महाभारत · अध्याय 11.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.23.1
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन हतस्तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११.२३.१ ॥
यह शल्य मारा गया लेटा है, साक्षात् नकुल का मामा। हे तात, धर्म को जानने वाले धर्मराज द्वारा युद्ध में मारा गया है।
11.23.2
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महाबलः ॥ ११.२३.२ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ, जो सदा सर्वत्र तुमसे स्पर्धा करता था, वही महाबली मद्रराज यह मारा गया लेटा है।
11.23.3
जयद्रथे यदि ब्रूयुरुपरोधं कथञ्चन ।
मद्रपुत्रे कथं ब्रूयुरुपरोधं विवक्षवः ॥ ११.२३.३ ॥
यदि जयद्रथ के विषय में लोग किसी प्रकार कोई दोष बताते, तो मद्रपुत्र (शल्य) के विषय में वे कैसे दोष कहने की इच्छा रखते?
11.23.4
येन सङ्गृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजोवधः कृतः ॥ ११.२३.४ ॥
हे तात, जिसने युद्ध में अधिरथ-पुत्र (कर्ण) का रथ थामते हुए पाण्डु-पुत्रों की विजय के लिए तब तेज का नाश किया था—
11.23.5
अहो धिक्फश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं प्द्मपलाशाक्षं काकैरादष्टमव्रणम् ॥ ११.२३.५ ॥
अहो, धिक्कार है! देखो शल्य का मुख—पूर्णिमा के चन्द्र जैसा सुंदर, कमल-पंखुड़ी जैसे नेत्रों वाला—जो कौओं द्वारा नोचा गया है, फिर भी घावरहित।
11.23.6
एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिः सृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११.२३.६ ॥
और स्वर्ण-सी आभा वाली, तपे हुए सोने जैसी दीप्त यह जीभ—जो उसके मुख से बाहर निकली है—हे कृष्ण, पक्षियों द्वारा खाई जा रही है।
11.23.7
युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजं कुलाङ्गनाः ॥ ११.२३.७ ॥
युधिष्ठिर द्वारा मारे गए, युद्ध में शोभायमान शल्य को रोती हुई कुल की स्त्रियाँ मद्रराज के चारों ओर बैठी हैं।
11.23.8
एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्योऽथ समासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११.२३.८ ॥
सूक्ष्म वस्त्र पहने ये (स्त्रियाँ) चीखती हुईं मद्रराज, पुरुषों में श्रेष्ठ, और क्षत्रियों में श्रेष्ठ (शल्य) के पास पहुँचकर (विलाप कर रही हैं)।
11.23.9
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वासिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११.२३.९ ॥
गिरे हुए शल्य को स्त्रियाँ चारों ओर से घेरकर खड़ी हैं, जैसे कीचड़ में धँसे बैल के चारों ओर चीखते हुए पक्षी हों।
11.23.10
शल्यं शरणदं शूरं पश्येमं वृष्णिनन्दन ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११.२३.१० ॥
हे वृष्णिवंशी नन्दन, शरण देने वाले शूर शल्य को देखो, जो वीरों की शय्या पर बाणों से टुकड़े-टुकड़े होकर पड़ा है।
11.23.11
एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रीमाञ्शेते भुवि निपातितः ॥ ११.२३.११ ॥
यह पर्वतवासी, प्रतापी, गजांकुश धारण करने वाला, तेजस्वी राजा भगदत्त भूमि पर गिराया गया पड़ा है।
11.23.12
यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११.२३.१२ ॥
जिसके सिर पर यह सोने की माला शोभा दे रही है, और जो वन्य पशुओं द्वारा खाया जा रहा है, मानो उसके केशों को सजा रही हो।
11.23.13
एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा ॥ ११.२३.१३ ॥
इसी के साथ पार्थ का युद्ध अत्यंत भयानक हुआ था, रोंगटे खड़े कर देने वाला और अत्यंत उग्र, जैसे इंद्र का युद्ध अहि के साथ हुआ था।
11.23.14
योधयित्वा माहाबाहुरेष पार्थं धनञ्जयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११.२३.१४ ॥
महाबाहु वह, पार्थ धनंजय से युद्ध करके और उन्हें संशय में डालकर, कुंती के पुत्र द्वारा गिराए गए।
11.23.15
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन् ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११.२३.१५ ॥
लोक में शौर्य और वीर्य में जिसके समान कोई नहीं था, वही यह भीष्म, युद्ध में शत्रुओं को भयभीत करने वाले, मारे गए पड़े हैं।
11.23.16
पश्य शान्तनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११.२३.१६ ॥
हे कृष्ण, शांतनु के पुत्र को देखो, सूर्य के समान तेजस्वी, लेटे हुए, मानो युगांत में काल द्वारा आकाश से गिराए गए सूर्य हों।
11.23.17
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११.२३.१७ ॥
यह वीर्यवान, जिसने रणभूमि में शत्रुओं को अपने शस्त्रों के ताप से तपाया, नरसूर्य, जैसे सूर्य अस्त होता है, वैसे ही अस्त हो रहा है, हे केशव।
11.23.18
शरतल्पगतं भीष्ममूर्ध्वरेतसमच्युतम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११.२३.१८ ॥
बाणों की शय्या पर लेटे हुए, ऊर्ध्वरेता, अच्युत भीष्म को देखो, जो वीरों की शय्या पर लेटे हैं, शूरों से सेवित।
11.23.19
कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११.२३.१९ ॥
बाणों के फल वाले नालीक और नाराच बाणों से उत्तम शय्या बिछाकर, भगवान स्कन्द जैसे शरवन में प्रवेश करके लेटे हैं।
11.23.20
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११.२३.२० ॥
गाङ्गेय (भीष्म) ने अतूल की तरह बाणों से भरा हुआ, तीन बाणों से युक्त उत्तम तकिया लगाया, जो गाण्डीव धनुर्धर (अर्जुन) ने दिया था।
11.23.21
पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शान्तनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११.२३.२१ ॥
पिता की आज्ञा का पालन करने वाले, ऊर्ध्वरेता, महायशस्वी यह शान्तनुपुत्र युद्ध में माधव (कृष्ण) के समान पराक्रमी होकर लेटे हैं।
11.23.22
धर्मात्मा तात सर्वज्ञः पारावर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११.२३.२२ ॥
धर्मात्मा, सर्वज्ञ तात, निर्णय में विवेक से युक्त, मर्त्य होकर भी अमर के समान उन्होंने प्राणों को धारण किया।
11.23.23
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शान्तनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११.२३.२३ ॥
युद्ध में ऐसा कोई कुशल, विद्वान या पराक्रमी नहीं है, जहाँ शान्तनुपुत्र भीष्म आज शत्रुओं द्वारा मारे जाकर लेटे हैं।
11.23.24
स्वयमेतेन शूरेण पृच्छयमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युरादिष्टः सत्यवादिना ॥ ११.२३.२४ ॥
स्वयं इस शूरवीर ने, पाण्डवों के पूछने पर, धर्मज्ञ और सत्यवादी होने के कारण युद्ध में मृत्यु का उपाय स्वयं बताया था।
11.23.25
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्वृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११.२३.२५ ॥
कुरुवंश नष्ट हो गया, और जिसने उसे फिर से उठाया था, वह महाबुद्धि कुरुओं के साथ पराजय को प्राप्त हो गया।
11.23.26
धर्मेण कुरवः केन परिद्रक्ष्यन्ति माधव ।
हते देवव्रते भीष्मे देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११.२३.२६ ॥
हे माधव, देवव्रत भीष्म के मारे जाने पर, देवतुल्य नरश्रेष्ठ भीष्म के मारे जाने पर, अब धर्मपूर्वक कुरुओं की रक्षा कौन करेगा?
11.23.27
अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुमुत्तमम् ॥ ११.२३.२७ ॥
अर्जुन और सात्यकि के भी शिक्षक, उस आचार्य को देखो, गिरे हुए द्रोण को, जो कुरुओं के श्रेष्ठ गुरु थे।
11.23.28
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११.२३.२८ ॥
जैसे इन्द्र और महावीर्य भार्गव (परशुराम) चार प्रकार के अस्त्रों को जानते थे, वैसे ही हे माधव, द्रोण भी उन्हें जानते थे।
11.23.29
यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११.२३.२९ ॥
जिसकी कृपा से पाण्डव अर्जुन ने दुष्कर कर्म किए, वह मारा गया पड़ा है; उसके अस्त्र उसकी रक्षा नहीं कर सके।
11.23.30
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रपृथक्कृतः ॥ ११.२३.३० ॥
जिसे आगे रखकर कुरु पाण्डवों को ललकारा करते थे, वही यह शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण है, जो शस्त्रों से वियुक्त कर दिए गए हैं।
11.23.31
यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११.२३.३१ ॥
जो सेना को जलाते हुए अग्नि के समान चलता था, वही अब भूमि पर मारा गया पड़ा है, मानो बुझी हुई ज्वाला वाली अग्नि हो।
11.23.32
धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११.२३.३२ ॥
हे माधव, मारे गए द्रोण का धनुष, उसकी मुट्ठी का पकड़ा हुआ भाग और उसके हाथ अविनष्ट दिखते हैं, मानो वह अब भी जीवित हो।
11.23.33
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वाण्यस्त्राणि केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११.२३.३३ ॥
हे केशव, जिस शूर से चारों वेद और सभी अस्त्र वैसे ही दूर नहीं हुए थे, जैसे आदि में प्रजापति से वे नहीं हटे थे।
11.23.34
चन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११.२३.३४ ॥
उसके ये दोनों शुभ चरण, जो चंदन के योग्य थे, बन्दियों द्वारा वन्दित और सैकड़ों शिष्यों से पूजित थे, उन्हें सियार खींच रहे हैं।
11.23.35
द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११.२३.३५ ॥
हे मधुसूदन, द्रुपद के पुत्र द्वारा मारे गए द्रोण के पास दुःख से चेतना हत हुई कृपी दीन होकर बैठी है।
11.23.36
तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११.२३.३६ ॥
उस रोती हुई, पीड़ित, खुले केशों वाली, नीचे मुख किए हुई को देखो, जो मारे गए पति शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण की सेवा में बैठी है।
11.23.37
बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११.२३.३७ ॥
हे केशव, बाणों से जिसका कवच छिद्रित हो गया, धृष्टद्युम्न द्वारा (मारे गए) द्रोण के पास, युद्ध-भूमि में, जटाधारी ब्रह्मचारिणी (पत्नी) बैठी है।
11.23.38
प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११.२३.३८ ॥
प्रेत-कर्म में वह यत्न कर रही है—दीन, व्याकुल, कोमल और यशस्विनी (स्त्री), युद्ध में मारे गए अपने पति के (कर्म में)।
11.23.39
अग्नीनाधाय विविधवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वतः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११.२३.३९ ॥
विविध विधि से अग्नियों को स्थापित कर, चारों ओर से चिता जलाकर, द्रोण को (उस पर) रखकर सामगान करने वाले तीन सामों का गान कर रहे हैं।
11.23.40
कुर्वन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११.२३.४० ॥
ये जटाधारी ब्रह्मचारी चिता बना रहे हैं — धनुषों, शक्तियों और रथ के ढाँचों से, हे माधव।
11.23.41
शरैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमादाय गायन्ति च रुदन्ति च ॥ ११.२३.४१ ॥
और विविध अन्य बाणों से वे उस महातेजस्वी (द्रोण) को जलाएँगे। ये लोग द्रोण को उठाकर गाते भी हैं और रोते भी हैं।
11.23.42
सामभिस्त्रिभिरन्तस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निं समाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११.२३.४२ ॥
अन्य लोग तीन अंतःस्थ सामों से (स्तुति) का पाठ करते हैं। अग्नि में अग्नि को स्थापित कर, द्रोण को हुताशन (अग्नि) में आहुति के रूप में अर्पित कर (वे अंतिम संस्कार कर रहे हैं)।
11.23.43
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा ॥ ११.२३.४३ ॥
द्रोण के शिष्य द्विजाति गंगा की ओर मुख करके जा रहे हैं, चिता को अपसव्य करके और कृपी को आगे रखकर।