દ્રોણની પાસે, દુઃખથી ચેતના ઘવાયેલી કૃપી દીન બનીને બેઠી છે.
11.23.36
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११.२३.३६ ॥
રડતી, પીડિત, છૂટા વાળવાળી, નીચું મુખ કરેલી, મરાયેલા પતિ, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણની સેવા કરતી તેને જુઓ.
11.23.37
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११.२३.३७ ॥
હે કેશવ, બાણોથી જેનું કવચ ભેદાયું છે, ધૃષ્ટદ્યુમ્ને (માર્યા ગયેલા) દ્રોણની પાસે, રણમેદાનમાં, જટાધારી બ્રહ્મચારિણી બેઠી છે.
11.23.38
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११.२३.३८ ॥
યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા પતિની પ્રેતક્રિયામાં તે યત્ન કરે છે — દીન, આર્ત, સુકુમારી, યશસ્વિની.
11.23.39
अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११.२३.३९ ॥
વિવિધ વિધિથી અગ્નિઓ સ્થાપીને, ચારે તરફ ચિતા પ્રજ્વલિત કરીને, દ્રોણને તેના પર મૂકીને સામગાયકો ત્રણ સામોનું ગાન કરે છે.
11.23.40
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११.२३.४० ॥
આ જટાધારી બ્રહ્મચારીઓ ચિતા રચે છે — ધનુષ્યો, શક્તિઓ અને રથના ઢાંચાઓથી, હે માધવ.
11.23.41
शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च ॥ ११.२३.४१ ॥
વિવિધ બાણો અને અન્ય શસ્ત્રોથી તેઓ તે મહાતેજસ્વી (દ્રોણ)ને બાળશે. આ લોકો દ્રોણને ઊંચકીને ગાય છે અને રડે પણ છે.
11.23.42
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११.२३.४२ ॥
બીજા અંતઃસ્થ ત્રણ સામોથી (સ્તુતિ) પાઠ કરે છે. અગ્નિમાં અગ્નિ સ્થાપીને, દ્રોણને હુતાશનમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરીને (અંત્યક્રિયા કરે છે).
11.23.43
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा ॥ ११.२३.४३ ॥
દ્રોણના શિષ્ય દ્વિજાતિઓ ગંગા તરફ મુખ કરીને જાય છે; ચિતાને અપસવ્ય કરીને અને કૃપીને આગળ રાખીને.