মহাভারত · অধ্যায় 11.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.25.1
काम्भोजं पश्य दुर्धर्षं काम्भोजास्तरणोचितम् ।
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुषु माधव ॥ ११.२५.१ ॥
হে মাধব, কাম্বোজরাজকে দেখো; সে দুর্ধর্ষ, কাম্বোজের আস্তরণের যোগ্য। বৃষের স্কন্ধযুক্ত সে নিহত হয়ে ধূলায় শুয়ে আছে।
11.25.2
अस्य क्षतजसन्दिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता ॥ ११.२५.२ ॥
রক্তে মাখা, চন্দনে রঞ্জিত তার দুই বাহু দেখে, অতি দুঃখিত স্ত্রী করুণভাবে বিলাপ করছে।
11.25.3
इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराऽजहात् ॥ ११.२५.३ ॥
এই সেই দুই বাহু, লৌহদণ্ডের মতো, চন্দনে রঞ্জিত; পূর্বে যার আলিঙ্গনে ছিলাম, তারা আমাকে প্রেমে ত্যাগ করেনি।
11.25.4
कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर ।
दूरबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा ॥ ११.२५.४ ॥
হে জনেশ্বর, তোমাকে ছাড়া আমি কোন গতি পাব? আত্মীয় থেকে দূরে, অনাথা, কম্পিত, মধুরকণ্ঠী আমি।
11.25.5
आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रुजाम् ।
क्लान्तानामपि नारीणां जहाति श्रीर्न वै तनूः ॥ ११.२५.५ ॥
রোদে শুকিয়ে যাওয়া বিভিন্ন মালার মতো, ক্লান্ত নারীদের দেহকেও শ্রী ত্যাগ করে না।
11.25.6
शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन ।
पश्य दीप्ताङ्गदयुतं प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ११.२५.६ ॥
হে মধুসূদন, চারদিকে শায়িত বীর কলিঙ্গরাজকে দেখো; উজ্জ্বল বাজুবন্ধে শোভিত, ধনুর্ধরদের তুল্য।
11.25.7
मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन ।
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः ॥ ११.२५.७ ॥
হে জনার্দন, মাগধদের অধিপতি জয়ৎসেনকে দেখো; তাকে ঘিরে মাগধ নারীরা উচ্চস্বরে কাঁদছে।
11.25.8
हरिणायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन ।
मनः श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे ॥ ११.२५.८ ॥
হে জনার্দন, হরিণের মতো বিশাল চোখ ও মধুর কণ্ঠের এদের এই বিলাপধ্বনি আমার মন ও কান হরণ করছে; যেন আমার মন মোহিত হচ্ছে।
11.25.9
प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्यः शोककर्शिताः ।
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि ॥ ११.२५.९ ॥
বস্ত্র ও অলংকার ছড়িয়ে আছে; শোকে ক্ষীণ হয়ে কাঁদছে মাগধ নারীরা, যারা একদিন সুন্দর শয্যায় শুত, আজ তারা মাটিতে শুয়ে আছে।
11.25.10
कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः ॥ ११.२५.१० ॥
কোশলদের অধিপতি, রাজপুত্র বৃহদ্বলকে ঘিরে পৃথক পৃথকভাবে উচ্চস্বরে কাঁদছে এই নারীরা।
11.25.11
अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलेरितान् ।
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्च्छमानाः पुनः पुनः ॥ ११.२५.११ ॥
কৃষ্ণির (অর্জুনের) বাহুবলে নিক্ষিপ্ত, এর শরীরে বিঁধে থাকা বাণগুলি এঁরা দুঃখে অধীর হয়ে বারবার মূর্ছিত হতে হতে তুলে ফেলছে।
11.25.12
आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् ।
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव ॥ ११.२५.१२ ॥
হে মাধব, এই নির্দোষ নারীদের সকলের মুখ রোদ ও ক্লান্তিতে ম্লান পদ্মের মতো শোভা পাচ্ছে।
11.25.13
द्रोणेन निहताः शूरा शेरते रुचिराङ्गदाः ।
धृष्टद्युम्नसुताः सर्वे शिशवो हेममालिनः ॥ ११.२५.१३ ॥
দ্রোণের দ্বারা নিহত বীরেরা, সুন্দর বাজুবন্ধ পরিহিত, শুয়ে আছে। ধৃষ্টদ্যুম্নের সকল পুত্র, সোনার মালা পরা শিশুরা।
11.25.14
रथाग्न्यगारं चापार्चिं शरशक्तिगदेन्धनम् ।
द्रोणमासाद्य निर्दग्धाः शलभा इव पावकम् ॥ ११.२५.१४ ॥
রথাগ্নির গৃহ, ধনুকই যার শিখা, বাণ-শক্তি-গদা যার ইন্ধন, সেই দ্রোণের কাছে পৌঁছে তারা অগ্নিতে পতঙ্গের মতো দগ্ধ হলো।
11.25.15
तथैव निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः ।
द्रोणेनाभिमुखाः सङ्ख्ये भ्रातरः पञ्च केकयाः ॥ ११.२५.१५ ॥
তেমনই নিহত বীরেরা, সুন্দর বাজুবন্ধ পরে শুয়ে আছে। দ্রোণের সম্মুখে যুদ্ধে দাঁড়ানো কেকয়ের পাঁচ ভাই।
11.25.16
तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजस्थव्रजाः ।
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः ॥ ११.२५.१६ ॥
তপ্ত সোনার বর্ম পরে, তালধ্বজের সারিতে দাঁড়ানো তারা, নিজেদের দীপ্তিতে পৃথিবীকে আলোকিত করছে, জ্বলন্ত অগ্নির মতো।
11.25.17
द्रोणेन द्रुपदं सङ्ख्ये पश्य माधव पातितम् ।
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम् ॥ ११.२५.१७ ॥
হে মাধব, দেখো যুদ্ধে দ্রোণের দ্বারা ভূপাতিত দ্রুপদকে। বনে এক মহাসিংহের হাতে নিহত বিশাল হস্তীর মতো।
11.25.18
पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् ।
आतपत्रं समाभाति शरदीव निशाकरः ॥ ११.२५.१८ ॥
হে পুণ্ডরীকাক্ষ, পাঞ্চালরাজের নির্মল, শ্বেত ছত্র শরতের চাঁদের মতো উজ্জ্বল হয়ে শোভা পাচ্ছে।
11.25.19
एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः ।
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चालराजानमपसव्यतः ॥ ११.२५.१९ ॥
দুঃখিত পুত্রবধূ ও পত্নীগণ বৃদ্ধ দ্রুপদকে দগ্ধ করে, পাঞ্চালরাজকে বাম দিকে রেখে চলে যাচ্ছেন।
11.25.20
धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुङ्गवमङ्गनाः ।
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः ॥ ११.२५.२० ॥
দ্রোণের হাতে নিহত, বীর, মহাত্মা, চেদিশ্রেষ্ঠ ধৃষ্টকেতুকে বিহ্বল-চিত্ত নারীগণ নিয়ে যাচ্ছেন।
11.25.21
द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन ।
महेष्वासो हतः शेते वज्राहत इव द्रुमः ॥ ११.२५.२१ ॥
হে মধুসূদন, দ্রোণের অস্ত্রে আহত হয়ে, যুদ্ধের সংঘর্ষে এই মহাধনুর্ধর নিহত হয়ে বজ্রাহত বৃক্ষের মতো শুয়ে আছে।
11.25.22
एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः ।
शेते विनिहतः सङ्ख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः ॥ ११.२५.२२ ॥
চেদিপতি, বীর, মহারথ ধৃষ্টকেতু যুদ্ধে সহস্র শত্রু বধ করে নিজে নিহত হয়ে শুয়ে আছেন।
11.25.23
वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः पर्युपाश्रिताः ।
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम् ॥ ११.२५.२३ ॥
হে হৃষীকেশ, পাখিদের দ্বারা ছিন্নভিন্ন হওয়া চেদিরাজকে, সৈন্য ও বান্ধবসহ নিহত দেখে, তাঁর পত্নীগণ তাঁকে ঘিরে ধরেছেন।
11.25.24
दाशार्हपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् ।
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराज वराङ्गनाः ॥ ११.२५.२४ ॥
দাশার্হ-পুত্রজ, সত্যবিক্রম, শায়িত বীরকে কোলে তুলে নিয়ে এই শ্রেষ্ঠ নারীগণ কাঁদছেন, হে চেদিরাজ!
11.25.25
अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् ।
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः ॥ ११.२५.२५ ॥
হে হৃষীকেশ! এর পুত্রকে দেখো, সুন্দর মুখ ও সুন্দর কুণ্ডলধারীকে; যুদ্ধে দ্রোণ বাণে বহুভাবে তাকে কেটে ফেলেছেন।
11.25.26
पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह ।
नाजहात्पितरं वीरमद्यापि मधुसूदन ॥ ११.२५.२६ ॥
নিশ্চয়ই পিতা যুদ্ধে শত্রুদের সঙ্গে লড়াই করছিলেন; বীর পুত্র পিতাকে ত্যাগ করেননি — আজও করেননি, হে মধুসূদন।
11.25.27
एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् ।
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ११.२५.२७ ॥
একইভাবে আমার পুত্রের পুত্র লক্ষ্মণও পিতা দুর্যোধনের অনুগামী হয়েছে; হে মহাবাহু, সে শত্রুবীর-হন্তা।
11.25.28
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव ।
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव ॥ ११.२५.२८ ॥
অবন্তীর দুই রাজকুমার বিন্দ ও অনুবিন্দ পতিত হয়ে আছে — দেখো, হে মাধব; শীতের শেষে ফুল ফোটা দুটি শাল গাছ বাতাসে ভেঙে পড়েছে যেন।
11.25.29
काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखङ्गधनुर्धरौ ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ ॥ ११.२५.२९ ॥
সোনার বাজুবন্ধ ও বর্ম পরিহিত, বাণ, খড়্গ ও ধনু ধারী, বৃষের মতো চোখবিশিষ্ট, নির্মল মালায় সজ্জিত — তারা উভয়ে শুয়ে আছে।
11.25.30
अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह ।
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात् ॥ ११.२५.३० ॥
হে কৃষ্ণ, তোমার সঙ্গে থাকায় পাণ্ডবেরা সকলেই অবধ্য ছিল; দ্রোণ, ভীষ্ম, কর্ণ ও বিকর্তনপুত্র কৃপের হাত থেকে যারা মুক্ত ছিল।
11.25.31
दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च जयद्रथात् ।
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः ॥ ११.२५.३१ ॥
দুর্যোধন থেকে, দ্রোণের পুত্র থেকে, সৈন্ধব জয়দ্রথ থেকে, সোমদত্ত থেকে, বিকর্ণ থেকে এবং বীর কৃতবর্মা থেকে।
11.25.32
ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ।
त इमे निहताः सङ्ख्ये पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ११.२५.३२ ॥
অস্ত্রের বেগে দেবতাদেরও বধ করতে পারতেন যে নরশ্রেষ্ঠরা, তাঁরা যুদ্ধে নিহত হয়েছেন। কালের এই বিপর্যয় দেখো।
11.25.33
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः।
शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा मनस्विनः ॥ ११.२५.३३ ॥
হে মাধব, দৈবের কাছে কোনো কিছুই অতিরিক্ত ভারী নয়, এটি নিশ্চিত। কারণ এই শূর ক্ষত্রিয়শ্রেষ্ঠরা ক্ষত্রিয়দের হাতে নিহত হলেন, আর আমার বীর, শাস্ত্রকুশল, মনস্বী পুত্ররাও।
11.25.34
तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः ।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लाव्यं गतः पुनः ॥ ११.२५.३४ ॥
হে কৃষ্ণ, তুমি অপূর্ণ কামনা নিয়ে আবার উপপ্লব্যে ফিরে যাওয়ার সেই মুহূর্তেই আমার বলবান পুত্ররা নিহত হয়েছিল।
11.25.35
शन्तनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च ।
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति ॥ ११.२५.३५ ॥
শান্তনুর পুত্র এবং প্রাজ্ঞ বিদুরও তখনই আমাকে বলেছিলেন, 'নিজের পুত্রদের প্রতি স্নেহ কোরো না।'
11.25.36
तयोर्हि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ॥ ११.२५.३६ ॥
তাঁদের দুজনের সেই দর্শন মিথ্যা হতে পারে না। হে জনার্দন, শীঘ্রই আমার পুত্ররা ভস্মে পরিণত হবে।
11.25.37
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता ।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥ ११.२५.३७ ॥
এইরূপ বলে শোকে মূর্ছিত হয়ে গান্ধারী ভূমিতে পড়ে গেলেন। দুঃখে তাঁর বিজ্ঞান আহত হল; হে ভারত, তিনি ধৈর্য ত্যাগ করলেন।
11.25.38
ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता ।
जगाद शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥ ११.२५.३८ ॥
তখন ক্রোধে আচ্ছন্ন দেহ ও পুত্রশোকে নিমগ্ন গান্ধারী, ব্যথিত ইন্দ্রিয়ে শৌরিকে (কৃষ্ণকে) দোষ দিয়ে বললেন।
11.25.39
पाण्डवाः धार्तराष्ट्राश्च क्रुद्धाः कृष्ण परस्परम् ।
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ॥ ११.२५.३९ ॥
পাণ্ডবরা ও ধৃতরাষ্ট্রের পুত্ররা পরস্পরের প্রতি ক্রুদ্ধ ছিল। হে কৃষ্ণ, হে জনার্দন, তারা ধ্বংস হতে থাকলে তুমি কেন তাদের উপেক্ষা করলে?
11.25.40
शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले ।
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह ॥ ११.२५.४० ॥
শক্তিশালী, বহু অনুচরের (মিত্রের) অধিকারী, বিশাল সেনাবাহিনীতে দণ্ডায়মান, উভয়পক্ষের জন্য সমর্থ, যার কথা শোনা হয় এমন তুমি...
11.25.41
इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि ॥ ११.२५.४१ ॥
হে মধুসূদন, তুমি ইচ্ছে করেই কুরুদের বিনাশকে উপেক্ষা করেছ। অতএব, হে মহাবাহু, যে ফল তুমি লাভ করেছ তা এখন গ্রহণ কর।
11.25.42
पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किञ्चिदुपार्जितम् ।
तेन त्वां दुरवापेन शपे चक्रगदाधरम् ॥ ११.२५.४२ ॥
স্বামীসেবার দ্বারা আমি যে সামান্য তপস্যা অর্জন করেছি, তার দ্বারা চক্র ও গদাধারী, দুর্লভ তোমাকে আমি অভিশাপ দিচ্ছি।
11.25.43
यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः ।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि ॥ ११.२५.४३ ॥
কুরু ও পাণ্ডবরা যখন পরস্পরকে হত্যা করছিল, হে গোবিন্দ, তুমি তাদের উপেক্ষা করেছ; সেজন্য তুমি নিজের জ্ঞাতিদের বধ করবে।
11.25.44
त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन ।
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः ॥ ११.२५.४४ ॥
হে মধুসূদন, ছত্রিশতম বর্ষ উপস্থিত হলে তুমিও জ্ঞাতি, অমাত্য ও পুত্রদের নিহত হয়ে বনে বিচরণকারী হবে।
11.25.45
अनाथवदविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षितः ।
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥ ११.२५.४५ ॥
অনাথের মতো, লোকে অজ্ঞাত ও অলক্ষিত থেকে, নীচ উপায়ে তুমি মৃত্যু লাভ করবে।
11.25.46
तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः ।
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥ ११.२५.४६ ॥
তোমারও স্ত্রীরা এভাবেই পুত্র ও জ্ঞাতি-বান্ধব নিহত হলে, এই ভরতবংশের নারীদের মতো বিলাপে পতিত হবে।
11.25.47
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः ।
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव ॥ ११.२५.४७ ॥
সেই ভয়ংকর বাক্য শুনে মহামনা বাসুদেব কিছুটা হেসে যেন দেবী গান্ধারীকে বললেন।
11.25.48
जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ।
दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः ॥ ११.२५.४८ ॥
হে ক্ষত্রিয়নারী, আমি জানি তুমি এটিও এভাবে তপস্যারূপে পালন করেছ; বৃষ্ণিরা দৈবের দ্বারাই বিনষ্ট হবে, এতে কোনো সন্দেহ নেই।
11.25.49
संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ।
अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः ॥ ११.२५.४९ ॥
হে শুভে, বৃষ্ণিচক্রের সংহারকর্তা আমি ছাড়া আর কেউ নেই। তারা অন্য মানুষের দ্বারা, এমনকি দেবতা বা দানবের দ্বারাও অবধ্য।
11.25.50
परस्परकृतं नाशं यतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ।
इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः।
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते ॥ ११.२५.५० ॥
যাদবেরা নিজেদের মধ্যে পরস্পরের দ্বারাই বিনাশ লাভ করবে—দাশার্হ এইরূপ বললে পাণ্ডবেরা ভীতচিত্ত হয়ে অত্যন্ত উদ্বিগ্ন ও জীবনে নিরাশ হলেন।